Safn til sögu Íslands og íslenzkra bókmenta að fornu og nýju., 5. b.

I

m

r

SAFN

TIL

SÖGU ISLi^NDS OG ÍSLENZKRA

BÓKMENTA

AÐ FORNU OG NYJU

GEFIÐ ÚT

AF

HINU ISLENZKA BÖKMENTAPÉLiGl

FIMTA BINDÍ

r

REYKJAVlK

PRENTSMIÐJAN GUTENBERG

1915-1929

I

í

i

r
\

r

>

Yfirlit efnisins.

Bls.

1. Sólarljóð. Gefin út með skýringum og athuga-
semdum af Blrni M. Ölsen 1— 75

2. Pegar Heykjayík rar fjórtán Tetra. Brot úr
sögu Reykjavíkur eftir Jón Helgason. Með

þrem myndum og einum uppdrætti 1 — 138

3. Fjölmóðnr. Ævidrápa Jóns lærða Guðmunds-
sonar. Með inngangi og athugasemdum eftir

Pál Eggert Ólason 1— 92

4. Lítll athugasemd Tið ritgjorð melstara Boga
Th. Meisteds ))Ferðir, siglingar og samgöng-
ur« (Safn IV.). Eftir Jón prófast Jónsson að
Stafafelli 1— 4

5. Bœjanofn og eyðibýla á Skógarströnd. Eftir
Lárns Halldórsson 1— 21

6. Dómkirkjan á Hólnm í Hjaltadal. Lýsing is-
lenzkra miðaldakirkna. Eftir Gnðbrand Jöns-

son 1-418

SÓLARLJÓÐ

GEFIN ÚT

MEÐ SKÍRINGUM OG ATHUGASEMDUM

AF

BIRNI M. ÓLSEN

[SAFN TIL SÖGU ÍSLAN'DS OG ÍSL. BÓKMENTA V NTÍ. 1|

REIKJAVÍK

PRENTSMIÐJAN GUTENBERG

1915

F'ormáli.

Vorið 191.'^ las jeg Sólarljóð með lærisveinum mínum
við háskólann, og komst jeg þá að sumu leiti að annari
niðurstöðu enn þeir, sem áður höfðu skírt kvæðið, ])æði
um skihiing á kvæðinu í heild sinni og á einstökum stöð-
11 m þess.

í birjun næsta árs (1914) barst mjer í hendur 1. heíli
af hinu níja norska tímariti, er nefnist wEddaa. Þar las
jeg rilgjörð eftir hinn norska vísindamanri Fredrik Paasche,
sem beinist sjerstaklega að Sólarljóðum ())St. Michael og
hans engle. En studie over den ældre katolske skaldedigt-
ning, Draumkvædet og særlig Sólarljóð«, Edda, 1914, 83.
— 74. bls.). Mjer var það mikið gleðiefni að sjá, að þessi
maður hjelt fram mjög líkum skoðunum og jeg hafði
haldið fram árið áður um kvæðið í Iieild sinni og skírði
suma staði alveg eins og jeg, þó að hvorugur vissi um
rannsóknir hins. Ritgjöið hans ber vott um dæmafáan
IVóðleik í krislilegum miðaldaritura og miðaldakvæðnm,
bæði íslenskum og útlendum; hún er laus við aila hleipi-
dóma og rituð með þeim hlíleik og þeirri samúð gagn-
vart kaþólskri tru feðra vorra, sem enginn skírandi Sólar-
Ijóða má án vera. Siðar hefur Paasche skirt Sólarljóð enn
nánar i hinu merkilega riti sinu Kristendom og kvad, en
studie i norron middelalder, Kria 1914, 135. — 171. bls,

Loks harst mjer nú i vor níútkomin úlgáfa Sólar-
Ijóða eftir Hjalmar Falk, prófessor við háskólann í Kristí-
aníu (Sólarljóð av Hjalmar Falk, Kristiania 1914, Viden-
skapsselskapets skrifter. II. Hist.-filos. Klasse 1914. No. 7).
Þeirri útgáfu filgja mjög svo fróðlegar skíringar og at-
hugasemdir.

r

4

SÓLARLJÓÐ

SAFN V

Þetta eru hinar síðustu tilraunir til að skíra Sólar-
Ijóð. GrundvöUurinn var lagður áður, first af þeim mönn-
um, sem gáfu út 1. bindi af Eddukvæðaútgáíu Árna-
nefndar 1787, því að þar er kvæðið gefið út í firsta sinn.
Siðan var kvæðið látið filgja flestum Eddukvæðaútgáfum,
þó að það eigi þar i rauninni ekki heima. Má þar sjer-
staklega nefna útgáfu Rask's (1818), enn þó einkum útg.
S, Bugge's (1867), því að þar eru flest handrit höfð til
liliðsjónar og glögg grein gerð firir, hvað í þeim stendur;
er því sú útgáfa enn í dag nauðsinleg hverjum þeim,
sem fæst við að skíra Sólarljóð. Auk þess gaf Guðbrandur
Vigfússon kvæðið út 1 Corpus poeticum boreale og Finnur
Jónsson 1 Skjaldedigtning I A 628.-640. bls. og I B
635.-648. bls. Þar, í Skjalded., er greint nákvæmlega,
hvað stendur 1 fáum úrvalshandritum og filgir dönsk þíð-
ing. Af þíðingum skal jeg sjerstaklega nefna þíðing á
þísku eftir Alexander Baumgartner í ferðábók hans um
ísland og Færeijar (Nordische Fahrten I, Island und die
Fíxröer, 3. auflage, Freiburg i, Breisgau, 1902), Þíðingunni
filgja fróðlegar athugasemdir, og ifirleitt má segja, að þíð-
ingin beri að imsu leiti vott um glöggari skilning á efni
kvæðisins enn komið hafði fram áður, enda er það engin
furða, því að hjer er kvæðið í firsta sinn skírt af háment-
uðum kaþólskum presti.

Pó að svona margir ágætismenn hafi lagt sig fram
til að skíra Sólarljóð. þá vantar þó enn mikið á, að

r

kvæðið sje skírt til hlítar. Utgáfa sú, sem hjer fer á eftir,
er tilraun til að greiða úr nokkrum flóknum stöðum og
efla rjettan skilning á kvæðinu í heild sinni og á sam-
bandi þess við önnur kvæði.

Við textann hef jeg sjerstaklega haft hliðsjón af út-
gáfum þeirra S. Bugge's og Finns Jónssonar í Skjalde-
digtning I A með þeim orðamun, sem þar er greindur.
Ef einhver lesháttur stafar af leiðrjettingu og stendur ekki
í neinu handriti, er þess getið neðanmáls, hvað í hand-
ritum stendur, enn annars þótti mjer óþarfi að greina
orðamun liandritanna, því að hver sem vill getur kint
sjer liann í áðurnefndum útgáfum. Til þess að menn

NR. 1

SÓLARLJÓÐ

5

skilji betur þráðinn í kvæðinu, hef jeg bætt við firirsögn-
um firir einstökum köflum þess frá sjálfum mjer. Þær
standa ekki i neinum handritum.

Sólarljóð eru þvi miður ekki til í neinu gömlu eða
góðu handriti, heldur að eins í tillölulega ungum pappírs-
handritum (frá 17. öld og ingri), sem öll virðast stafa frá
einu og sama eldra handrili^). Því er engin furða, þó að
kvæðið sje víða afbakað.

í athugasemdum mínum og skíringum hef jeg auð-
vitað stuðst við það, sem áður hefur verið ritað um
kvæðið, ekki síst við rannsóknir F. Paasche's og útgáfu
Hj. Falk's. í tilvitnunum til þeirra táknar ))P. Edda« rit-
gjörð Paasche's í Eddu, »P. Kvad(( bók sama Kristendom
og kvad, og ))Hj. Falk(( útgáfu Falk's.

))B.(( táknar útg. S. Bugge's í Norrœn Fornkvæði,
Kria, 1867.

))F. J.(( táknar útg. Finns Jónssonar í Skjaldedigtning.

1) Eitt handrit, nr. 1109 fol. i Ny kgl. saml., vitnar beint í
skinnhandrit (»membrana((), enn sú tilvitnun er tekin eftir eldra
hancJriti, pví aö 1109 er ekki ritaö fir enn eftir miöja 18. öld
eftir handriti, sem Jón konrektor Egilsson (t 1784) átti og boriö
hafði veriö samau viö íms önnur handrit (B, formálinn XLVI.
og LX. bls. Kr. Kalund, Katalog ifír konungl. safniö 112. bls.).

r

/. Dœmaþáitr.

1. dœmi: Grcppr ok Gesir,

1. Fé ok fjöi^vi
rænti fyrða kind

sá cnn grimmi Greppr.

Yfir þá vegu^)

er hann varðaði

náði engi kvikr komask.

2. Einn hann át
opt harðla,

aldri bauð hann manni til matar.
áðr en móðr
ok meginlítill
Gestr-) af götu kom.

3. Drykks of þurfi
lézk enn dæsli maðr
ok vanmettr vera.
Hræddu lijarta
hann lézk trúa

þeim er áðr hafði vályndr verit.

1) götu hdrr.

2) Hjer bœla hdrr. við: gangandi, enn pað raskar kveðandi
og virðisi ofankið. Líkiega er vilian sproilin af lalshœíliniun ala
gest ok ganganda, sem kemnr firir i Homiiiubókinni norskn bis,
123% sbr. Hávam. m\

NR. 1 SÓLARLJÓÐ 7

4. Mat ok drvkk

veitti hann þeim er móðr var,

alt af lieilum tiug.

Guðs liann gáði,

góðu liánum beindi,

þvit hann hugðisk værligr^) vera.

r

5. Upp hinn stóð,
ilt hann hugði,

eigi var þarísamliga þegit,
synð hans svall,
sofanda myrði
fróðan, fjölvaran.

6. Himna guð

bað liann hjálpa sér,

þá er-) hann veginn valcnaði.

En sá gat

við synðum taka,

er hann hafði saklausan svikit.^

7. Helgir englar

kómu ór himnum ofan

ok tóku sál hans til sín:

i hreinu lifi

hón skal |lifa

æ*^) með almátlcum guði.

1) Flest hdrr. hafa vælligr (-iegr), sein i raiininni ev ekki
annað enn værligr, riíad eflir niisl. frambiirði (rl — II, sbr. Stulla
f. Sturla, fallegur /. farligr), sjá Konr. Gislason: ,0m helrim' 57.—
5S. bls. og Efterl. skrifter 11. 258.-264^. bls. Aðrir leshœttir (vælegr,
valegr) era annaðhvort afbökun firir vælligr eða titraun ritara tit
að sldra pað, sem hann skitdi ekki.

2) stept i hdrr.

3) Frá [ æ lifa hdrr.

8 SÓLARLJÓÐ SAFN V

2. dœmi: JJnnarv ok Sœvaldi.

8. Auð né heilsu
ræðr engi maðr,

þól^) hánum gangi greitt.
Margan þat sœkir
er minst of varir:
engi ræðr sættum sjálfr.

9. Ekki þeir hugðu
Unnarr ok Sævaldi,

at þeim mundi heill hrapa.

N0ktir þeir urðu

ok [næmðir hvivetna^)

ok runnu sem vargar til viðar.

S. dœmi. Suáfaðr ok Skarthedinn.

10. Munaðar riki
hefir margan tregat,

opt verðr kvalræði af konum,
Meingar þær urðu;
þó enn mátki guð
skapaði skírhga.

11. Sáttir þeir váru
Sváfaðr ok Skartheðinn,
hvái'gi mátti annars án vera,
f^Tr en þeir œddusk

fyr einni konu:

hón var þeim til lýta lagin.

12. Hvárskis þeir gáðu
fyr þá hvitu mey
leiks né Ijóssa daga.
0ngvan hlut

máttu þeir annan muna
en þat Ijósa Hk.

1) þó hdrr.

2) Frá [ flesl handrii hafa næmir hvervetna.

NR. 1 SÓLARLJOÐ 9

13. Daprar þeini urðu
enar dimmu nætr,
0ngvan máttu þeir sætan sofa.
En af þeim harmi
rann heipt saman
millum virkta vina.

14. Fádœmi verða

i flestum stöðum
goldin grimmliga:
á hólm þeir gengu
fyr et horska vif
ok fengu báðir bana.

4. dœini: Rádný ok Véboðl.

15. Ofmetnað drj'gja
skyldi engi maðr,

þat heíik sannliga sét,
þviat þeir hverfa
er hánum fylgja
flestir guði frá.

16. Rik þau váru
Ráðn}' ok Véboði

ok hugðusk gott eitt gera.
Nú þau silja
ok sárum snúa
ymsum elda til.

17. A sik ein^) þau trúðu
ok þóttusk ein vera
allri þjóð yfir.

En þó leizk
þeirra hagr

annan veg almátkum guði.

1) Getgáta; slepí i hdrr

SÓLARLJÓÐ

SAFN V

18. Miinað þaii dr}'gðu
á maríía xeúii

ok höl'ðu gull lyr ganian.
Nú er þeim goldit,
er þau ganga skulii
millum frosts ok funa.

5. dœmi: Sörli enn góðráði ok Vígúl/r.

19. óvinum þinum
trúðu aldregi,

þót þér fagrt mæli fj'rir,
[Góðu þót heiti^),
gott er annars
víti hafa at varnaði.

20. Sva hánum gafsk
Sörla enum góðráða,

þá er hann lagði á [Vígúlfs vald-).
Trj'ggliga hann trúði,
— en hinn at tálum varð, —
sínum hróðurbana.

21. Grið hann þeim selði
af góðum hug,

en þeir hétu hánum gulH í gegn.

Sáltir lélusk,

meðan saman drukku,

en þó kómu ílærðir fram.

22. En þá eptir

á öðrum degi,

er þeir höfðu í Rýgjardal riðit,
sverðum þeir meiddu
þann er saklauss var
ök létu hans fjörvi farit.

1) Frá [ góöu pú heit hdrr.

2) Frá [ vald haiis Vigúlfs hdrr.

NR. 1

SÓLARLJÓÐ

23. Lík hans þeir drógu
á leynigötu

ok brytjuðu i brunn niðr.
Dylja þeir vildu,
en dróttinn sá
heilagr himnum af.

24. Sál hans bað
enn sanni guð

1 sinn fögnuð fara.
En sökudólgar

hygg síðla muni
kallaðir frá kvölum.

//. RáðaiaL

1. ráð.

25. Dísir bið þií þér
dróttins mála

vera hoUar í hugum.
Viku eptir
mun þér vilja þíns
"at óskum ganga alt^).

2. n'ið.

26. Reiðiverk,

|þá er þér runnit^) hefir,
bœt þú ei illu yfir,
grœttan gœla

skaltu með góðum hlutum
þat kveða sálu sama.

3. ráð.

27i A guð skal heita
til góðra hluta,

1) Frá [ alt at óskum ganga (gá) hdrr.

2) Frá [ þau þú umiit hdrr.

12

SÓLARLJÓÐ

SAFN \^

þann er heíir skatna skapat.
Mjök fyrir verðr c:U-^^

manna hverr,

er seinar^) finna föður,

4, rdð.

28. Æsta dugir
einkum vandliga

þess er þykkir vant vera.
Alls [á mis-) verðr
sá er einskis biðr —
fár hyggr þegjanda þörf.

5. rád.

29. Siðla ek kom
snimma kallaðr

til Dómvalds dvra;
þangat ætlumk;
því mér heitit var.
Sá hefir krás er krefr.

6'. ráð.

30. Synðir þvi valda,

at sárliryggvir^) förum
œgisheimi ór,
Engi óttask,
nema ilt geri.

Gott er vammalausum vera.

7. ráð.

31. Úlfum ghkir
þykkja allir þeir

er eiga hverfan hug.

1) Eiti hdr. hefiir seint, hin flest sér.

2) Frá [ misskrifað á ímsan hált i hdrr. (a rae, ami, a me, a
vel [væl, vil]).

3) vér hr^'ggvir hdrr.

jS^R. 1

SÓLARLJOÐ

13

Svá mun gefask
þeim er ganga skal
þær enar glœddu gölur.

Níd iirlagsei •in di.

32. Vinsanilig ráð
ok viti bundin
kenni ek þér sjau saman.
G0rla þau mun
ok glata aldregi,
öU eru þau nýt at nema.

///. þátti\ Uin líf ok daiiða ok annat líf.

1. LifiL

33. Frá því er at segja,
hvé sæll ek var
5^nðisheimi i,

ok hinu öðru,

hvé 5'Ia synir

verða nauðgir at nám.

s

34. Vil ok dul
tælir virða sonu
þá er fikjask á fé.
Ljósir aurar

verða at löngum trega.
Margan hefir auðr apat.

35. Glaðr at mörgu

þótta ek gumnum vera

þvit ek vissa fátt fyrir.

Dvalarheim

hefir dróttinn skapat

munaðfullan mjök.

r

14

SÓLARLJÓÐ

SAFN V

36. Lútr ek sat,

lengi ek hölluðumk,

nijök var ek þá lystr at lifa.

En sá réð

er rikri^) var.

Frammi eru feigs götur.

2. Dauöuin.

37. Heljar reip
kómu harðliga
sveigð at siðum mér,
slíta ek vilda,

en þau seig vóru.
Létt er lauss at fara.

38. Einn ek vissa,
hversu alla vega
sullu sútir mér,
Heljar meyjar

er mér hrolla buðu

[á hverju kveldi heini^).

39. Sól ek sá,
sanna dagsljörnu,
drúpa dynheimum í.
En Heljar grind
heyrða ek á annan veg
þjóta þungh'ga.

40. Sól ek sá

selta dreyrstöfum.

Mjök var ek þá ór heimi halh\

Máttug hón leizk

á marga vegu

frá því er fyrri var.

1) rikr hdvv.

2) Frá [ heini á hverju kveldi hdrr.

NR. 1

SÓLARLJÓÐ

15

41. Sól ek sá —
svá þóUi mér,

sem ek sæja göfgan guð.
Henni ek laut
hinzía sinni
alda heimi í,

42. Sól ek sá —
svá hón geislaði,

at ek þóttumk vætki vita.
En Gylfa^) slraumar
grenjuðu á annan veg
' ^ blandnir mjök við blóð.

43. Sól ek sá

á sjónum skjálfandi
hræzlufullr ok hnipinn,
þvit hjarta mitt
var harðla mjök
runnit sundr i sega.

44. Sól ek sá
sjaldan hryggvari.

Mjök var ek þá ór heimi hallr.

Twnga mín

var til Irés metin

ok kólnat at fyr utan.

45. Sól ek sá
siðan aldregi

eplir þann dapra dag,

þvít fjarla^) vötn

luktusk fyrir mér saman,

en ek hvarf kallaðr frá kvölum.

1) gylfar (gilvar, gilnar) hdv.

2) fjalla hávr, Sbv. vælligr liviv værligr 4°.

16

SÓLARLJÓÐ

SAFN V

46. Vánarstjariia fló

— þá var ek fœddr —
brott frá brjósti mér,

^ hátt-at hón fló,
hvergi settislc,

svá at hón mætti hvild hafa.

3. Likit iiállsell ok grapi.

« ■

47. Ollum lengri

var sú en eina nótt,

-

er ek lá stirðr á strám.

Þá merkir þat

er guð mælti,

at maðr er moldu samr.

48. Virði þat ok viti
enn virki guð,

sá er skóp hauðr ok himin,
hversu munaðarlausir
margir fara,
þót við skj^lda skili.

■

49. Sinna verka
nýtr seggja hverr.
Sæll er sá er gott gerir,
Auði frá

er mér ætluð var
sandi orpin sæng.

4-. líöriindar hnngr ok laiigavaln, A NornastólL

För um sigrheinia.

50. Hörundar hungr
tæhr hölða opt,

hann hefir margr til mikinn,
laugavatn U
er mér leiðast var
eitt allra hluta.

4

NR. 1

SOLARLJÓÐ

17

51. Á Nornastóli
sat ek niu daga,

þaðan var ek á hæst^) haíinn,

gýgjar sól

er skein grimmhga

ór [skýjum skýdrúpnis-).

52. Utan ok innan
þóltumk alla fara
sigrheima sjau.
Upp ok niðr

leitaða ek œðra vegar,

livar mér væri greiðastar götur.

5. í kvölheimiim.
a. Sálirnar.

53. Frá því er at segja,
hvat ek fyrst of sá,

þá er ek var i kvölheima kominn.
Sviðnir fuglar,
er sálir váru,

flugu svá margir sem mý^.

b. Vánardreki ok Glævaldr.

54. Vestan sá ek fljúga
Vánardreka

ok fell á Glævalds götu,
vængi þeir skóku,
svát víða þótti mér
springa hauðr ok himinn.

c. Sólarhjörtrinn.

55. Sólar hjört

leit ek sunnan fara.

1) hest hdrr.

2) Frá [ skýdrupnis (-drj'pnis, -dripnis, -deipnis) skýjum
(skyrmi, skirmi) hdr.

2

18 SÓLARLJOÐ SAFN Y

hann |"teymði tvá^) saman.

fœtr hans

stóðu foldii á,

en tóku horn til himins.

d. Niöja synir.

56. Norðan sá ek riða
niðja sonu

ok váru sjau saman.
Hornum fuUum
drukku þeir enn hreina mjöð.
ór brunni Baugregins.

e. Pislir ranglátra.

57. Vindr þagði,
vötn stöðvaði,

þá heyrða ek grimmligan gný.
Sinum munum'-)
svipvisar konur
mólu mold til matar.

58. Dreyrga steina

þær enar dökku konur

drógu daprliga.

Blóðug lijörtu

hengu þeim íyr brjóst utan

mœdd við miklum trega.

59. Margan mann

sá ek meiddan fara
á þeim glœddu götum.
Andlit þeirra
þóttu mér öll vera
r^'gjar blóði roðin.

1) Frá [ tcymðu tveir hdrr.

2) mönnum hdrr.

■

NR. 1

SÓLARLJÓÐ

19

60. Marga menn

sá ek moldar gengna,

þá er eigi máttu þjónustu ná.

Heiðnar stjörnur

stóðu yfir höfði þeim,

fáðar feiknstöfum.

61. Menn sá ek þá
er mjök ala

öfund um annars liagi.
Blóðgar rúnar
váru á brjósti þeim
merkðar meinliga.

62. Menn sá ek þar
marga ófegna,

)eir váru villir vega.

^at kaupir sá
er þessa heims
apask at óheillum.

" 63. Menn sá ek þá

er mörgum hlutum
véltu um annars eign.
Flokkum þeir fóru
til Fégjarnsborgar,
ok höfðu byrðar af h\ýL

64. Menn sá ek þá,
er niargan höfðu
fé ok íjörvi rænt.
Brjóst i gegnum
rendu brögnum þeim
öflgir eilrdrekar.

65. Menn sá ck þá
er minst vildu
halda helga daga.

2*

20

SÓLARLJÓÐ

SAFN V

Hendr þeiiTa

váru á heitum steinum

neglðar nauðliga,

C6. Menn sá ek þá
er af mikillæti
virðask vánum framar.
Klæði þeirra
váru kynliga^)
eldi um slegin.

67. Menn sá ek þá
er mart höfðu
orð á annan logit,
Heljar hrafnar

ór höfði þeim
harðh'ga sjónir shtu.

68. AUar ógnir

fær þú eigi vitat

þær er helgengnir hafa.

Sœtar s^^nðir

verða at sárum bótum —
æ koma mein eptir munuð.

6. I paradis. Oinbiin rélllálra.

69. Menn sá ek þá
er mart höfðu
gefit at guðs lögum.
Hreinir kyndlar
váru yfir höfði þeim
brendir bjartliga.

70. Menn sá ek þá

er af miklum hug
veittu fátækum frama.

1) kýmiliga hdrr.

NR. 1

SÓLARLJÓÐ

21

Lásu englar bœkr
ok ymna^) skript
helgar^) yfir höfði þeim.

71. Menn sá ek þá ^
er mjök höfðu
hungri farit hörund.
Englar guðs

lutu öllum þeim,
þat er œzta unað.

72. Menn sá ek þá

er móðum^) höfðu
látit mat í munn.
Hvílur þeirra
váru á himingeislum
hafðar hagliga.

73. Helgar meyjar
höfðu hreinliga

sál af synðum þvegit
manna þeirra
er á mörgum degi
pindu sjálfa sik.

74. Hávar reiðir

sá ek með himnum fara;

þær eiga götur lil guðs.

Menn þeim stýra

er myrðir eru

alls fyr 0ngvar sakir.

1) himna Iidr. (p. e. AM. 166 h, 5^, pvi að hiti sleppa öllii
pessii visiiorði), Mindirnar ymni og hj^mni (laL hymnus) skiftasí á
i forniim Iidrr.

2) Petla ord siendiir i hdrr. nœst á iindan bœkr i k, visiiorði.

3) móöur hdrr.

22

SÓLARLJÓÐ

SAFN V

75. Enn mátki faðir!
[Enn mæzlii) sonr!
Heilagr andi liimins!
Pik bið ek skilja,
er skapat hefir,
oss alla eymðum frá

IV. Rúnaþáitr. Njarðardœtr.

1. Starf NJarðardœtra.

76. Hringvör-) ok Listvör
sitja i Herðis djTum
organs stóli á.
Norna^) dreyri

fellr ór nösum þeim,
sá vekr fjón nieð firum.

77. óðins kván

rœr á jarðar skipi

[móðug á^) munað.

Seglum hennar

verðr sið hlaðit

þeim er á þráreipum þruma,

2. Rúnatelrid.

78. Arfi, faðir

einn þér ráðit hefik
ok þeir Sólköllu synir

1) Frá [ mestr cda mesti hdrr.

2) Bingvör flesi Iidr., sem liklega er riívilla firir Ringvör, p.
€. Hringvör (með norskiim ritliœttij. Eiií hdr. hefur Wijngvör,

3) járna hdrr.

4) Frá I svo eiit hdr., önniir nióöuga eða í móðuga, og ivö i
móöugum.

líR. 1

SÓLARLJÓÐ

23

hjartar horn

þat erTór haugi bar

enn vitri Vigdvalinn:

79. ))Hér eru rúnar
er ristit hafa
Njarðar dœtr niu:
Baugveig^) en elzta

ok Kreppvör en yngsta
ok þeirra systr sjau.

80. Bölvi^) hverju
þeir belt hafa
Sváfr ok Sváfrlogi
blóð þeir vökðu
ok benjar sugu
illum^) ey vana«.

V. Niðrlag,

81. Kvæði þetta

er ek þér kent hefi

skaltu fyr kvikum kveða:

Sólarljóð,

er svnask munu

minst at mörgu login.

82. Hér vit skiljumk
ok hittask munum
á feginsdegi fira.

t) Svo i ímsiim hdrr., par á meðal i IIOD fol, sem sumsiaðar
viíiiar i skimihdr.; önmir hafa: badueing, baudveing o. fl.

2) Slepl i hdrr.

3) undir iUum hdrr.

24

SÓLARLJÓÐ

SAFN V

Dróttinn minn
gefi dauðum ró,
hinum líkn er lifa^).

1) Sum hdrr. bœta vid pessu erindi:

Dásamligt frœöi
var þér i draumi kveðií,
en pú sátt it sanna.
Fyröa engi, ,

var svá ffóör um skapaör,

■ I

er áör hej'röi SólarljóÖs sögu.

Firsta þált kvæðisins hef jeg kallað Dæinaþátt, því
að i honum klæðir höf, heilræði sín i dæmisagna búning.

Sama er Óðinn látinn gera í Hávamálum. Þar skírir
hann skaðsemd ofdrikkjunnar með sögunni um sjálfan
sig, þegar hann yyvarð ofröluki í garði hins fróða Fjalars^).
Til skiringar lífsreglunni yiMeyjar orðam skijli mangi trúa
því er kveðr kona<.< segir hann frá, hvernig Billings
niser ginti hann^). Því til sönnunar, að maður eigi að
íæra að koma vel orði firir sig og ekki vera y>fimbalfambi,
sa es fátt kann segjaa, segir hann, hvernig hann náði
skáldamiðinum úr höndum hins aldna jötuns: yyfátt gat
þ^Qjondi þar«, segir hann, yymörgam orðum mœltak i
nnnn frama i Suttungs söluma^). Til marks um spakniælið
y)sva er auðr sem augabragð, hann es valtastr vinaa tekur
hann dæmið: yyFullar grindr sá ek fyr Fitjungs sonum, nú
bera þeir vánar vöh^).

Vjer munum siðar sjá dæmi þess, að höf. Sólarljóða
hefur þekt og notað Hávamál. Því er líklegt, að hann
hafi sniðið þennan firsta þátt kvæðis sins eftir dæmisög-
unum í Hávamálum.

I firsta dœmi felst sá siðalærdómur, að það er aldrei
of seint að snúast til guðs (svo P. Kvad, 138. bls.. sbr.
Sólarl. 27. er.): eitt miskunarverk, sprottið af sannri iðrun

1) Hávamál 11.— 14. erindi. Tilvitnanir til Eddukvæöa eru
hjer miöaöar viö útg. Finns Jónssonar, Rvík 1905, þvi aö hana
eiga flestir hjer á landi.

2) Hávam. 96.— 102. erindi.

3) Hávam. 104,— 110. er.

4) Hávam. 78. er.

26

SÓLARLJÓÐ

SAFN V

(sbr. of heilam hug i 4. er.) og guðsólta (sbr. giids hann
gáði í 4. er. og Himna gud bad hann hjálpa sér í 6. er.),
bætir firir allar eldri sindir (sbr. Hj. Falk, 3. bls.). Jafn-
framt felst í dæminu firirbeiti um eilífa sælu firir þann,
sem er veginn saklaus (sbr. 74. er.) og ógnun lil morð-
ingjans um eilífa glötun (sbr. 64. er.), þvi að hann verður
að taka á sig sindir þess mans, sem hann mirðir (er. 6*~^).

Guðbr. Vigfússon og S. Bugge hjeldu þvi fram, að
80. er. kvæðisins, vísan um Sváfr og Sváfrloga, hefði frá
birjun verið upphafserindi þessarar dæmisögu, og Hj. Falk
filgir þeim í þessu. Jeg mun síðar sína fram á, að þetta
erindi á vel við, þar sem það stendur í handritunum, ef
alt er rjelt skilið. Helsta ástæðan til þess að flitja vísuna
fram firir var sú, að ef það er ekki gert, þá var svo að
sjá, sem þeir tveir menn, sem þessi dæmisaga segir frá,
væri ekki nefndir á nafn, eins og í þeim fjórum dæmi-
sögum sem á eftir fara (Unnarr og Sævaldi 1 2. dæmi,
Sváfaðr og Skartheðinn í 3. dæmi o. s. frv.). Með því að
láta firstu dæmisöguna birja á vísunni um Sváfr og Sváfr-
loga vanst það, að þá var hún um tvo nafngreinda menn
eins og hinar dæmisögurnar. Enn þetta er hreinn óþarfl,
því að jeg get ekki sjeð neitt því til firirstöðu, að Greppr
í 1. erindi og Geslr í 2. sjeu eiginnöfn, hið firra nafn
ræningjans og hið síðara nafn morðingjans. Gestr er al-
gengt nafn bæði að fornu og níju og á vel við um morð-
ingjann, sem gistir hjá ræningjanum. Orðið greppr getur
þitt bæði ,skáld' og ,ófrínilegur eða tröllslegur maður*
(Svarfd. k. 23^°: sá þar fara grepp harðla mikinn gagn-
vart sér ok var þar Klaufi kominn; í Flat. I 565. bls. er
Dofri kaflaður greppr mikill; sbr. greppligr og greppUgaJ.
Síðari merkingin á lijer mjög vel við sem nafn á ræningj-
anum. Að vísu kemur Greppr hvergi annars staðar firir
sem karlmannsnafn svo að jeg viti, enn það kemur firir
sem auknefni, liklega dregið af svip mansins eða stærð
(Halldórr greppr í Sturl.^ II 236. bls.), og frá auknefni til
eiginnafns er stutt fótmál. Til samanburðar má taka það
fram, að í Stjörnu-Odda draum 109. bls. eru tveir stiga-

NR. 1

SÓLARLJÓÐ

27

menn nefndir Garpr (sem er mjög líkt GrepprJ og Gnýr
<sbr. Hj. Falk 4. bls.).

1^-2 ofc //öryí rœn/í sbr. 1*: Leiðrjettingin

er nauðsinleg sakir stuðlasetningarinnar.

24-G. pessi lising á Gesti og nafn hans bendir til, að
höf. hafi ekki hugsað sjer hann sem ræningja heldur að
€ins sem vegfaranda,

3*~^ Hrœddu hjarta — irúa: sbr. Hugsvinnsmál (Ger-
ÍDgs útg.) 16*~^; með hreinu hjarta skaltu á hann trúa; —
oáiyndr: ,illur eða grimmur í lund', sbr. Hugsm. 123*^: iiit
er váigndum at vera (veillgndum sum hdrr. og svo ritar
F. J.).

4® vœrligr: í gömlu máli kemur vœrr firir í merking-
«nni ,bliður% t. d. í stafrofsritgjörðinni íirstu í Sn. E. H
bls. 22^: svá er mörg við ver sinn vœr (»adeo placidaa
Svb. Eg.) og í vísu 1 4. rilgjörð, s. st. bls. 218®: nú er vœr
konan fœri; í Sturl.^ I bls. 75^^ á víst að lesa: Pat var
^celt, at Kjartan vœri vœrr at henni (þ. e. blíður við
hana)^). Lisingarorð afleidd af öðrum lisingarorðum með
^ndingunni -iigr hafa oft alveg sömu þíðing og þau orð,
sem þau e^u leidd af. sjá A. Torp, Gamalnorsk ordav-
leiding (framan við Hægstad og Torp, Gamalnorsk ord-
bok) 49. t. d. þíðir hiiðiigr stundum alveg sama og biiðr
(Fntzner^ undir biíðiigrj. Eftir því ætti vœriigr að geta þítt
alveg sama og uœrr. Sú þíðing á bjer mjög vel við. Greppr,
sem annars var váiijndr (3% ætlaði sjer (hugðiskj — i
þetta sinn — að vera blíður við komumann.

5 fróðan, fjöivaran: Hugsunin virðist vera: þó að
hann (0: Greppr) væri annars margkunnandi og mjög
var um sig. Við fróðan sbr. fróðhugaðr Hugsm. 3^

7. Heigir englar 0. s. frv.: sbr. Maríu sögu 81. bls.:
kóma iieigir engiar dróttins ok báru sái Iians tii liiminrikis

1) Sbr. Sturl.^ I bls. 133^-=: samfarlr þeirra uóru eigi mjök
vœrar (svo Króksíjaröarbók; hinn handritaflokkurinn hefur með
vœrðum, sem er sama). Hjer sjest vœrr á takmörkunum milli
nmnar upphaflegu þiöingar ,sem viö má búa* (af vera, sbr. verii
er nn medan vœrt er Eyrb. útg. Gerings k, 55, 7) og hinnar ingri

28

SÓLARLJÓÐ

SAFN V

fagnadar, ok nú nýtr hann þar eilifs fagnaðar at eilifu með
öllam guðs heilögum mönnum (Hj. Falk 4. bls.),

Siðalærdómur 2. dœmis virðist vera: AUir jarðneskir
hlutir — auður og heilsa — eru fallvaltir. í 1. dæmi
síndi höL, að miskunsamur guð er það bjargfasta athvarf,
sem vjer getum reitt oss á. Nú (og í dæmunum sem á
eftir fara) sínir hann hverfulleik jarðneskra hluta (P. Kvad
139. bls.).

8^ rœðr engi maðr: sbr. Hugsm. 34^: (aldrlagi sinuj
rœðr engi maðr. — sœkir: sbr. Gróg. 12^~^: ef þik sœkja
kemr frost á fjalli háu. — 8^ er minst of varir: sbr, Fjöl-
svinnsmál 20^: er fœstan yarír, Hugsm. 47^: þá er sizt varir.

9^ Unnarr ok Sœvaldi: þessi nöfn koma hvergi firir
annars staðar og eru auðsjáanlega tilbúin af höf. Unnarr
táknar siglingamann (af unnr, ,alda*) eða kaupmann, Sœ-
valdi sjóvíking eða sækonung. Báðir eru hugsaðir sem
auðkifingar. — 9^ at þeim mundi heill hrapa: sbr. Regins-
mál 25*^: itlt es fyr lieilt at hrapa, — 9^ Naktir: s. s. ,blá-
snauðir*, sbr. orð Jobs, þegar hann frjettir eignatjón sitt:
Nakinn kom jeg of móðurskaati og nakinn mun jeg aftur
þangað fara (Jobs bók 1, 21). — 9^ nœmðir hvivetna:
þ. e. sviftir öllu. Sbr. Eyvindr Háleygjatal ll^, Sigurð-
arkv. meiri 5* (= Brot l^), Goðrkv. forna (H) 37 og
46^~* (liviiinga höfði nœmaj, í þvi hdr. sem best er talið
(AM. 166 b, 8°) stendur y>nœmdini, enn ef svo er lesið,
verður líka að lesa hvivetna, og svo stóð í hdr., sem Páll
lögmaður Vídalín átti. Flestir lesa nœmir hvervetna, sem
á að þíða sama sem tœkir hvervetna, hjer haft um seka
menn (sbr. vargar í næsta vísuorði), ,sem má taka hönd-
um hvar sem vera skal*. Enn bæði er það, að nœmr
kemur aldrei firir í þessari merkingu, enda veit jeg ekki
til, að sögnin nema, sem nœmr er mindað af, sje haft
um ,að taka mann fastan*. Jeg held því, að leshátturinn
nœmir hvervétna sje afbökun úr nœmðir hvivetna, og er
það lijer auðsjáanlega sett til skíringar, hvernig á því
stendur, að mennirnir y)urðu noktira. — 9^ runnu sem
vargar tit viðar: hugsunin virðist vera: urðu sekir skóg-.

NR. 1

SÓLARLJÓÐ

29

artnenn. Sbr. Fjölsvinnsm. 4^: ok dríf þú nú vargr at
vegi, Völsungakv. forna (H. H. H) 36^~^; ef vœrir vargr
á viðum íz/z.

Siðalærdómur 3. dœmis er tekinn fram þegar í upp-
hafi með almennum orðum: Munadar riki hefir margan
tregat (sbr. 68*^: œ koma mein eptir munadj, Munuð táknar
hjer líkamslosta^) eða holdlega ást til kvenna (í samsetn-
ingunni munaöarlaass i 48. er. virðist það tákna kærleik
vina og vandamanna). Holdleg ást gerir mann óðan (sbr.
œddask ll^) og veldur yyheift miUi virkta vinaa (13^~*^).
Sbr, Hj, Falk 6.-7. bls. P. Kvad 139. bls.

lO^ Munadar: í hinu eldra máli er þetta orð . altaf
kvennkins, munúd (eldra munugö firir mun-lmgðj eða
niunuö f-oöj, eignarfall munúöar eða munuðar (-oöarj,
Eignarfallið munaöar kemur, svo að jeg viti, first firir
sem firri liður i bæjarnafninu Munaðarnes (á Ströndum)
^ 4, kafla Reikholtsmáldaga, sem er ritaður seint á 13.

og hefur orðið þá líklega verið í þann veginn að
hreitast í karlkinsorð (eins og það er nú í níja máhnu):
^nnaðr með a í síðara atkvæði, sem helst um alla heig-
^nguna. Orðið kemur firir á 6 stöðum í Sólarijóðum
annaðbvort sjálfstætt eða sem liður í samsetningu (10\
181. 35«, 48^, 68*^ og 77^), og hafa handritin alstaðar a i
næstfirsta atkvæði nema á einum stað {m% þar virðast
oll hdr. hata munuö (þolfall). Enn handrilin eru svo
"ng, að þau er ekki að marka. Ritarar þeirra hafa ber-
sínilega skoðað orðið sem karlkinsorð (sbr. ritháttinn /
^óöugum munaö við 78^), og selt inn hinar ingri mindir,*
Þó að hinar eldri kunni að hafa staðið í frumritinu. Sá
eini staður (68«), þar sem öll handrit hafa þolfallið
munuð, vegur þungt á metunum gagnvart öllum hinum.

að^ hefði því líklega verið rjettara að seija inn hinar
eldri mindir (munuð-J alstaðar í kvæðinu. Að öUum lik-
indum hefur orðið enn verið kvennkinsorð á dögum Sól-
arljóðahöfundarins. Að minsta kosti þori jeg ekki að ráða

1) Sbr. Hugsm. 70«: íjól er Ukams mimnð.

30

SÓLARLJÓÐ

SAFN V

neiit um aldur kvæðisins af rilhætti þessa orðs í hand-
ritunum. — lO^ iregat: ,gert hriggan*, sbr. Sigrdrífum.
29*^. — lO^ meingar: ,fullar meina', ,sindugar', sbr. mein-
fallr — sindugur í Hauksbók bls. 158-"^ og meinalauss
eða meinlauss — sindlaus (sjá Fritzner-). Sbr. einnig böl-
visar konur Sigrdrifumál 2^^, — 10*^ skapadi skirliga, þ. e.
skapaði þær á hreinan hátt, svo að þær þá vóru skírar,
þ. e, sindlausar. Hugsunin virðist vera: Hin firsta kona
var sindlaus frá skaparans hendi, enn siðar »urða(.< þær
sindugar.

Lísingin á konunum minnir að nokkru leiti á Hávam.
84: Meyjar orðam osfrv. og 81^~^: At kveldi skal dag
legfa, konu es brend es. Sbr. einnig Hugsm. illra
kvenna firr þú þik öllu lagi,

IV Sváfaðr ok Skartheðinn: Hvorugt nafnið kemur
firir annars staðar og bera bæði mark höfundarins. Skart-
Heðinn er Ijóst, mindað í líking við Skarp-Heðinn til að
tákna skarlsmann, sundurgerðamann í klæðaburði (,maður
í skrautlegum heðni', ~ skinnfeldi?), Líkrar merkingar
hlítur hitl nafnið að vera. Svb. Egilsson setti það 1 sam-
band við soáf^), spjótsheiti, sem að eins kemur íirir í
nafnaþulum Sn.E. (Lex. poct. undir SvafaðrJ og sama
gerir Hj, Falk (6, bls.). Enn afleiðslan er vafasöm, Nafnið
minnir sterklega á nöfn 1 Helga kviðu Hjörvarðssonar,
Sváfu Eylimadóttur, unnustu Helga, og Sváfni, afa hans,
Sváfakonung. Það gæti beint verið mindað af nafninu
Sváfa, og táknaði þá kvennhollan mann, Líklegra er þó,
að höf. hafi sniðið nafn sitt eftir nafni Sváfnis konungs
með því að setja á það aðra afleiðsluending og viljað á
þann hátt tákna konungborið skrautmenni, Lika gæti
nafnið verið mindað beint af sögninni sofa og táknað
kvennsaman mann (sbr. sofa lijá konu Armóðr, Iv. 3, FJ,
Skjalded, I B 511. bls., og brjóta konu til svefnis Grág.
Staðarhólsbók bls. 331-^), og hneigist jeg helst að þess-
ari skíringu hafnsins. — • ll^ fyr einni konu: forsetningin
táknar hjer tilefnið til þess að þeir œddusk, enn í þeirri

1) Líklega er þetta rjett mind orösins (ekki svaf).

NR. 1

SÓLARLJÓÐ

31

inerkingu stjórnar fijr vanalega þolfalli. í einu handriti
slendur fyr eina konii, og er það h'klega rjettara (sbr. W:
fyr et horska vifj, — ll^: lagin: þ. e. ásköpuð, ákveðín af
forlögunum. Sbr. Skírnism. 13^~*^ einn dœgri wér vas . . .
a^í Uf of lagit; Fjöisvinnsm. 47^: þót þat sé viö löst lagil;
Grípisspá 25*^: lagi es alt fgrir. 23^-^: Esa meö löstam
iögö cefi þér. — Lijti virðist þíða nokkurn veginn sama
og ,löstur*, ,sind*, sbr. iýtnm loginn, ,sem löstum er logið
í Hugsm, 95^; þjóö lýium kend Harms. 38; En mik
Aili kvaö eigi munda lýli ráöa né löst gera Oddrúnargr.
22^~*. Hugsunin virðist vera: Hún var ætluð til þess af
forlögunum, að þeir skildu sindgast af henni. Annars
þíðir talshátturinn leggja elim etiö til lita 1 niju máh ,að
^^ggja ehm ehð til ámælís'. Verið gæti, að sá talsháttur
Isegi firir hjer, og væri þá hugsunin: Þeir fengu óorð af
henni. þó mun hin skíringin rjettari.

12: Sbr, Hávam. 97: Billings meij ek fann beöjum á
solhvíla sofa; jarls ynöi þótti mér ekki vera nema viö þat
Uk Qt lifa^ Qg 92*—^; líki leyfa ens Jjósa mans. Hjer eru
ahrifin frá Hávamálum deginum Ijósari. — 12^~^ Hvárskis
þdr gáöa osfrv, og 13^^^ Daprar — sofa minnir óg á
Hávam. 115; gerir, at þú gáir eigi þings né þjóö-

«ns máls; mat þu villat né mannskis gaman, ferr þi'i sorga-
fallr at so/a.

13 sœtan: hjer verður að undirskilja blund eða svefn
(Nygaard. Norr^n syntaks 91 anm. 3).

14^ Fádœmi: s. s. fádœmaverk ())de vitiis rari exem-
ph« Svb. Eg., Lex. poet.), í sömu merkingu er ódœmi
haft Flat. U bls. 3SV^ (= ódœmaverk, sbr. Fritzner^).
— 14- z flestum stöönm = ,í flestum tilfellum*. .ofíast^

Á því getur varla leikið nokkur efi, að höf. hefur
haft í huga söguna um Billings mey í Hávamálum, þegar
hann samdi þetta dæmi. Enn emkum hefur hann þó, að
því er virðist, lagað efnið eftir Gunnlaugs sögu ormstungu
(sjá Hj. Falk 6. bls.).

í 4-. dœmi tekur höf. sjálfur fram í upphafi dæmisins
þann siðalærdóm sem i þvi er fólginn, alveg eins og i 3.

32

SOLARLJOÐ

SAFN V

dæmi: Varastu ofmetnað, því að hann leiðir til fráhvarfs
frá guði (sbr. P. Kvad 139.— 140. bls., Hj. Falk 7.-8. bls.).

15 Ofmetnad drýgja osfrv.: Um ofmetnað sbr, Stokk-
hólms Homilíub. 21. og 68. bls. og Homilíubókina norsku
48. bls. (P.). Við síðari helming vísunnar sbr. Flat. II
392. bls.: fgrir ofdrambs sakar ok Ukams mnnuð hafði
hann villzt ok snúizt frá guði ok tíjnt i þvi sálu sinni
(Hj. Falk).

16^~^ Rik — Ráðnij ok Vcboði: rikr þíðir hjer auð-
vitað jVoldugur* og nöfnin, sem hvergi koma firir nema
hjer, eiga að tákna ríkilæli þeirra hjóna: Ráðný, ,kona
sem vill ráða* ; hjer liggur áherslan á firri liðnum; siðari
liðurinn, -ný, táknar ekki neitt annað enn það, að hann
gerir nafnið að kvennmannsnafni (sbr, hin algengu kvenna-
nöfn Guðný, Oddný, Signý og raörg fleiri). Véboði, ,sá
sem er vanur að bjóða'; hjer liggur áherslan á síðari
liðnum, enn ,firri liðurinn, Fé-, liefur ekki aðra þíðing
enn þá að gera nafnið líkt karlmannanöfnunum Vémundr,
Vébjörn, Végeirr og mörgum fleirum. — 16^ hugðask: ==■
^hugðu sig', ,þóttust'. í þvi felst ofmelnaður þeirra hjóna,
að þau miklast af góðverkum sinum. gera: um þessa
orðmind sjá Finnur Jónsson, Skjaldesprog, 103, bls. —
16*~*^ lísir refsingu þeirra hjóna í helviti, sbr. 18^~^. —
16*^ ymsum: — ,ímist þessu (sári) eða hinu, eða því
þriðja*, osfrv.

17^ Á sik ein: Jeg hef bætt við ein, þvi að annars
vantar stuðil í vísuorðið (á er hjer of veikt til að bera
stuðil), og af því að við það verður liugsunin skarpari
og aflmeiri. í því lísir sjer ofmetnaðurinn, að þau trúa á
engan annan enn sig, ekki einu sinni á guð (sbr. hverfa
ynði frá 15*~*^) og þikjast ein vera allri þjóð gfir — sbr.
Stokkb. Hom. 21. bls. : Fjöiurr er lagðr á þann mann er
svá er metnaðarfullr, at hann þykkisk yfir öllum öðrum
(Hj. Falk).

18^ Munað: svo besla hdr. (AM. 166 b, 8°); flest
önnur lidrr, hafa hjer Munaðlifi, og svo ritar F. J., enn
,þá verður að skifta visuorðum þannig:

NR. 1 SÓLARLJÓÐ 33

Manadlifi

þau drggðu á marga vega.

Hugsunin kemur í sama stað niður, enn 2. vísuorð verður

helst til langL — 18"^ á marga vegu, sbr. 40^ og 38%

Hugsm. 33\ 3d\ 76^ (og 7^). — 18^^^: Ofmetnaður leiðir

til likams losta (L — 2. vo.) og ágirndar (3. vo.); hann er

nefndur ))drottning allra illra hluta« í Stokkh. Hom. 6L

bls. — 18^' millum frosts ok fana: sama hugsunin og Iijá

Jónasi Hallgrímssini:

par er ei nenia eldur og is,
alt i helviti brennur og fris,
Satan og sálir dauöar.

Hún er algeng á miðöldunum bæði hjer á landi og ann-
ars staðar. Sbr. Harmsól 39^~^: þar liggr elds á öldum
inxu frost með hrima; Lilja 73^~^: Reknir hroti i dauðans
druknan drepnir menn, er þar skulu hrenna, gnista tennr i
fýtu ok frosti; Duggals leiðsla i Heilagra manna sögum I
335. bls.; Maríu saga 121. bls. Sjá Hj. Falk 8.-9. bls.,
sem greinir hka slaði úr útlendum ritum.

Siðalærdómur o. dœmis virðist 1 fljótu bragði vera:
"trúðu eigi óvinum þínum (19^^^). Þessi kenning er að
visu ekki beint ókristileg, enn þó öUu fremur heiðin enn
kristin, tekin beint út úr Hávamálum (89, sbr. 45—46,
^já og Sigrdrifum. 34 og Hugsm. 41 og 85). Og dæmið
sern á eftir fer, afdrif þeirra Vígúlfs og Sörla hins góð-
^áða, sínir, að höf. heidur þessu ekki fram öðruvísi enn
sem higgilegri lifsreglu firir hið veraldlega Hf, og verður
^kki neitt á móti því liaCt frá kristilegu sjónarmiði. Á
<læminu sjest, að sá sem svíkur óvin sinn grandalausan í
trigðuin íer í eilífar kvahr, enn sá sem er svikinn sak-
laus gengur inn í fögnuð drottins. Út úr dæminu verður
þá ekki dreginn annar siðalærdómur enn þessi: Svík þú
ekki óvin þinn saklausan (22^) í trigðum. Ef þú gerir
það, verður það þjer til glötunar, enn honum lil sálu-
lijálpar. Þessi regla er í besta samræmi við hið háleita
boðorð Krists: Elskið óvini iðar (Malth. 5, 44, Lúk. 6,

3

34

SOLARLJÓÐ

SaFN V

27)^), eiin í beinni mótsögn við hina heiðnu hfsreglu í
Hávamálum 43. og 45. — 46. er. Óneitanlega kemur bjer
fram nokkur tvískinnungur bjá höf., þar sem hann hefur
annan fótinn í hinni veraldlegu, bálfheiðnu siðareglu (i
hinum almennu inngangsorðum), enn binn í kristilegri
lífsspeki (í dæminu). Sbr. Hj. Falk 11. — 13. bls. Þessr
tviskinnungur higg jeg komi af ábrifum frá Hávamálum
(og Hugsvinnsmálum?).

19^ fagrt mœli: sbr. Hávam. 45^: fagrt skalt viö þann
mœla, 91^ og 92\ — 19^: Ef bandritunum er íilgt [góða
þii heit), hlítur hugsunin að vera bin sama sem í Hávam.
45^~*: fagrt skalt vid þann mœla en flátt hyggja ok gjalda-
lausung oiö lygi. En þessi hugsun er algjörlega ósam-
boðin Sólarljóðahöfundinum og í beinni mótsögn vid-
dæmið, sem á eftir fer. Leiðrjettingin góöa þót heiti slafar
l'rá Hj. Falk 11, bls. og er í besta samræmi við það sem
á undan gengur. Hugsunin er í rauninni alveg sú sama
seni í undanfarandi setningu fþót þér fagrt mœli fyrirj,
enn er bjer böfð sem inngangsorð að viðvöruninni gott
er annars viti liafa aí varnaöi, enn þar befur böf, að eins
firir augum þær sorglegu afleiðingar, sem trúgirni Sörla
hafði firir hann i þessu lífi, og kemur það vel heinx
við hina veraldlegu Hfsreglu í firri vísuhelmingnum. —
19®: sbr, Hugsm, 92^~^: vánds manns viti láti sér at
varnaöi.

20^ Sörla enum góöráöa: Sörli er gamalt nafn og
gott og táknar vist ekki neitt sjerstakt; hjer lísir auk^
nefnið lunderni mansins. — 20^ d Vigúlfs vald: leiðrjett-
ing er nauðsinleg til þess að rjett kveðandi baldist. Þegar
sjerorð (3. eða 6. visuorð) i Ijóðahætti endar á tveggja
atkvæða orði með áberslu á firra atkvæði, þá er það
atkvæði altaf stutl. Þvi getur þelta vísuorð ekki endað á
Vigúlfs. Aftur á móti gæti á vald Vigúlfi staðist, og getur

1) Sbr. Slokkh. Hom. bls. 120, sjerstaklega orðin: en pót
óviurinn geri sik óverðan nyijanna, pá nýtr pó sá cr fyr honnnt
bað eða honum lcendi gotl eða honuni fyrirgaf. í dæmisögunni
hjer gerir Ví^fúlfr sig »óverðan nj'íjannaa, en Sörli nitur þess^
aö hann firirgaf bróðurbana sínum eða vildi sœtlast viö hann,.

NR. 1

SÓLARLJÓÐ

35

• verið að það sje hið upphaflega, því að það er nær
liandritunum enn á Vígúlfs vald, Vigúlfr táknar auðvitað
vígamann, enn annars kemur nafuið oftar firir. — 20^~^
^^V^Qlígo. — bródarbana : sbr. Hávam. 89 : Bróöarbana
sínum . . . verðit maðr svá tryggr, at þessa trúi öllu,
Orðin Tryggliga hann trúði sinam bróðurbana eiga saman*

21^ af góðum hug: sbr. Hugsm. éQ'-*: við góðan hug,
— 21^ guUi: o: í bróðurbætur.

22^ Rýgjardal (eða Rygjardal?) : Þetta örnefni kemur
hvergi íirir annars staðar og er auðsjáanlega tilbúið af
höf. Firri liðurinn getur verið eignarfall af rýgr, ,sköru-
legur kvennmaður* (sbr. baugrýgr og SnE. I 536. bls.:
^ýgt' heitir sú kona er rikust er), sbr. Meyjavatn (ísl.
Fornbrs. I 272. bls.), Meyjarland (bær í Skagafjarðar-
síslu), Meyjarhóll (í Þingeijars.), Kvennahvált (eða "hóllj
og Kvennabrekka (í Dalas.), síður af sama orði í merk-
ingunni ,tröllkona*, sem varla kemur firir nema í nafna-
þulum SnE. og rímum. Hugsandi væri, að höf. hefði haft
^ l^^ggju vísu Gunnlaugs ormst. Alin vas rýgr at rógi og
sett kvennheitið rýgr í samband við róg, ,ófriður*; væri
^ýgjardalr nokkurnveginn sama og ófriðardalur, og á
það hjer vel við. Annars gæti nafnið verið mindað í lík-
ing við Rýgjar- (Rygjar-?) -bit í Noregi og táknaði þá ekki
neitt sjerstaklega. — 22^ meidda: = geltu? Sbr. aths. við
592. _ 22« fjörvi farit: sbr. 1^^^ og 64^, Lokas. 57^
Fáfnism. 5^

24^ í sinn fögnuð: sbn Liknarbraut 52^-^ — 24^
kallaðir frá kvölum: sbr. 45^

í öðrum þætti eru sett fram 7 sáluhjálpleg ráð, og
nefni jeg því þáttinn Ráðatal. Höf. hefur hjer bersíni-
lega haft ráðaþátt Hávamála, Loddfáfnismál, til firir-
mindar. Þetta sjest glögt, ef vjer berum niðurlagserindi
þáttarins (32) saman við hið margítrekaða viðkvæði
Loddfáfnismála: Ráðumk þér Loddfáfnir, en þú ráð nemir,
njóta mant ef nemr, þér munu góð ef geU\ Hjer svarar

3*

36

SÓLARLJÓÐ

SAFN V

ráðumk þér til ráð kenni ek þér í Sólarl. 32, en þú ráð .
nemir til görla þaa mun ok glata aldregi, og njóta munt ef
nemr, þér munu góð ef geir til öll eru þau nýt at nema.
Hugsánirnar eru i rauninni nákvæmlega hinar sömu og
settar fram í sömu röð. Og orðin öll eru þau nýt at
nema í SólarL eru beinlínis bergmál af njóia munt ef
nemr 1 Loddfáfnism. Munurinn er enginn annar en sá,
að Sólarljóðahöf. hefur ekki viljað þreita lesendur sina á
þvi að endurtaka þetta sem viðlag, heldur gerir hann úr
þvi eitt niðurlagserindi. Þetta getur ekki verið eintóm
tilviljun. Sólarljóðaskáldið hefur lijer haft firir sjer Lodd-
fáfnismál og tekið eftir þeim þá hugmind að hafa ráða-
þátt í kvæði sínu.

25^~^ Disir dróitins mála: s. s. dróttins máladisir, þ. e.
þær dísir sem mæla við drottin, sanctœ virgines, chorus
virginum, ))laelgar meyjar«, sem kaþólskir menn hugsa
sjer að sjeu návistum við guð og beri fram firir hann
bænir þeirra, sem á þær heita til árnaðar (P. Kvad 141.
bls., Hj. Falk 15. bls.). í prjedikuninni á allra heilagra
messu í Stokkhólms Homilíubókinni er þeirra getið sjer-
staklega með þessum orðum (bls. 4P^): Enn er sjá liátið
haldin helgum meijjum, þeim er gengu i spor Marie droin-
ingar i þvi er þœr höfnuðu öltum likams munuðum fgr ást
guðs ok vildu þjóna iximneskmn brúðguma i öllu aitiœfi
sínu, Síðar í sömu prjedikun eru þær nefndar meyjar
guðs (43^), sem minnir mjög á disir dróttins máta, og
rjett á eftir stendur: Ef vér l-iöldum á þessa lund hátiö
allra lieilagra, munu þeir iáia sér sóma at vera árnendr
órir á dómsdegi við guð. Peim til dírðar er ort Heilagra
meyja drápa (F. J. Skjalded. II B 582.-597. bls.). í>ar
eru þær kallaðar dróitins brúðir (er. 59^) og skoðaðar sem
hirð Maríu meijar, er kemur fram sem drotning þeirra.
F. J. les drottins málur (máia — málvina), enn mjer finst
sú leiðrjetting óþörf, og ef svo er skrifað, þá eru þær jafn-
framt nefndar disir án nokkurrar viðbótar, en það nafn
eitt sjer virðist ekki eiga sem best við um svo háleitar
meijar, því að á því er heiðinn blær. — 25^-^ viija þins at

NR, 1

SÓLARLJÓÐ

37

óskum ganga alt: eignarfallið vilja þins stjórnasl af óskum.
Annars hafa flest handrit, þar á meðal það sem best er
tahð (AM. 1G6, b, 8o), alt at óskum gá, og gæti komið til
mála að halda þeim leshætti óbreittum, ef xjer gætum
gert ráð íirir, að orðmindin gá firir ganga hefði verið
komin inn í máhð, þegar Sólarljóð vóru ort. Enn sú
mind kemur naumast firir fir enn um miðbik 14. aldar
(sbr. staði þá, sem vitnað er til hjá Svb. Eg. í Lex. poet.
og Jóni Þorkelssini 1 Supplem. IV)^), og svo ung eru
Sólarljóð varla. Hins vegar raskar ganga kveðandi síðast
í vísuorði (sbr. ath. við 20^), og úr því er bætt með þvi
að færa alt aftur firir ganga eða skifta um þessi orð
(ganga at óskum alij. Til stuðnings leiðrjettingunni má
taka fram, að á einum stað í Hugsm. (74''*) kemur þóit
gangi at óskum alt íirir sem sjerorð.

26^ þá er þér rannit hefir: leiðrjetting er nauðsinleg,
því að annars vantar stuðil, enda er hugsun vísuorðsins,
eins og það stendur 1 hdrr. fþau þú unnit hefirj, algerlega
óþörf og afllaus, því að það segir sig sjálft, að reiðiverk,
sem maður á ekki að bæta illu iíir, hlítur að vera
»«nnz7«. Við runnit hefir verður að undirskiija reiðin og

það mjög eðlilegt, þar sem reiðiuerk gengur rjett á
undan. Hugsunin virðist vera: það er íirirgefanlegt, þó að
monnum verði á að gera öðrum rangt til í reiði, enn hitt
er ofirirgefanlegt að bæta illu ifir þegar manni hefur
runnið reiðin. — 26^ eigi illu: er í rauninni sama sem
stæði góðu, sbr. 4.-5. visuorð. Bæia ijfir: sbr. Hugsm.
S2^: ef engi hœiti ijfir og Stokkh. Hom. bls. ITO'^^-^^: sá

/í/m ueldr óskilum uið nóng (o: náunga) sinn hann er
skyldr at bœta fijrri ijfir, Tilsvarandi nafnorð: yfirbót
(-bœtrj, — 26*-^ gœla: bliðka, gleðja; hlutum: hjer vist
s. s. gjöfum. — 26*^ sálu soma: sbr. Heil. manna sögur H
bls. 356^^: sómir sálunni (P.); kveða: sbr. Hugsm. 67*^ og
109^ Sigrdrífum. 21^

1) Elsti staöurinn er víst i Egils s., útg. F. J., Kh. 1886—8,
58. k. bls. Í7V-- i :\[öðruvallabók (AM. 132 foi.): gáz = gangast.
Paö hdr. er að dómi F. J. ekki eldra enn frá miöri 14. öld
(form. XII. bls.).

38

SÓLARLJÓÐ

SAFN V

27. Sama hugsun í Harmsól 41, sem hvetur til að
sættast þegar í stað við guð, því að opt verðr œgis leiptra
ein stund viðum grundar . . . at seinum, og í norsku
Homilíubókinni bls. 25^^: Skynda skai hverr maðr sem
einn at snúask til gaðSy meðan hann má, at eigi seini hann
ok megi eigi um siðir (sbr. Hj. Faik 16. bls.). — 27^ góðra
hluta: hjer = (sannra, andlegra) gæða; sbr. Stokkh. Hom.
bls. 51*: hvé sœtt er Iiugskot þat er fyllisk góðra hluta (Hj,
Falk 16. bls.). — 27* verðr = ,glatar*; fyrir er atviksorð:
Hver sem »seinar finna föður«, glatar miklu firir (það).

— 27^ manna hverr: sbr. Hugsm. 32^ 54a^ 59^ 63^, 64%
75^ 76^ 902, 922^ loi^^ 129^ 137^: seggja fgumna,
iýða, fyrða, ýta, bragnaj hverr,

28. Hugsun: »Biðjið og mun iður gefast«, Matth.
7, 7, sbr. Lúk. 11. 5—10 og 18, 1—8. í síðari vísuhelm-
ingnum snír höf. hugsuninni við: »þeim sem einskis biður
mun ekkert gefast((. — 28*^ fár — þörf: Sbr. orð Eiríks
málspaka hjá Saxa (útg. MúUer's bls. 209, Holder s bls.
139); Pauci tacentis egestatem œstimant aut sitentis neces-
situdinem metiuntur, og Hávam. 104^: fátt gat ek þegjandi
þar. Að visu veit alvitur guð þörf manns, þó að hann
þegi, enn hann gefur ekki gaum að henni, bætir ekki úr
henni, nema hún komi fram í bæn; hyggr virðist hjer
þx^ða: ,athugar*, ,gefur gaum að'.

29. Dómvaldr er Kristur, sem dæmir lifendur og
dauða, Firri vísuhelmingurinn minnir á dæmisöguna hjá
Matlh. 20^"^^, sem líkir ríki himnanna við húsráðanda,
sem gekk út til að ráða verkamenn í víngarð sinn. Hugs-
unin virðist vera: þó að þú komir seint til Krists, þá
örvæntu ekki um inngöngu í himnaríki, heldur bið laann
innilega líknar og mun hann bænheira þig. Sbr. 1. Jóh.
5, 13—15. Ráðið er nokkurs konar viðbót við 3. ráð (27).

— 29^ ek: Hjer kemur sá maður, sem kvæðið er lagt í
munn, fram i eigin persónu og kennir lieilræði með því að
skíra frá sinni eigin reinslu, sbr. 15^, 24^. Síðar sjest, að
hann er dáinn maður, sem birtist sini sinum i draumi. —
29^ þangat: þ. e. »/z7 Dómualds dyraa = til hiranaríkis.
Faðirinn, sem nú birtist sini sínum á jarðriki, segist

NR. 1

SÓLARLJÓÐ

39

munu hverfa aftur til himnaríkis. — 29^: því: o: að jeg
mætti hverfa jþangað aftur, — 29® krás: Himnaríki er
hjer likt ^við dirðlega krás, sbr. Stokkh. Hom. bls. 150^^:
þar (þ. e. í himnariki) eru eilifir fagnaðir ok auðœfi ok
krásir og s. st. 144^.

30. Ráðj: Varastu sindir: ))Go/í er vammalausum at
veraci. — 30^ sárhryggvir: Breiting nauðsinleg sakir stuðla-
setningarinnar. sárhrgggr = sárlega hriggur, ,gagntekinn
af sárum trega*, algengt í nútíðarmáli (sjá Jón Þorkelsson,
Supplem. HI). Sbr. sármeiddr Pétrsdr. 6^ (F. J. Skjalded.
11 B 546). — 30^ œgisheimi ór: o: úr þessum ægilega
heimi. — 30*^ gott er vammalausum vera: sbr. Hugsm. 3^:
ok vammalauss vera (og 123^).

31. Ráð: vertu ekki hverflíndur (svikull). — 31^ Ulf-
^m glikir: um úlfmn sem imind ótriggs mans sbr. Hj.
Falk 17. bls. — 31*^ þœr enar glœddu götur sbr, 59^ og
Hj. Falk 17,— 18. bls., P, Kvad 142, bls.

32. Sbr, Hugsm. 2^"^: Astsamtig ráð kenni ek þér, minn
^inkason, mun þú þau eptir öll og s. st. 103. — 32^ öll —
nema: sbr. Hugsm. 82^"^: Orr at kenna skaltu öðrum gott
ok svá nýtt at nema og 121a^ 126^

Þriðji þáttur, um líf og dauða og annað líf, er
kjarni Sólarljóða, einkum kaflarnir um dauðann og lifið
eftir dauðann, eins og eðlilegt er í kristilegu heilræða-
kvæði. Hávamál fara aftur á móti mjög lítið út í lífið
eftir dauðann.

I 1. kafla lísir faðirinn stuttlega lifi sinu, játar, að
tann hafi notið lífsins og skiHð nauðugur við það. Siða-
lærdómur: Lifðu grandvarlega.

33^ ynðisheimi: firir þann sem nitur lifsins, er þessi

heimur gnðisheimr, firir þann sem þjáist af hinum hræði-

legu afleiðingum sindanna er hann œgislieimr (30^).

Stokkh. Homilíub. talar um y>skammœtt ynði sgnðarinnara
<bls. 512).

34^ vil ok dul: kemur oftar firir, sjá Lex. poet., 2.

40

SÓLARLJÓÐ

SAFN V

útg., undir dul; einna Ijósast kemur þíðing orðanna fram
hjá Hallfreði i Ólafsdrápu 21'-^ (F. J. Skjalded. I B 156.
bls.): vœtia virða drótlins vil es mesi ok dal ftesium; hjer
er tvent sem fer saman sem orsök og afleiðing: flestir
vilja fvilj fegnir mega vænta konungs (að hann sje á lífi);
því dilja þeir sannleikann firir sjálfum sjer fdulj — Ólafr
er dáinn. Mjög líkt dæmi kemur íirir í 1. stafrofsritg.
Sn.E. II 22. bls.r dul vœttir ok viU at lina muni erfidi ok
vil: menn vilja fegnir, að erfiði og víl lini (vitj, því dilja
þeir sannleikann firir sjálfum sjer (dulj — erfiði og víl
mun aldrei lina (í þessum heimi). Bæði orðin saman
tekin — dul ok vil — virðasl þvi tákna þá sjálfshlekking
(dulj, sem kemur af því, að menn láta vil sína (vilja sinn
eða girnd) hafa áhrif á dóm sinn. Þessi merking á
ágætlega við á þeim stöðum, sem greindir vóru, og eins
hjer í Sólarljóðum: Það er sjálfsblekking, sprottin af
(fie)girnd, að auðurinn veiti sælu; nei, hann veldur
»löngum trega«. — 34^~^: sbr. Hugsm, 33^""^: margr verðr
aumr, sá er fyr aurum rœðr; Ijásir aurar: (af lit silfurs-
ins) sbr. Ijóst Kraka barr Þjóðólfr Arn. Sexstefja 27^"*^. —
34^ apat: ,gert að apa, fifli* sbr. Hávam. 75'"^: margr verðr
af aurum api; Hugsm, 33^: itlt er auði at trúa; líkt að
orðalagi er Hugsm. 52*^ (sbr. 100*^): ef hann hefir aurum
amat.

35^: þvit ek vissa fátt fgrir: sbr. Hávam. 57^^^: orlög
sín viti engi fyrir — þeim es sorgalausastr sefi, og Hugsm.
121^~^. — 35* dvalarheim: ,heim sem maður á að eins
stundardvöl í*, ,stundlegan heim*.

36^^^ lútr ek sat, lengi hölluðumk: virðist tákna birj-
andi sjúkleik, sbr. 40^ og 44^ — 36^ frammi: = ,frammi
firir* (hinum feiga), ,framm undan* (sbr. Hamðism, 18^;
fram lágu brautirj; fram táknar hjer stefnuna til heljar,
sbr, Skírnismál 12^~^: Hvárt est feigr, eða cstu fram geng-
inn, Sig. sk. 52*: þá es ér fram komið, og framfarinn^
framliðinn — dauður.

í öðrum kafia iisir mælandinn helstríði sinu og sjer-
staklega hinu síðasta æfikvöldi, þegar hann sá sóhna

■

NR. 1

SÓLARLJÓÐ

41

ganga í ægi í hinsta sínn. í þessum kafla felst sú áminn-
ing til lifandi manna yyat láta sér eigi ór hug ganga and-
láts dœgr sitta (Stokkb. Hom. bls. 142^^ sbr. 192^'').

37^ Heljar reip: þau bönd sem draga til Heljar
(dauða), líklega er átt við sjúkdóma. Hel stendur hjer á
takmörkunum milli þiðinganna ,dauðagiðja* og ,dauði'. —
37- Imrðliga: á víst við sveigð. — 37*^ lauss: ,óbundinn*,
sbr. Baldrs draumar 14% Fáfnism. 8*^; mælandinn minnist
þess, hve honum var Ijett um vik, meðan hann var heill
heilsu.

38^ alla uega: sjá við 18^ — 38^ Heljar meyjar:
þernur Heljar eða dauðans, íinst mjer eðlilegast að skilja
sem persónugervinga sótta eða sjúkdóma (sbr. Heljar reip
37^). Samskonar líking finst lijá Lukianos, Charon 17,
kap. — 38^^*^: jeg tek saman: er HeJjar meyjar (sjúk-
dómar mínir) buðu mér hrolla-lieim á hverju kveldi;
hrolla er eignarfall flL af hroUr; hroUa-heimr: sbr. œgis-
heimr (30^), ijnðisheimr (33^): þegar maður kvelst af ang-
ist út af sindum sínum, þá er þessi heimur honum œgis-
heimr, þegar hann nítur unaðsemda lífsins, þá ynðiskeimr,
þegar hrollur fer um hann af hræðslu við dauðann,
þá er heimurinn honum hrolla-heimr; bjóða ehm hrolla-
heim, sbr. hjóða ehm ógn o. fl. lik dæmi hjá Fritzner^
undir bjóða 1. í 6. vísuorði er leiðrjeltingin nauðsinleg,
til þess að kveðandi haldist (sbr. við 20-').

39 — 45: Við niðurlag 38, erindis já hverju kveldij
hnitir nú mælandinn lísingu á síðasta kvöldinu, sem
hann lifði, i 7 erindum, sem öíl birja á Sól ek sá.

39^ sanna dagsfjörnu: líkt ok engilsaxn. dœgsteorra,
fornháþ, tagastern virðist dagsijarna eiginlega tákna morg-
unstjornuna, sem boðar daginn, og kemur firir i þeirri
merkingu í Alex. s. 161. bls. (Hj. Falk 22. bls.). Enn
hjer á morgunstjarnan ekkert erindi. Eftir sambandinu
getur dagstjarnan ekki verið annað enn sólin; höL hefur
þó vist þekt hina merkinguna, enn bætir við sanna til að
gefa í skin, að sólin, sem skín á daginn, enn ekki morg-
unstjarnan, sje hin eina sanna dagstjarna. — 39^ drúpa
dynheimum i: drúpa = lúta, slúta, hneigjast (að sólar-

42

SÓLARLJÓÐ

SAFN V

lagi) með döpru bi-agði (því að í drúpa felst einnig
sorg); með þessu orði er gefið í skin, að sólin — eða sá
sem á hana horfir, því að það sem sjest er komið undir
augunum sem sjá — kunni ekki vel við sig y>dynheimum
í'cí, þ. e. í þessum jarðneska heimi (= alda heimi 41^)
með öllum hans glaumi og hávaða, sem berst að eirum
mælandans, þar sem hann liggur á banasænginni, enn »0
annan veg« heirir hann Heljar grind þjóta — hann er »á
milli heims og heljarcí. Þetta »0 annan vega um dauðra
ríkið mælir sterklega með, að dgnheimar tákni ,þennan
heim* (sbr. nöfnin œgisheimr, gndisheimr, hrollaheimr, sem
laga sig eftir því, hvernig á stendur í hvert skifli). — 39*
Heljar grind: hugmindin og nafnið er tekið úr norrænni
goðafræði, sbr. Sn.E. I 40. og 178. bls. og Fornaldars.
I 437. bls, fhnigin er Helgrindj; 'nágrindr Skírnism. 35^
Lokas. 63^. Enn þó stiðst þetta meðfram við biflíustaði,
sem tala um ))hlið dauðans« (Jobsbók 38, 17, Sálmarnir
9. 14 og 107, 18) eða ))hlið Heljar« (Matth. 16, 18). Hjer
hlítur að vera átt við innganginn að dauðra ríkinu al-
ment, ekki sjerstaklega við hlið helvítis.

40- setta dreyrstöfum: þíðir ekki yybtóði stokknaa
(Falk); dregrstafir táknar hjer ekki annað enn hina dreir-
rauðu geisla kvöldsólarinnar (sbr. 42®); þetta stehdur í
nánu sambandi við næsta vísuorð (40^): sólarlagið, sem
mælandi lísir, er um leið æfi-sólsetur hans. — 40^: sbr.
30^ og 44^. — 40*^ frá þvi er fgrri var = ,frá því sém
mjer leitst hún vera áður': augu mælanda opnast firir
því, sem hann hafði ekki athugað áður, að sólin er
máttug — enn mátt sinn hefur hún frá guði (41-~^).

41- ~^ svá þótti mér, sem ek sæja göfgan gnd: þessi
orð sína og sanna, að »5Ó/« í hinni margendurteknu setn-
ingu sól ek sá er ekki hugsuð sem neinn persónugerv-
ingur, heldur er hún blátt áfram hin náttúrlega sól, him-
inlíkaminn, enn liún minnir mælandann á y>göfgan guöa:
hann sjer í henni vott um almætti guðs (40*~^) og gæsku,
og það huggar hann í lielstriðinu. — 41*"' atda /lezmr =
manna heimur, stundlegur heimur (sbr. dynheimar 39^).

42^ vœtki vita: sbr. Fms. VH 172^': hann þóttisi nœr

:nír. 1

SÓLARLJÓÐ

43

ekki vita fijrir hrœzlu; þíðir eiginlega ,vera meðvitundar-
laus*, hjer liklega nokkurn veginn sama og ,vera högg-
-dofa eða utan við sig* (af undrun). — 42*^ Gí///a; Besta
hdr. (AM. 166 b 8°) hefur Gylfar, hinir leshættirnir eru
auðsjáanlega ekki annað enn afbakanir af því. Þetta
Gylfar er að minni higgju annaðhvort beint ritvilla firir
-Gylfa, eignarfall af Gylfiy eða önnur mind sama eignar-
falis, dregin af annari beigingu (heteroklitisk mind)^),
eins og nefnifallið væri Gylfr [Gylfir kemur íirir t. d. í
Konráðs rímum VIII 49^ og Gylfra völlr er sjórinn
kendur í Ólafsrímum B III 2^ [F. J. Rímnasafn I 196.
bls.]). Með því móti fæst mjög einföld og eðlileg skíring:
Gylfa(r) straumar er ,hafið*, kenningin samsett í liking við
^ylfa röst hjá Þórði Særekss. (hvort sem röst er þar haft
upphaflega í merkingunni ,land* eða ,straumur*) — ann-
ars kemur Gylfir beinlínis firir í þíðingunni sjór i gömlum
nmum (slengt saman við Ægi), sjá K. Gísl. Eflerl. skr. II
200. bls. — 42^ grenjuðu: um brimhljóðið, sbr. Bisk. II
49^^: bodafötl grenja á bœði borð; á annan veg: uppi, rjett
finr ofan hafílötinn, geislar sólin; y>á annan veg«, niðri,
undir sólinni, grenjar hafið. — 42^ blandnir mjök við blóð:
þ« e. með hinu rauða litaskrauti sólarlagsins (sbr. 40-).

43^~3 Sól — skjálfandi: = jeg sá sólina skjálfandi á
sjonum. Mælandinn heldur áfram sólarlags-lísingunni. Aðan
sast solin Ijóma rjett firir ofan hafflötinn, nú hvílir hún á
haffletinum — og sínist skjálfa á honum, enn svo sínist
flestum, þegar þeir horfa í sóHna um sólarl^gið. Orðin á
^jónum standa í öllum handritum, og staðfesta þau til
fulls skíringuna á Gylfa straumar i firra erindi. — hrœzlu-
fnllr ok hnipinn: þegar hann sjer sólina skjálfa i niður-
gongu smni, minnist hann þess, að hann á örskamt eftir,
og fer sjálfur að skjálfa af hræðslu við sindir sínar. að
þær dragi hann til glötunar, sbr. Stokkh. Hom. bls. 168^^:
^íi þarf hverr sér at ugga ok vera brœddr of sik, þvi ot
hann veit eigi hvat eptir kemr; hitt er sýnt at eptir illa at-
ferð mun ilt koma, ef eigi verðr hér bœtt innanheims i

1) Sbr. Siivla viö hliöi na á Siirlar.

44

SÓLARLJÓÐ

SAFN V

skriptam ok i iönin. — 43*~*^: Hjer er átt við contritio
cordis, sundurkramning hjartans, sem er undanfari iðrun-
arinnar, sbr, Sálm. 51, 19 (Vulg. 50, 19): sundarmarið og
sandarkramið bjarta fcor contritam et hamiliatam Vulg.)-
mant þú, ó Gað, eigi firirlita. — i sega: (af segi karlk.) =
í smástikki.

44^ hryggvari: hjer er bersínilega átt við ))hrigð til
iðrunar((, ))Guði að skapi«, sem ))verkar afturhvarf til
hjálpræðisíí, sbr. 2. Kor. 7, 9—10, og gefið í skin, að
mælandinn hafi iðrast á síðustu stundu. — 44^~^ tanga
— til trés metin: eiginlega ,metin jafngildi trjes* (sbr, meta
til þriðjangs pennings DipL Norv. IV 328), þ. e. stirð sem
trje. — 44*^ at: o: að tungunni; Hkaminn kólnar smátt og
smátt að utan inn á við að tungunni. — atan: með
stuttum hljóðstaf i íirra atkvæði, ingri mind íirir útan,
sjá Finnur Jónsson, Skjaldesprog 122. bls.

45*~^ Sambandið bendir til, að þau vötn, sem hjer
eru nefnd, sje sama og kallaðir eru Gylfa straamar í 42.
og sjór í 43. erindi; því getur varla komið til mála, að
lijer sje að ræða um fjalla-vötn, vötn á fjöllum uppi,
P. (Kvad 146. bls.) hefur, að því er jeg higg, skiUð rjett
orðin laktast fgrir mér saman; þau þíða sama sem harfa
sjónam mínam (eiginl. runnu saman í einn púnkt til að
sjá), sbr. Landn. 1843, bls. 29^^: en er app laak firðinam,
Egils s. F, J. k. 27, 20: en er þeir sá firðinam app lúka,
um hið gagnstæða. Enn sje þetta rjett, virðist Ijóst, ad
yyfjallaa i hdrr. er ekki annað enn nirri ritháttur firir
fjarla, þ. e. ,í fjarska*, ,langt burlu*, Um ritháttinn sbr. 4^
og valla íirir oarla. Annars kemur yyfjallaa = fjarla firir i
Stokkh. Hom. 116^- (eigi fjalla = ,nær'), og þar er einnig
ritað valla íirir z;ar/a á bls. 12^^. Hugsunin virðist vera :
Þegar sálin er skilin við líkamann fyyköllað frá kvöiama
45^'), yyhverfarci hún út 1 hiraingeiminn svo langt, að sjór-
inn eða fjörðurinn, sem sást frá banasænginni, likst saman
og hverfur sjónum hennar í fjarska, Þessu er nákvæmar
list í næsta erindi.

46^ Vánarsljarna: er víst rjett skírt af P. Kvad 146:
))stjarna vonarinnar, sem flígur burt frá brjóstinu, er

1

TSIR. 1

SÓLARLJÓÐ

45

sálin, sem skilur við líkamann og vonar að verða sæl«.
— 46^ þá uar ek fœddr: dauðinn er hjer skoðaður sem
fæðing til annars lífs, sjá P. Kvad 146 — 147, Sbr. Beletus,
De divin. 011". 4. k. : Natalis vel Natale vel Natalicium voca-
tur sanctoram ex hoc sœculo commigratio, quia ut sœculo
et mundo moriuntur, ita tunc cœlo nascuniur (lilvitnunin
tekin eftir Du Gange u. Natalis). — 46* háttat = hátt þat,
jfremur hátt*, sbr. littat firir lítt þat, téttr sá, litinn þann
(Fritzner^ u. sá 7, bls. 156a).

í 3. kafia hættir mælandinn um stund að segja frá
sálunni, enn snir máli sinu að meðferð líkamans eftir
dauðann.

47^ nótt: þetta orð bendir til, að hjer sje átt við
"þann sið að náttsefja líkið, þ. e. búa um það, þar sem
það átti að standa uppi firstu nóttina eftir andlátið, og
fá prest til að vaka og lesa bænir ifir því með ættingj-
unum; þetta var nefnt náttvaka, náttset f-setrj, náttsœting
(sjá Fritzner^ og Glossar Hertzberg's við Norges gk love
undir þessum orðum). — 47^ sirám: þ. e. nástrám eða
tikstrám, sem haft var undir manni í banalegu hans eða
ikinu, meðan það stóð uppi (sbr. áðurnefndar orðabæk-
ur). — 474 jYiQp]^ip þat: = sínir það sig (þat er þolfall).

475-0. mcElti gað — samr: 1. Mós. 3, 19: (guð segir
við Adam) þvi að mold ert þú og til moldar skaltu aftur
hverfa; samr moldu = samur (sama) sem mold, sbr, Ny-
gaard, Norr. Syntaks § 103 g (og jafn, likr með þágufalli).

48- virki: hjer hklega = ,kærleiksríki% annars getur
virkr líka þltt ,kær*. — 48* munaöarlausir : ,sem ekki er
smt ástriki af öðrum'; munadr (mnnuö?) virðist hjer haft
um kærleik af hálfu skildmenna ; nú er munaöartaus haft
um einstæðinga ,sem engan eiga að*, einkum um fátæk
börn, föðurlaus og móðurlaus. — 48^ fara: = fara burt,
deija. — 48^ þót — skili, þ. e. þó að þeir eigi eftir
skildmenn á lifi, þegar þeir deija. — Mælandinn virðist
kvarta ifir því, að sinir nánustu ættingjar hafi ekki sínt
^jer nóga ræktarsemi við náttvökuna.

49. er. tekur stuttlega fram þann siðalærdóm, sem

46 SÓLARLJÓÐ SAFN Y

felsl í 3, kafla: Bigðu ekki sæluvon þína á firirbænum
annara (48) nje á auð þínum — hann iilgir þjer ekki í
gröfina (49^~®) — heldur að eins á sjálí'um þjer, þinum
eigin góðverkum. — 49^~-: sbr. Hugsni. 95a (F, J. 78):
sinna verka skal seggja hverr laun meö leigam taka. —
49^' sbr. Hugsm. l^: ok góö verk gera. — 49^ anöi frá =
fjarri auði mínum. — 49^ er: virðist vera alveg ofaukið,
sbr. 50^ og 51^. Dæmí úr Eddukvæðunum tehir Gering í
Wörterbuch zn d. Hed. der Edda undir es 1 (220^^), og í-
gömlum rímum kemur það oft firir, L d. i Greltis rímum
n 20\ 36\ 52\ VH 34^ feö = erA 54\ VHI 53\ 60^ (eöj.

— 49^ sandi orpin sœng: þ. e. gröfin.

í 4. kafla hverfur mælandinn aftur að sálinni. First
er almenn hugleiðing um það, hve nauðsinlegt sje að
hreinsa sig af sindum þegar í þessu hfi (50). Þá segir
frá veru sálarinnar í hreinsunareldinum og lausn þaðan
(51) og loks frá birjun feiðarinnar um ))sigrheima(( (52)..

50^ Hörundar hungr: holdsins fist (hörund hjer
kvennk.). — 50^ margr: með því á mælandinn sjerstak-
lega við sjálfan sig (sbr. mér 50^). — 50^^*^: hugsunin eii
(meðan jeg þjáðist af hörundar hungri, þá) var ))lauga
vatn(( mjer leiðast eitt allra hluta; lauga vatn táknar þá
hreinsun af sindum, sem fæst með iðrunartárum; Stokkh.
Hom. talar um, að vjer skulum ))skíra hugskot vor í
tárum(( (bls. 60^-) og )>þvo í tárum sinda flekka af
öndum vorum(( (bls. 102^*^). Sbr. P. Kvad 147. bls.. Hj..
Falk 28.-29. bls. — 50^ er: virðist ofaukið, sjá við 49\

— 50^ eitt: herðir á merkingu orðanna (= langleiðast
aUra Iiluta).

51^ Á y>norna stóti« halda þeir P. og Hj. Falk að sje
sama og ,á banasænginni', enn það getur ekki verið rjett,.
því að banalegunni er þegar hst nákvæmlega fír í kvæð-
inu, Mælandinn tekur hjer auðsjáanlega upp aftur þann
þráð, sem hann slepti í 46. erindi. Þar var sagt frá að
sáhn flaug burt úr líkamanum rjett eftir dauðann og sett-
ist hvergi, svo að hún mætti hvíld hafa. Hjer situr hún

— á ))norna stóh((, hjer er hún komin í kirð. »Norna

s

NR. 1 SÓLARLJÓÐ 47

H

stólh virðist því ekki geta táknað annað enn hinn íirsta
samastað sindugrar sálar eflir dauðann, enn það er eftir
hugmindum kaþólskra manna hreinsunareldurinn. Ef svo
er slvirt, þá verður líka þetta erindi beint áframhald af
hugsuninni í 50. erindi, og stiður það skiringuna. Þar
var sínt, hve nauðsinlegt væri að hreinsa sig af sindum
þegar í þessu lífi og að mælandinn hefði ekki gert það.
Bein afleiðing af því er það, að sál hans verður að
dvelja um stund í hreinsunareldi til að hreinsast af
sindum. Líka kemur það vel heim, ef yynorna stólki er
hreinsunareldurinn, að þegar . sálin losnar þaðan, þá
birjar þegar langferð hennar um ))sigurheima«, sem loks
endar i paradís. Þá er enn, að ef y>norna stólta ekki
taknar hreinsunareldinn, þá fæ jeg ekki betur sjeð, enn
^ð Sólarljóð geti hans hvergi að neinu, því að lísingin á
pislum ranglátra í næsta kafla er auðsjáanlega lísing á
kvölum helvítis, enn ekki hreinsunareldsins, eins og Hj.
Falk virðist halda fram. Enn það væri mjög undarlegt, ef
ekki væri minst einu orði á hreinsunareldinn í öðru eins
kvæði og þessu. Jeg tel því vafalaust, að »norna stótt«
takni hreinsunareldinn. Enn orðin eru óljós og ervitt að
s^gja, hvernig höf. hefur hugsað sjer þetta. Á því getur
þó ekki leikið neinn efi, að höf. hefur hugsað sjer þessar
nornir sem vondar tröllkinjaðar verur (sbr. gýgjar sót
rjett á eftir), og var hann þar í fullu samræmi við þjóð-
trú sinna tíma, sem gerði allar heiðnar vættir að tröllum,.
enda getur verið, að Völuspá 8-^ ^ hafi vakað firir honum
að hann hafi haldið að þær 3 þursa meijjar, sem þar
getið, væri .sama sem þær þrjár meyjar, nornirnar,
sem Vsp. 19 segir frá. Líks eðlis eru síðar í kvæðinu
Njarðardæturnar níu. í^ær bera sumar tröllkvenna nöfn^
og ef getgáta Rasks við er. 76^ hefur hitt hið rjetta, sem
Hklegt þikir, þá rennur norna dreyri úr nösum þeim (sjá
athugasemdir mínar við þann stað og IV. þátt allan). Nú
mun jeg síðar sína, að Njarðardæturnar eru persónugerv-
ingar liöfaðsinda, Og sjeu þær hugsaðar sem ein sjerstök
tegund norna, virðist hið almenna hugtak nornir geta
táknað sindir ifir höfuð. Hugmindina lil þessarar likingar

48

SÓLARLJÓÐ

SAFN V

hefur höf. ef til viU fengið úr Sigurðar kv. sk,
Ijótar nornir skópu oss langa þrá (sbr. SólarL 77^ á þrá-
reipumj, og má vera, að hann hafi munað eftir setning-
unni: Nornir heita þœr er nauð slcopa (Sn.E. I 557. bls.).
y>Norna stólla virðist þvi geta verið = sinda stólL Enn
hvað þíðir stóll? Þess ber að geta, að Dante skoðar það
sem hann kallar Purgatorio engan veginn sem eilt samfelt
eldhaf, heldur sem stórt og hátt fjall með ímsum vistar-
verum. Hann hugsar sjer, að fjall þetla gnæfi hinumegin
á jarðarlinettinum andfætis við Jerúsalem og að upp eftir
hliðum þess Hggi 7 hringar eða belti, hvert upp af öðru,
enn efst á tindinum, sem er hærri enn nokkurt annað
fjall á jarðríki, sje hin jarðneska paradis. I hverju belti
eru sáUrnar hreinsaðar af einhverri sjerstakri sind, og því
evu. þau jafnmörg og höfuðsindirnar — þær eru 7 hjá
Dante — í firsta beUi er lireinsað af ofmetnaði, 1 öðru
af öfund osfrv. Nú er að visu mart í Hsingu Dantes á
iireinsunarstaðnum^) skapað af ímindunarafli hans, enn
megindrættirnir munu þó vera teknir eftir ahnennri þjóð-
trú kaþólskra manna á lians dögum. Því virðist mega
gera ráð íirir, að höL SóIarL hafi hugsað sjer hreinsunar-
staðinn sem fjalL Enn getur stóll þitt fjall? Víst er það,
að orðin stóll og sœti koma íirir sem siðari liður i fjalla-
nöfnum íslenskum, L d. TindastóII, Loðmundarsœti, Prasa-
sœli, Meijjarsœli. NornastóII virðist vera örnefni, mindað í
hking við Tindastótl til að tákna fjallið, þar sem sind-
irnar eru hreinsaðar af sálunni. Er það nú tilviljmi, að
sálin situr á Nornastóli 1 niu daga, jafnmarga og Njarðar-
dæturnar, þ. e. laöfnðsindirnar, eru taldar síðar í kvæðinu
(79), og að talan niu kemur livergi firir 1 SólarL nema
um þelta tvent? Er hjer ekki beint gefið í skin, að höL
hafi hugsað sjer 9 vistarverur (belti?j á sindahreinsunar-
fjaUinu, eina firir hverja tegund sinda, og að sálin dveldi
eina nótt í hverju belti? Jeg læt þetla liggja milli hluta,
enn eitthvert samband hlítur hjer að vera á milli. Annars

1) Petta er rjettari piöing á Purgatorio enn ,hreinsunar
eldur'.

p

NR. 1 SÓLARLJÓÐ 49

má bera saman Hávam. 138^ — þar er Óðinn látinn
hanga nœtr allar nía á yyvindga meiðin, — 51^ á hœst:
svo hef jeg ritað (e og œ er oft ruglað saman í gömlum
hdrr.); þíðing: ,á hæsta tind Nornastóls' — eftir níu daga
ev sálin loksins komin upp á tindinn. Dvölin í hreinsun-
areldi er alveg óákveðin eftir kaþólskri trú, getur verið
bæði löng og stutt, og fer það eftir tilgerðum mansins og
eftir firirbænum þeirra, sem eftir lifa, sálumessum osfrv.
Skírendurnir hafa verið í mestu vandræðum rheð ))á hest
hafinmi. Flestir halda, að hjer sje talað um »helhestinn«,
sem sálin sje látin ríða á um sigurheima (svo Hj. Falk
29,— 30. bls.). Enn P. tekur rjettilega fram, að sálin þurfi
engan hest, hún flígur sjálf um geiminn (46). Sjálfur
heldur P,, að hjer sje átt við flutning líksins á hesti tii
greftrunar frá heimilinu til kirkju, eins og hann tíðkast á
íslandi (P. Kvad 148. bls.). Enn það nær engri átt, Frá
^reftruninni er búið að segja (49), og hjer ræðir um sál-
ina, enn ekki líkið. — 51^~*^: lísing á hinni ömurlegu út-
sjón frá tindi Nornastóls. Sólarljóðahöf. hugsar sjer auð-
sjáanlega ekki, eins og Dante, að þar sje hin jarðneska
paradís. — gýgjf^^ sól: minnir á urðarmánann í EjTb.
52. k. og er líklega hugsuð sem nokkurs konar undir-
heimasól — höf. virðist hugsa sjer fjalHð einhvers staðar
1 undirheimum, ekki hjer á jarðríki eins og Dante, enda
getur sú hugmind hjá Dante ekki verið alþíðleg, því að
hún stiðst við skoðanir lærðra manna á hnattlögun
jarðar. — 51\- er ofaukið, sjá við 49^ — 51^: ór skijjum
skýdrúpnis: orðaröð breitt lil þess að kveðandi haldist
(sbr, við 20^); verið gæti þó, að y>skýjamíí hefði verið
framborið í einu atkvæði: skjóm (sbr. skjóttr f. skýjóiír,
bjóm f. býjam, sjá Noreen. Alln. grt.^ § 127 b). og þá
[urfti ekki að breita röð orðanna; skýdrápnis virðist helst
>'ogja á bak við hina margvislegu leshætti, og er það
(skýdrúpnirj ekki óeðlilegt himinsheiti um skijaðan himin
(eiginL ,sá sem drúpir skíjum', ,sem skí drúpa eða slúta
niður frá'), sbr. himinskenningarnar skýrann, skýljald o. fl.
í^ugge bjó sjer sjálfur til orðið skindrepnir úl af skíringu
Hervarars. við gátu Gestumblinda um þokuna (Herv, s.

4

50

SÓLARLJOÐ

SAFN V

útg. Bugges 239. bls.): hann (o: myrkvi, þ. e. þoka) drepr
skini sólar, og vildi setja það bjer inn; enn það orð, ef
til væri, gæti eftir sjálfri gátuskíringunni ekki þítt annað
enn ,þoka'; hvernig menn geta fengið út úr því þiðing-
una .næturhimin* er mjer alveg óskiljanlegt.

52. er. segir i almennum orðum frá þeirri ferð, sem
nú birjar um y)sigrheima((, þ. e, þá heima sem lúta hinu
sigursæla valdi guðs eða Krists; sigr- gefur orðinu kristi-
legan blæ og greinir það frá heiðnum y>heimum«, t. d.
þeim, sem gelið er um í Völuspá 2 og Vafþrm. 43 (sbr.
Hj. Falk 31. bls.); sigrheimar gripur því ifir helviti og
paradís og þá heima sem þar eru á miHi, 5 að tölu, því
að heimarnir eru als sjö. í 2 næstu köflum kvæðisins
eru greindir nánar tveir þæltir úr þessari ferðasögu sálar-
innar um sigrheima. Um sjö heima tilfæra þeir P. (Kvad
149. bls.) og Hj. Falk (31. bls.) ímsa líka staði úr kristi-
legum miðaldaritum, sbr. einnig Kautsch, Die apokryphen
und pseudepigraphen des Alten Testaments H 218. bls.
neðanmáls. — 52"^"*^ sbr. Hávam. 106*~^: yfir ok undir
sióöamk jötna vegir.

í 5. kafía segir sálin sjerstaklega frá því, sem hún sá
á langferð sinni 1 y)kvöllieimam«, þ. e. helvíti.

53*^"^: þetta gerist auðsjáanlega i dirum helvítis eða
rjett firir innan þær, því að það er hið firsta, sem sáhn
sjer. Sáhrnar eru víst ekki sáhr fordæmdra — þær koma
síðar — heldur sáhr, sem hafa sloppið úr hreinsunar-
eldinum um leið og sál mælandans og eiga samleið við
hana )>um sigurheima«. Þær eru sviðnar; með þvi er
beint gefið í skin, að þær sjeu níkomnar úr hreinsunar-
eldinum, og staðfestir þetta skíring mína á 51, og 52»
erindi.

54^ Vánardreka: Ván er eiginlega árheiti; sjerstak-
lega segir Sn.E. I 112. bls., að svo hafi heitið á sú,.
sem mindaðist úr slefu Fenrisúlfsins, og Grímnismál telja
Ván með þeim vötnum, sem ))falla gamnam nœr en falla
iil heJjar heöana. í kenningum er Ván haft alveg eins og
það þíddi sama sem vatn 'eða /la/ (sbr, Piácílusdrápu 2^~':

NR. 1

SÓLARLJÓÐ

51

Vánar log = eldur vatns eða hafs = gull, s. st. 9^: /rán-
skíð Vánar — skip), og sama þíðing held jeg að hjer
liggi íirir: Vánardreki virðist vera hafsdrekinn Leviathan,
sem getið er um í Sálm. 104, 25 — 26: Par er hafiö mikið
og vitt á alla vegu . . . þar fara skipin nm og Leviathan,
er þú hefar skapað iil að leika sér þar, sbr, Ezech. 32, 2:
draco qai est in mari (Vulg.) og Jobs bók 41, 1. Þó vil
jeg als ekki fortaka, að höf. hafi hjer meðfram haft Helj-
aríljótið Ván í higgju, er hann gaf hafsdrekanum þetta
nafn (sbr. Hj. Falk 33. — 34.); dreka er þolfall eintölu. —
54^ fell = Ijet fallast, settist. — Gtœvaldr: virðist vera
nafn, eða rjeltara sagt íslensk þíðing, á Lucifer, mindað
af glœr, adj., ,gljáandi', ,ljómandi' (sbr. gtœr, ,sjór*, sem
eiginlega er sama orðið og gtœr, adj., og þíðir upphaflega
hinn gljáandi hafflöt, enn fremur norska lísingarorðið gtœ,
,gulbleikur*) og -vatdr (sbr. Dómvatdr 29^, Sœvatdi 9^).
Lncifer þíðir eiginlega ,morgunstjarna', enn fjekk síðan
merkinguna ,djöfull' af því að menn misskildu orð Esai-
asar í k. 14, 12: Quo modo cecidisti de caeto, Lncifer, sbr.
Luk, 10, 18, Hið íslenska nafn hans Gtœvatdr er ágætlega
valið, því að það ))ljós« [tuxj, sem liann veldur, er að
eins gljái á ifirborðinu, með öðrum orðum hjegómi. í
irsku leikriti um sköpun heimsins segir Lucifer: ))Jeg er
líkur skínandi eldi(( (Bugge, Studier 77. bls.). Mariu s.
559. bls. segir um hann, að hann lokki menn ))z þann
etd ok bruna er stendr án endaa, Giœvatds gata er því ef-
laust sama sem kallað er annars staðar í kvæðinu enar
gtæddn götnr (31^ og 59^). Þar situr Glævaldr og glæðir
götuna og þar setst Vánardreki niður hjá honum. —
54*""*^ málar hræðslu sálarinnar (þótti mérj við djöflana;
þeir fær nú sína rjettu þiðing, vísar til Vánardreka og
Glævalds; áður vóru menn í mestu vandræðum að skíra
fleirtöluna.

Þessa skiring á þessu erindi setti jeg fram við læri-
sveina mína 1913, Hún kemur heim við skiringar P.'s og
Hj. Falks um það, að Vánardreki lálcni djöful, enn leið
okkar að þeirri niðurstöðu er frábrugðin. Skíring Falk's
nálgast þó talsvert mina. P. heldur að djöfullinn sje kall-

4*

52 SÓLARLJÓÐ SAFN V

aður vánar dreki, af því að hann ))vonar að klófesta sál-
ina<(; það finst mjer of langt sótt.

55^ Sólar hjört: jeg er samdóma P. og Hj. Falk um,
að Sólar hjörturinn er Kristur, og svo skirði jeg 1913. í
Plácítus s. Hms. H 194—195 birtist Kristur Plácítusi í
hjartar líki og Ijómar y)krossmark sóla hjariaraa milli
horna dírsins. Fleiri staði úr miðaldaritum þessu til
stirkingar tilfæra þeir P. Kvad 151. bls. og Hj, Falk
34. — 35. bls. — 55^: ef leshætti handritanna (hann teymða
tveir samanj er haldið, þá er engin önnur leið, úr því
Sólarhjörturinn er sjálfur Kristur, enn að y>tveir samana
sjeu hinar tvær persónur þrenningarinnar, faðirinn og
heilagur andi. Svo skíra þeir P. og Hj. Falk staðinn, og
svo skírði jeg 1913, jafnvel þó að mjer þætti það ganga
hneixli næst hjá skáldinu að láta föðurinn og andann
»teyma(.< Krist, eins og hann stæði skör lægra í þrenn-
ingunni enn hinar persónurnar. Leiðrjetting mín hreinsar
þennan blett af Sólarljóðaskáldinu. það er auðskilið,
hvernig afbökunin er til komin. í frumhandritinu hefur
staðið: hann teymði .ij, saman, talan skrifuð með róm-
verskum tölum, eins og vant er; svo hefur afritari mis-
lesið tveir firir tvá úr tölunni — hún getur þítt hvort-
tveggja — og breitt teymdi i teymðu, því að annars varð
setningin lokleisa, í setningunni þannig lagfærðri felst þessi
hugsun: hann — Kristur einn — teymði (þ. e. beislaði
eða batt þá Vánardreka og Glævald) tvá saman (p: þó að
þeir væri tveir saman). Teyma stendur hjer í sinni upp-
haflegu merkingu ,leggja taum við' (nú kallað vanalega
,að hnita upp i*) eða þiðir ef til vill sama sem ,að binda',
þvi að taumr gæti líka þítt ,band'. Höf. virðist hjer hafa
haft í higgju evangelium Nicodemi eða Niðrstigningar sögu
Hms. n 5. bls. (Kristur bindur Satan) og 6. bls. (Kristur
bindur Belzebub). — 55^'*^; til samanburðar vísar P. i
St. Hom. 162^® (sbr. Esai. 66, 1): lúminn es stóll minn en
jörðina liefi ek at fótborði o. fl. st.

56^: P. og Falk halda báðir, að niðja [Niðjaj synir
sjeu englar, sem koma til liðs við Krist, enn skíra ann-
ars orðin hvor á sinn hátt, Jeg álít óþarft að fara út í

NR. 1

SÓLARLJÓÐ

53

þær skiringar þeirra, því að sambandið sínir glögglega,
að niðurslaðan, sem þeir komast að, getur með engu
móti verið rjett. í firsta lagi þarf Kristur engrar hjálpar
við; hann er einfær um að yyteymaa djöflana (55^). í
öðru lagi ættu englarnir, ef þeir kæmu til hjálpar Kristi,
að koma í sveit hans, úr sömu átt og hann, enn nú
koma þeir úr þveröfugri átt. í þriðja lagi er als ekki
gefið í skin, að þeir rjetti Kristi neina hjálparhönd; þeir
virðast ekki koma fram á sjónarsviðið til neins annars
enn að drekka hinn ))hreina mjöð úr brunni Baugregins«,
enn sú lísing á verknaði þeirra ber á sjer algerlega heið-
inn blæ, eins og Falk sjálfur tekur fram, og á mjög illa
við, ef hjer er átt við engla. Þessi heiðni blær á lísing-
unni virðist einmitt benda til þess, að hjer sje átt, ekki
Yið kristnar verur, heldur við heiðingja. Kaþólskir menn
gátu ekki trúað því, að góðir menn og grandvarir, sem
höfðu lifað firir kristni, ættu að búa við helvítiskvalir
um alla eilífð, enn hins vegar gálu þeir ekki orðið sálu-
hólpnir, af þvi að þá vantaði skírnina (sbr. Dante, In-
ferno, Canto IV 31—42). Því hugsuðu þeir sjer Handa
þeim sjerstakan samastað kvalalausan í undirheimum, sem
var nefndur limbus patrum, .bústaður feðra (eða höfuð-
feðra)'. Hjá Dante er þessi vistarvera heiðinna manna
hinn firsti hringur helvitis (Inferno, Canto IV 23—24), og
þar hittir hann skáldbræður sína, Horatius, Ovidius og
Lucanus, heimspekingana Sokrates, Plato o. fl. ágætismenn
heiðna, Nidjar virðist hjer tákna ,forfeður*, eins og t. d. ■
1 vísunni i Sverris s. 164. k.: ólikr ertu yðrum niöjam,
þeim ev framráðir fyrri váru, Hyndluljóð 14 (Bugge 11):
fornir nidjar, Völuspá 15: langniðjatal ~ langfeðgatal o.
fl- st. í Ragnarsdrápu Braga 3*^ er Jörmunrekr, faðir
Randvés, kallaður höfuðniði sonar síns. Niðja synir virð-
ist þiða alveg sama og niðjar, sbr. ijta synir = ijtar 33^
virða synir = virðar 34^. Sambandið bendir til, að hjer
sje ált við heiðna forfeður. Því held jeg, að svæðið
við brunn Baugregins, þar sem sálin sjer Niðja sonu
»drekka hinn hreina mjöð hornum fullum«, sje nokkurs
konar norrænn limbus patrum. Líklega hefur höf. hjer

54

SÓLARLJÓÐ

SAFN V

r

haft í higgju Völuspá 28. er.; AU veitk, Oðinn, hvar þií
auga falt i enum mœra Mimis hrunni; drekkr mjöð Mímir
morgin hverjan af veði Valföðrs. Því liggur nærri að
halda, að hrunnr Baugregins sje Mímisbrunnur og Baug-
regin (-inn?J = Mímir, enda er þetta forn skíring og nú
síðast haldið fram af Hj. Falk 36.-37, bls. Jeg efast þó
um, að hún sje rjett. Mjer þikir ekki Uklegt, að Sólar-
Ijóðaskáldið hafi sett Mími, hinn forna jötun, til að ráða
firir hinum norræna limbus patrum, Til þess gat hann
varla kjörið annan enn Baldr . hinn góða, Og nafnið
Baug-regin (-regin hvorugsk. = ,goð*) á ágætlega við
Baldr, þvi að hann er beint kallaður .eigandi Draupnis',
sem Óðinn leggur á bálið með honum, þegar hann er
brendur (Sn.E. I 260. og 176, — 178. bls.), enn af Draupni
drupu 8 hringar jafnhöfgir níundu hverja nótt. í Baldrs
draumum 6. — 7. er. sjest það á spurningu Óðins og svari
völunnar, að bæði baugar og mjöður bíður Baldrs í
sölum Heljar (Hveim eru bekkir baugum sánir, flet fagriiga
flóið gulli? — Hér stendr Baldri of brugginn mjöðr, skirar
veigar, liggr skjöldr yfirj. Þessi staður virðist sjerstaklega
hafa vakað firir höf., þar sem hann setur Baldr ifir
mjöðinn 1 undirheimum. — Niðja synir koma norðan, og
er það eðlilegt, ef hjer er um sjerstakan norrænan limbus
patrum að ræða (part af hinum almenna?). — Talan sjau
er uppáhaldstala í Sólarl. : sigui'heimarnir eru sjö (52^),
ráðavísurnar sjö (sbr. 32^), sólarvísurnar sjö — og Niðja
synir sjö. Aðra skíring get jeg ekki gefið á því atriði. —
Skáldið hefur ekki hugsað sjer líf hinna heiðnu forfeðra
í undirlieimum sem dapurt eða gleðisnault; þeir gamna
sjer við mjöðinn eins og Einlierjar í Valhöllu við Heið-
rúnardropa (Grímnism. 25). Enn nú hverfur kvæðið að
hinum regUiiega kvalastað. Hinn norræni timbus patrum
er 1. ))hringur« í helvíti eftir Sólarl. eins og tilsvarandi
limbus lijá Dante.

57^~^: kirð sú, sem hjer kemst á, er auðsjáanlega
liugsuð sem mótsetning við vængjaskak djöflanna í 54.
er. og bein afleiðing af því, að Kristur teymir þá (55^).
Kirðin stendur, þangað til sálin er komin inn 1 hinn

NR. 1

SÓLARLJÓÐ

55

reglulega kvalastað, þá heirir hún grimmligan gný. —
57^~^: svipvísar konur eru bersínilega giftar konur, ótrúar
niönnum sínum; ef leshætti handritanna er haldið i 4.
vísuorði [sinnm mönnnm), kemur fram sú hugsun, að
hinir saklausu, sviknu eiginmenn eigi að jeta moldina,
sem konur þeirra mala, enn það væri hróplegt ranglæti.
Sambandið sínir, að hjer hefur frá upphafi staðið orð
sem þíðir ,friðill', Því hef jeg sett mnnnm firir mönnum,
sbr. Hávam, 96^: vœttak mins munar (um ástmeina) og
Baldrs dr. 12^~^: meyjar es at muni gráta, Breitingin er
væg, því að bæði orðin [mönnum og munumj má skamm-
stafa alveg eins (sjá Kálund, Palæogr. Atlas, Oldn.-isL
Afdeling, IL Serie X. bls.). — 57^: mólu: að mala er verk
ambátta, sbr, Gróttasöng o. fl. dæmi.

58; framhald um refsing ótrúrra kvenna. Falk heldur,
að hjer sje átt við konur, sem fremja tröllskap, enn jeg
finn hvergi andað í þá átt í þessum tveim vísum. ■ — 58^
steina: o: kvarnarsteina.

59. er. virðist vera um refsing karlmanna, sem hafa
tælt konur til líkamslosta. Á það bendir meiddir, sem
hjer líklega þíðir s. s. ,geltir* (sbr. SturL' I 485^^ 485-^
[meiösl], 487^« [meiðing], II 217^, og rýgjar blóði roðin,
roðin i blóði þess kvennmanns, sem hver hafði tælt —
refsingin lagar sig eftir sindinni, »með hinu sama verður
nianninum refsað, sem hann sindgar með« (Spek. bók
11, 16). Rýgr táknar hjer als ekki tröllkonu eða galdra-
norn (sbr. við 22^).

60: um refsing þeirra, sem ekki meðtaka hina helgu
kvöldmáltíð [þjónustuj, áður enn þeir deija. — 60^: moldar
gengna, sbr. Grógaldr 2*^: er iil moldar er komin, — 60*"*':
heiönar stjörnnr — fáðar feiknstöfam eru kinjastjörnur líkt

QÚQh^ sól 51^ enn um leið tákna þær að sálirnar
sjeu útskúfaðar úr hóp kristinna sálna; þær eru málaðar
/fáðarj ógurlegum kinjarúnum [feiknstöfamj, sem skjóta
hinum píndu sálum skelk í bringu; i því felst refsing
þeirra. því að eftir Elucidarius (Ann. f. nord. oldk. 1858,
163, bls.) er hræðsla ein af níu pislum helvítis (P. Kvad
155. bls.).

56

SÓLARLJÓÐ

SAFN V

61: um refsing öfundsjúkra. — 61^: sbr. Hugsm. 64
(65). — 61^~^: rúnirnar eru merktar á brjósti þeim, af
því að þar bjó lösturinn inni firir (P. Kvad 155. bls.)-

62: um refsing þeirra sem ))apast« (gera sig að öpum
eða fiflum), er þeir sækjast eftir »þessa heims óheilluma,
þ, e. hjegómlegu veraldar glisi, sem leiðir til glötunar;
sh'kir menn ráfa y>vilUr vega« (sbr. Hávam. 47^) í kvöl-
heimum, af því að þeir viltust frá rjeltum vegi 1 þessu
lífi (P.).

63: um refsing ágjarnra manna. — 63^ mörgum hlut-
am : = með margskonar vetknaði. — 63^ annars eign :
sbr. Hugsm. 14*~^ 43^~^; véla um ehð þíðir annars ,að
fást við ehð', enn hjer virðist það þíða ,að fara sviksam-
lega með ehð*. — 63^~^ Fégjarnsborg virðist tákna sjer-
stakan samastað ())hring«) firir ágjarna menn; Fégjarn
sem borgin er kend við er víst Mammon (Hj. Falk 41. —
42. bls.); þeir bera birðar af blýi í stað gullsins, sem þeir
sóttust eftir; hk hugsun í Draumkvæðinu norska 39. er.

64: um refsing morðingja. — 64^ sbr, 1^~^ — 64^~^:
eiturdrekar yyrennaa gegnum brjóst þeirra, eins og sverð
þeirra gegnum brjóst þeirra manna, sem þeir drápu. —
rendu: sbr. vísu Árna Magnússonar um dráp Þorbjargar
ysju í Sturl.^ I 407. bls.: þar er brandr við rif rendi rauðr
kerlingu snauðri.

65: um refsing þeirra sem vanhelga hvíldardaginn
með ónauðsinlegri vinnu; refsingín kemur niður á hönd-
unum, sem unnu.

66: um refsing oflátunga. — 66^ virðask: »virða sig«,.
,þikjast mikhr*, ,hreikja sjer', ,berast á'. — Refsingin
kemur niður á klæðunum; það bendir til, að hjer sje
sjerstaklega átt við yymikillœtia í klæðaburði.

67 : um refsing Ugara. Mjög lík hugsun í Fjölsvinns-
málum 45. er.: Horskir hrafnar skulu þér á hám gálga
slita sjónir ór, ef þú þat lýgr osfrv.

68: niðurlagserindi píslakaflans, setur fram í fögrum
kjarnirðum siðalærdóm þann, sem í honum felst.

NR. 1

SÓLARLJÓÐ

57

í 6. kafla segir sálin frá því, sem firir hana bar,
þegar hún að lokum kom lil himnaríkis.

69: umbun þeirra, sem hafa gefið til guðs þakka (til
kirkna, klaustra osfrv.). Að þetta efni er sett first, bendir
sterklega til, að höf. hafi verið klerkur.

70: umbun þeirra sem gáfu fátækum ölmusu, —
70*~^: textinn hefur ruglast, af því að afskrifarar settu
inn himna (aí himinnj firir ymna; við það raskaðist
stuðlasetningin, sem menn reindu að bæta úr með því að
setja helgar inn i 4. vísuorð. — ymna skript: hjer er víst
átt við ))engla ymnanna Gloria in excelsis, sem svo er
nefndur af boðskap englanna (Lúkas 2, 14), sjá Stokkh.
Hom. 122^^: En þá tók fjölði engla undir siðan ok sungu
orð þessi, er nú Iieitir engla ymni: Gloria in excelsis. —
helgar á víst bæði við bœkr og ymna skript (nema lielgar
sje villa firir helga?],

71: umbun firir föstur.

72: umbun þeirra sem veita vegmóðum ferðamönnum
beina. Slikt þótli vænlegt til sálulijálpar, Um 1100 stofna
hjónin Tanni og Hallfríðr sælubú á Ferjubakka við
Hvítá, þar sem mikil umferð var, og leggja svo firir, að
sá maður, sem þar bír, skuU ))ala alla þá menn, er hann
higgur til góðs að alnir sjeu« (ísl. Fornbrs, I 169. bls,).
A Kristbúinu að Keldugnúpi á Síðu skildi ))ala alla
þurfamenn og þá er fara skildra erinda« (ísl. Fornbrs. 1
201. bls.). Handritin hafa móður í 2. vo., enn það er
bersínilega rangt — það er lítilla þakka vert og engra
verðlauna í öðru lifi, þó að maður svelti ekki móður
sína. Hugsunin hlítur hjer að vera hin sama, sem kemur
fram 1 1, dæmi, sjerstaklega í 4. erindi, því að þar er
orðalagið mjög líkt og hjer, og þar er móðr líka haft i
merkingunni ,vegmóður*.

73: umbun meinlælismanna. — Helgar meyjar sjá
við 25. er. — pina sjálfa sik: sbr. Hugsm. 135. erindi.

72. og 73. erindi higg jeg annars hafi ranglega skift
um sæti í handritunum. 73. er. (um meinlætismenn) er
að efni til náskilt 71. er. (um föstuhald) og á best við
næst á eflir því, Hins vegar virðast 72. og 74. er. eiga

58

SÓLARLJÓÐ

SAFN V

að standa hvort á eftir öðru, því að bæði saman koma
þau heim við efnið í 1, dæmi Dæmaþáttar (um Grepp).
Mjög eðlilegt virðist, að röð erinda, sem birja alveg eins,
geti raskast.

74: umbun þeirra, sem eru drepnir saklausir. — 74^
reidir: = vagnar; liklega hefur höf. lijer haft vagn Eh'asar
og himnaför hans (2. Kon. 2, 11) í huga (P. Kvad 157.
bls.). Efnið í þessu minnir á afdrif Grepps i 1. dæmi
(6—7. er.) og Sörla í 5. dæmi (22. og 24. er.).

75: niðurlagserindi kaflans um umbun rjettlátra, bæn
til heilagrar þrenningar að »ski]ja oss alla eimdum frá((,
þ. e. leiða oss alla í himnarikis sælu.

í Rúnaþætti h'sir höf. hinu ógurlega valdi höfuð-
sinda, er hann hugsar sjer sem fordæður (Njarðar dcetrj,
og þeim afleiðingum, sem þær hafa firir þá menn, sem
beigja sig undir vald þeirra. Siðalærdómurinn, sem allur
þátturinn stefnir að, felst í rúnaletrinu um Sváfr og
Sváfrloga: Þeir sem drígja höfuðsindir, verða að vörgum
í mans hki. Því kalla jeg þáttinn rúnaþátt. Hann minnir
álakanlega á Rúnatal Hávamála, og higg jeg, að höf. hafi
haft Hávamál firir augum, þegar hann rjeð af að hafa
hka rúnaþátt i kvæði sínu.

Allar þær fordæður, sem nefndar eru i þessum kafla,
eru bersínilega sambornar sistur eftir eðH sínu og allar
hugsaðar sem dætur Njarðar. Að vísu eru þær Hringvör
og Listvör (í 76. er.) ekki beint kallaðar Njarðardætur,
enn nöfn þeirra eru sleipt í sama mót og nafn Krepp-
varar, sem er talin hin ingsta af Njarðardætrum i 79. er.,
og bendir það lil, að Hringyör og Listvör sjeu tvær af
þeim ))sjö sistrum((, sem ekki eru nafngreindar 1 79. er-
indi. Að svo sje, verður deginum Ijósara, þegar þess er
gætt, að sú fordæða, sem talin er næst þeim Hringvöru
(í 77. er.), Óðins kván, sem rœr á jarðarskipi móðug á
munað (líkamslosta, sbr. víð 3. dæmi, lO^), er án als efa
engin önnur enn hin norræna Venus, Freyja, sem ))hkaði

NR. 1

SÓLARLJÓÐ

59

vel mansöngur<( og ))gott er að heita á til ásta<(, hún sem
))snír hugum karla og kvenna til ásta« (Sn.E. I 96, og
114. bls.), hún sem er kölluð ))fordæða meini blandin
mjög(( og hefur átt vingott við hvern einasta af Asum
(Lokasenna 30. og 32. er.); hún er hjer gerð að konu
Óðins i stað Friggjar eins og í síðari ritum íslenskum,
einkum í fornum rímum: t. d. er gullið kallað Oðins
kvánar (= Freyju) hvarma hverr í Konráðs r. III 5 og í
Skiðarímu kemur P>eyja beint fram sem kona Óðins og
er nefnd Fjölnis y// (sjá Skíðar. 174., sbr. 105., 108. og
112. er.). Sbr. Konr. Gíslason, Efterl. skr. II 200. bls.
Enn Freyja var dóttir Njarðar, sem kunnugt er, Hún
•ev þvi ein af þeim ))sjö sistrum(( sem ekki eru nafn-
greindar í 79. er., og hlítur þá að ganga sama ifir þær
Hringvöru og Listvöru i 76. er.; þær eru hka Njarðar-
daetur, — í annau stað sjest það glögt á 77^~*^ (móðug
á munad osfrv.), að Fre^^ja er hjer persónugervingur
líkamslosta, sem var ein af höfuðsindunum. Enn þá
hljóta sistur hennar, hinar Njarðardæturnar, að tákna
hinar höfuðsindirnar. Svo skírði jeg 1913 og sama hefur
P. dottið í hug (Kvad 160.— 161. bls.). Höfuðsindirnar
vóru oftast taldar sjö (t. d, í Skipan Páls erkibiskups ísL
Fornbrs. II 750. bls., Leifum fornra krisL fræða, útg.
Þorvalds Bjarnarsonar, 159. bls., og í Lilju 77. — 78, er.),
enn talan var als ekki ákveðin; stundum vóru þær taldar
S (Stokkh. Hom, 61, bls,), stundum 9 (Alexanders s.
153. — 156. bls.), ait upp í 11, Síðastnefndur staður úr
Alexanders sögu er til mikillar skíringar öllum þessum
kafla í Sólar],, eins og P. hefur bent á. Pav segir svo á
153, bls.: Uti fyrir heluilis^) darum ok iitan undir borgar-
^^ggjunum byggja þœr drósir, er yfrit vald liofa hér á
jarðriki, Síðan eru ))drósirnar« taldar með latínskum
nöfnum og filgja íslenskar þíðingar: Avaritia (ágirnij, Su-
perbia fdrambsemij, Libido (tostasemij, Ebrieias (ofdrykkjaj.

1) í hinu latínska kvæöi eftir Gautier de Chatillon (»meist-
ara Galterusíí), sem Alex. s. er þídd eftir, stendur hjer Herebi
(þ. e. erebi af erebiis, undirheimar, helvíti).

60

SÓLARLJÓÐ

SAFN V

Gala foffyllij, Ira (reiðij, Proditió^) (IgmskaJ, Detractio
(áleitnij, Adulatio (óeinurðj. Höf. SólarL virðist hjer beint
hafa haft firir sjer þennan stað í Alex. s. eða hinu lat-
ínska frumriti hennar. Hann gerir ))drósirnar(( að (íætrum
Njarðar, auðsæMargoðsins heiðna, því að auðurinn er
undirrót ágirndarinnar, enn ágirndin er ))rót alls ills((,
móðir allra annara sinda (1. Tim. 6, 10).

76^: Hjer vantar stuðil. Bugge (og Hj. Falk) vilja
bæta úr með því að rita: Ljúgvör og Lisivör \ siíja i
Lœvíss dyrum, enn það er að irkja upp vísuna. Jeg rita
Hringvör, sem stuðlar við Herðis, enn er þó í vafa, hvort
jeg hef hitt hið rjetta. Firri liðurinn gæti verið dreginn
af hringr, ,sverð*, og táknaði þá ófrið eða stirjöld. Óvíst
er, hverja af höfuðsindunum Hringvör táknar, ef þetta er
rjett; það gæti verið reiðin, því að hún veldur ófriði^
gæti líka verið detractio, rógburður, því að róg og stirjöld
eru að fornu skildar hugmindir. Annars er manndráp
talið með höfuðsindum í Elucidarius (fotol. útg. 32. bls,),
og liggur það í rauninni næst. Síðari liðurinn -vör er
dreginn af tröllkvennaheitum (Fjötvör, Leirvör, Svivör o,
íl.). — Listvör virðist dregið af list í merkingunni ,vjelarV
jSvik' (svo Hj. Falk), og væri Listvör þá nafn á þeirri
höfuðsind, sem Alex, s. kallar Proditio. Enn af þvi að list
kemur varla firir í þessari merkingu, held jeg heldur, að
nafnið sje afbakað firir Lgmskvör; hafi það verið skrifað
Lyscvör í frumhdr., lá nærri, að 17. aldar afskrifarar
læsu úr þvi Lisivör; sbr. lymska = Prodilio i Alex. s. —
76^ Herðir virðist tákna ,þann sem herðir hjörtun', ,djöf-
ulinn* (sbr. iijörta Ixarðari steinum Stokkh. Hom. 58^^,
herða hjörtu sin Stjórn 437^^); Herðis dyrr: sbr. Dómvalds
dyrr 29^ kemur í sama stað niður og dyrr helvitis á
áðurgreindum stað í Alex. s. Ef til vill hefur y>Herebi« í
frumrili Alexanders sögu (sjá hjer að framan neðanmáls

1) Bls. 153" á víst aÖ lesa: par hefz ok vel uid Proditio, sá
er leikr sér at lymsku ok prettum, sbr. 156", pnr sem Proditio
kemur til sögunnar. Nafn hennar hefur auösjáanlega falliö úr á
bls. 153^^

NR, 1 SOLARLJÓÐ 61

við 59, bls.) vakað firir skáldinu, þegar hann kallaði
djöfulinn Herði; það er varla tilviljun að nöfnin eru svo
hljómlík. — 76^ organs stóli á: organ þíðir annars það
sem nú er nefnt ,orgel*. ,Að silja á organs stóli' er þá
auðvitað sama sem að slá eða þeita organið. Annars
táknaði organum á miðöldum líka eins konar ,tvísöng*,
þannig lagaðan, að einn söng lagið, enn aniiar kvint eða
kvart ofar eða neðar (Ambros, Geschichte der musik II
150. — 151. bls.); ,sitja á organs stóli' gæti þá þítt ,að
tvísingja*. Enn hvort sem hjer er átt við organslátt eða
tvísöng, þá er Ijóst að tilgangur drósanna er að lokka til
«in mennina með söngHst sinni og draga þá undir sitt
vald (sbr. Alex. s.), sem leiðir til dira helvitis. Höf. virð-
ist hjer hafa haft í huga söng Sirenanna (Hom. Od. 12,
^9 og 158, sbr. Hor, Sat. 2, 3, 14). — Annars minnir
staðurinn á röksiólana 1 Völuspá og þularsíólinn i Hávam,
111. — 76^: Leiðrjetting nauðsinleg sakir stuðlasetningar,
og mjög líklegt, að getgáta Rasks norna hafi hitt á hið
rjetta, sbr. hjer að framan á 47. bls. Norna dregri táknar
það sóttnæmi spillingarinnar, sem breiðist út frá )>norn-
unuma til mannanna og vekur hjá þeim hatur ffjónj.

77: jörðin er hjer skoðuð sem eitt slórt skip, sem
Freyja (= lostasemi) rær á; skipið fer þó eigi að eins
firir árum, heldur lika firir seglum, sem hanga föst
(þrumaj á þráreipum, þ. e. reipum holdlegra físta; þau
segl verða seint feld (hlaöitj, því að mennirnir losna seint
við holdlegar fístir. — 77^ móöug: ,fíkin*, ,sóIginS leitt af
nióðr, karlk., sem táknar sterka geðshræring, hverju nafni
sem nefnist, og þá einnig sterka girnd, —

78: hjer lætur skáldið föðurinn boða sini sínum
ráðninguna á bjartarhorninu, þ. e. á rúnaletri þvi sem rist
var á hjartarhornið, er Vígdvalinn bar úr haugi. Rúnir
vóru oft ristnar á horn (Sigrdrífumál 6^ EgiU Skallagr.
Lausav. 3, F. J. Skjalded. I B 43. bls.); önnur eða dípri
þíðing felst varla í hjartarhorninu. Af þér i 2. visuorði
virðist mega ráða, að hornið sje í eign sonarins niðri á
jarðríki. Af því að rúnaletrið, sem á eftir fer (í 79. og
^O. er.), er. auðsjáanlega grafletur ifir þá Sváfr og Sváfr-

62 SÓLARLJÓÐ SAFN Y

E

loga (80^), virðist Ijóst, að haugurinn, sem hjer ræðir
um, er haugur þessara tveggja hjer á jörðu, og að Víg-
dvalinn, sem (brítur hauginn og) ber hornið út þaðan,
er hugsaður sem jarðneskur maður. í nafninu Víg-Dval-
inn virðist síðari liðurinn tákna rúnfróðan mann í líking
við dverginn Dvalinn, sem er látinn rísta rúnir íirir
dvergum eða kenna þeim rúnir í Rúnatali Hávamála
(Hávam. 143), enn firri liðurinn hefur ekki aðra þíðing
enn þá að gera nafnið að karlmannsnafni i líking við
Vigfiíss, Vigliindr og mörg fleiri. Ef þetta er rjett skíring,
stiður nafnið mjög þá skoðun, að Rúnatal Hávamála sje

-

firirmind Rúnaþáttarins i Sólarljóðum. Af því að faðirinn
er dáinn og dvelur í himnaríki, hljóta Sólkötlii synir að
vera einhverjir látnir menn, fjelagar hans hinumegin. P.
heldur, að Sólkaila sje hin helga Jerúsalem og Sólkötla
sijnir samfjelag heilagra, og má vel vera, að það sje rjett.
Enn líka getur verið, að Sólkatla sje hugsað sem nafn á
látinni konu, margfróðri^) og góðri (það felst i Sól-J;
verða þá Sólkötla synir andaðir sinir þessarar margfróðu
konu, Annars minna Sólkötla synir sterklega á Sólblinda
synir í Fjölsvinnsm. lO^.

79: hjer birjar rúnaletrið á því að segja, hver hafi
rist rúnirnar, sem er altítt í rúna-áletrunum, enn aðalefni
rúnanna kemur í næsta erindi. — Baagveig virðist tákna
ágirndina (avaritia), sbr. GuIIveig i Völuspá 20; hún er
talin elst Njarðardætra, því að ágirndin er rót allra sinda
(sbr. áður). Kreppuör táknar líklega drambsemina (sa-
perbiaj, eiginlega sú sem ))fitjar upp á« efri vör, sem er
drambs merki. í 4. og 5. vísuorði ber síðara áhersluat-
kvæði stuðlana (elzta : yngstaj, og er það líklega með
vilja gert; það gefur vísunni nokkurs konar þulu-blæ.

80^ Bölvi: þessu orði hefur Bugge bætt inn i, og er
það nauðsinleg viðbót sakir kveðandi og hugsanasam-
bands. Stuðlaselningin fer betur, ef það er sett inn á

1) Katla kemur firir sem nafn á margfróöum eða fjölkunn-
ugum konum, sbr. 'Eyrh. og FóstbræÖra sögu og Kötludraum í
ísl. gátum, þulum og skemtunum IV, 4— 15. bls.

NR. 1

SÓLARLJÓÐ

63

undan, heldur enn á eftir, hverjíi, Böl táknar hjer ,sind*
(sbr. Konr. Gislason, Njála II 643. — 644. bls.). Hugsunin
er: þeir Sváfr og Sváfrlogi hafa drígt allar höfuðsindir.
Nöfnin virðast leidd af sofa og tákna andvaraleisi þeirra
fjelaga (sbr. órœkðar svefn í Stokkh. Hom. 67^^ og 151''').
— I siðari vísuhehiiingnum felst siðalærdómurinn: Ef
menn selja sig undir vald höfuðsinda, verða þeir
að YÖrgum. Það er varga athæíi að ))vekja blóð og
sjúga benjar((, sbr, Völsungakv. (H. Hund. I) 37. — 38. er.:
þii hefr etnar ulfa krásir . , . opt sár sogin meö svölnm
munni (brigsl til Sinfjötla, sem um hrið hafði verið í
vargsham, sbr. s, st. 43^^* og Völsungasögu 8. k.). Hugs-
unin er lík og í Sólarl. 31: Ulfum glikir osfrv. — 80^:
undir í hdrr. er að öUum líkindum skíring eða orða-
munur við benjar, sem hefur slæðst inn í textann og á
að falla burt (svo B. í útg. 1867). — z7/í77n vana: sbr.
Sn.E, II 234. bls, : synð spenr á sik itla venja; Árni Jóns-
son, Guðm.dr. 39^~^: áminnandi aptr at venda of rang-
inda venju tangri. — ey: ,ávalt*; vafasamt, hvort það á
við sugu eða við ittum.

Jeg hef áður tekið það fram, að þessi vísa er hugsuð
sem graíletur, sem Njarðardæturnar hafa yyristita þeim
Sváfrloga (79^). Þetta er 1 líkingu talað. Án likingar þíða
orðin: það eru höfuðsindirnar allar níu, sem hafa gert
þá fjelaga að þeim vörgum, sem þeir vóru (sbr. Bötv
hverju 80^).

Nú kemur að lokum niðurlag als kvæðisins 1 2 er-
indum, Þar er minst sluttlega á tilgang kvæðisins og nafn
þess (81. er.). Þá kveður faðirinn son sinn með ósk eða
spá um endurfundi hinumegin og endar á stuttri bæn
iirir lifendum og dauðum (82. er,).

pagii.inn, sem er dáinn, biður son sinn, sem
er á lífi, að kveða kvæðið fijrir kvikum, þ, e. firir lif-
endum. Með því er gefið í skin, að kvæðið hafi að geima
holl ráð firir lifið, kristilegar lífsreglur. — 81^ Sótarljóö:

€4

SÓLARLJÓÐ

SAFN V

nafnið virðist benda til hinna dírðlegu erinda fir í kvæð-
inu, sem lisa hinu hinsta sólarlagi og öll birja á Sól ek
sá; nafnið er áminning til lifenda, að hugsa oft um
dauða sinn og búa sig vel undir hann. — 81^ sýnas^:
þ. e. ,sína sig', ,reinast* (ekki = ,virðasl*).

82^ á feginsdegi fira: sbr. Sverris s. 37. k. (Fms. VIII
98, bls.); þar segir Magnús konungur við Erling jarl,
föður sinn, særðan til ólífis: y)Finnumsk á feginsdegi,
faöiríii Feginsdagr er dies lœliliœ, gleðidagur útvaldra,
þegar þeir finnast eftir dóminn (P. Kvad 162. bls.). —
82*~^: Paasche vísar til firirbænarinnar firir dauðum í
tíðabók kaþólsku kirkjunnar: Reqaieni œlernam dona eis,
Dominel Enn þá nær stendur þó firirbæn í Missale gothi-
cum (frá 8. öld): Tribue, qaœsumus, ut viventes satutem,
defuncii quietem consequantur sempiternam. Hin fögru nið-
urlagsorð Sólarljóða virðast beint vera þídd eftir þeirri
bæn (sbr. Baumgartner, Nordische fahrten, II, Island und
die Faröer, 3. ausg., 285. bls. neðanmáls og Hj. Falk 54.
bls.), Með þessari dírðlegu bæn klikkir kvæðið út. Við
hana er engu að bæta; hjá henni verður alt smátt.
Lengra hefur kvæðið aldrei verið. Vísa sú, sem það
endar á í sumum handritum, er hjáróma og klaufaleg
viðbót frá síðari tímum. Að því má leiða mörg óiggjandi
rök, enn jeg læt mjer nægja að taka það fram, að það
líkist ekki Sólarljóðaskáldinu að klikkja út með því að
))dásama« sjálfur sitt eigið kvæði, og að einlölumindin
y>Sólarljóðs<.i, borin saman við fleirtölumindina Sólaríjóð i
81S kemur upp um falsarann.

Eftir efni sínu greinast Sólarljóð eðlilega í 4 þætti,
sem hjer eru markaðir með firirsögnum, og er hver
þáttur um sig ein samstæð og skipuleg heild.

Aftur á móti eru þættirnir fremur laust tengdir hver
við annan, svo að sá þráður sem bindur þá saman,
verður nokkuð á huldu og liggur ekki í augum uppi í
firsta álili.

NR. 1

SÓLARLJÓÐ

65

Af þessu losi, sem í íljótu bragði virðist vera á uppi-
stöðu^) kvæðisins, hafa ágætir vísindamenn viljað ráða,
að sumir af þáttum kvæðisins væru síðari viðaukar eður
og sjálfstæð kvæði, samtíða Sólarljóðum, sem ekki æltu
neitt skilt við þau. S. Bugge vildi fella framan af kvæð-
inu bæði Dæmaþátt og Ráðatal (1. — 32. er.), er hann
taldi síðar við aukið. F. J. heldur, að Dæmaþáttur (1. —
24. er.) sje sjerstakt kvæði^ nokkurn veginn jafngamalt
Sólarljóðum, og telur Rúnaþátt ásamt 54., 55. og 56. er,
síðari viðbót; það sem eftir verður, þegar þessu er kastað
burt, nefnir hann ))hin eiginlegu Sólarljóða. Enn þá nær-
gönguUi við kvæðið er þó Guðbrandur Vigfússon. Útgáfa
hans i Corpus poét. Boreale I 202. — 217. bls. er gott
dæmi þess, hvernig ekki má fara með gamalt rit. Hann
bír sjer til úr kvæðinu tvö sjerstök kvæði. Annað þeirra
kallar hann »SóIarljóð((, og nær það ifir þriðja þált
kvæðisins og niðurlagserindin (33. — 75, og 81. — 82. er.).
Hitt kvæðið kallar hann ))The Christian's Wisdoma, og
nær það ifir alt það af kvæðinu, sem ekki kemst firir í
»SóIarIjóðum(( útgefandans og 2^2 erindi úr Hávamál-
um(!) að auk,

Að minni higgju eru Sólarljóð, eins og þau eru til
vor komin, eitt samstætt kvæði frá upphafi lil enda,
samið af einum og sama manni og laust við síðari
íauka. Og þó að þættirnir, sem það er samsett af, sjeu
nokkuð sundurleitir, þá má þó, ef vel er leitað, finna
þann rauða þráð, sem gengur gegnum þá alla, sameinar
þá og gerir þá að einni heild, enn það er hin siðferðis-
lega (eþiska) stefna, sem einkennir kvæðið frá firsta til
síðasta erindis. Þessi stefna velur sjer að eins mismun-
andi form. Stundum kemur hún fram 1 dæmisögum —
svo í Dæmaþætti og ekki siður í ))sólarsögu(( sálarinnar
af sjálfri sjer, um líf sitt og dauða og lífið hinumegin,
sem er ekki annað enn ein stór fræðandi dæmisaga — -
stundum í beinum ráðleggingum eða kristilegum lífsregl-

1) Svo nefni jeg paö sem kallaö er útlendu nafni »kom-
position((, og er likingin dregin af vefnaöi.

5

66

SÓLARLJÓÐ

SAFN V

um — svo í Ráðatali — stundum í likingum — svo 1
Rúnaþætti um Njarðardæturnar. Enn sjálf stefnan er altaf
söm við sig. í öllu kvæðinu er ekki eitt einasta erindi
sem ekki miðar að því að fræða kristna menn um,
livernig þeir eiga að lifa í þessum heimi, svo að þeir að
lokum öðlist eilífa sælu með guði, og þetta á skáldið við,
þar sem hann gefur í skin í niðurlaginu, að kvæðið sje
ætlað lifendum (81^: skalta fyr kvikum kveðaj. f*að er
kristilegt h'fsreglna og heilræða kvæði.

Höf. hefur orðið firir sterkum áhrifum af tveim
kvæðum, sem setja fram heiðna lifsspeki, annað norræna,
hitt klassiska. Þessi kvæði eru Hávamál og Disticlia
Catonis.

Endurminningar úr Hávamálum koma firir á ein-
stökum stöðum 1 kvæðinu, ekki síst í 3. og 5. dæmi (sjá
athugasemdir mínar hjer að framan við 12. og 19. er.
o. fl. staði). Enn einkum liafa þó Hávamál haft ábrif á
það form, sem Sólarljóðaskáldið gefur sínum kristilegu
áminningum og lífsreglum. Þetta sínir sig first og fremst
í bragarhættinum. í^að getur ekki verið nein tilviljun, að
höf. Sólarljóða hefur vaUð sjer Ijóðahátt, hátt Hávamála,
að irkja eftir, einkum þegar þess er gætt, að þau eru liið
eina kristilega kvæði með þeim hætti. í annan stað er
auðsætt, að höf. liefur sniðið orðfæri sitt sem best hann
gat eftir Hávamálum, og lionum hefur tekist furðanlega
að klæða sínar kristilegu liugmindir í biining, sem minnir
á firirmindina, Loks lief jeg sínt það hjer að framan, að
dæmisögur Hávamála hafa gefið höf. tilefni til að setja
fram lífsreglur í dæniisögum og safna þeim saman í sjer-
stakan þátt, sem jeg kalla Dæmaþátt, enn fremur, að
Ráðatal Sólarljóða á sjer firirmind í Loddfáfnismálum og
Rúnaþátturinn að nokkru leiti í Rúnatah.

Hitt kvæðið, sem Sólarljóðaskáldið hefur haft til
firirmindar, er Disticha Catonis, annaðiivort liið latínska
frumrit eða hin íslenska þíðing, Hugsvinnsmál. Jeg hef
lijer að h*aman í atliugasemdunum við einstaka staði i
Sólarljóðum bent á svo marga tilsvarandi staði í Hug-
svinnsmálum, sem eru svo nauðalíkir, ímist að efni eða

1

NR. 1

SÓLARLJÓÐ

67

orðfæri eða hvorutveggja, að hjer hlítur að vera eitthvert
mjög náið samband á milli. Hj. Falk hefur á 57. bls.
dregið saman í eitt marga slika staði úr báðum kvæð-
unum, og mætti þó tína fleira tiL Hann heldur, að Sólar-
Ijóðahöf. liafi liaft firir sjer Hugsvinnsmál. Hjer við er
það að athuga, að Hkingarnar eru mjög oft ekki fólgnar
í efni, heldur í orðfæri, og þessar líkingar virðast vera
skáldinu alveg ósjálfráðar. Eðhlegasta skíringin á þessum
ósjálfráðu líkingum virðist vera, að sami maður hafi
þítt Disticha og ort Sólarljóð, og getur þá verið
vafasamt, hvort Sólarljóðaskáldið hafi haft firir sjer sin
eigin Hugsvinnsmál eða hið latínska frumrit þeirra, með
öðrum orðum: Iivort eldra sje, Hugsvinnsmál eða Sólar-
Jjóð. Samt sem áður hneigist jeg heldur að skoðun
Falk's, að Sólarljóð sjeu ingri enn Hugsvinnsmál, og ræð
jeg það einkum af einni af þessum ósjálfráðu líkingum,
sem ekki hefur áður verið bent á. Það er einkennilegt
við orðfæri beggja kvæðanna, að þau beita mjög oft firir
sig atviksorðum, sem enda á -%a, og firir braglist þeirra,
að þau setja þessi atviksorð langoftast í enda vísuorðs,
ekki þó frumorðs (svo nefni jeg 1. og 4. vo. í Ijóðahætti),
beldur annaðhvort viðurorðs (svo nefni jeg 2. og 5. vo. í
sama hælti) eða sjerorðs (3, og 6, vo.). Að þessu leiti
taka Hugsm. og SólarL sig alveg út úr öðrum kvæðum
með sama liælli. í Eddukvæðum með Ijóðahætti eru at-
viksorð á -liga mjög fátíð og eiga sjer ekki neitt ákveðið
sæti í visunni. Úr þeim man jeg ekki eflir fleiri dæmum
enn þessum: árliga Hávam. 33^ og frœknliga Helga kviða
^jörv,, Hrímgerðarmál hvortveggja fremst í frumorði,
og brádliga Fáfnism. 39^ siðast í viðurorði. Úr öðrum
Ijóðaháttarkvæðum: snarliga Eiríksmál 5^ siðast í viður-
orði, hijggiiiga Eyvindr, Hákonarmál ll^ ofarliga Heið-
reks gátur 34^ (Skjalded. H B 246. bls.), bæði þessi
fremst í frumorði, og loks heimskliga Vísur úr Gautreks s.
2\ sem mindar frumorð út af firir sig.

í Hugsvinnsmálum koma firir þessi dæmi:
a) atviksorðið stendur síðast í viðurorði: iöa-
liga 45^ 482, lOO^ og 135a^ hUöliga l\\ þungliga 51^

5*

68

SÓLARLJÓÐ

SÁFN V

framfarjliga 58^ rangliga 66^; (vandliga 20^ er vafa-
sanit).

b) atviksorðið stendur síðast í sjerorði: iöa-
liga 17^, kunnliga (eflaust rjettara enn kynniliga, sbr.
útg. F. J. 6^.

c) atviksorðið stendur ekki síðast í vísuorði:
varliga 9^.

í Sólarljóðum finnast þessi dæmi:

a) atviksorðið stendur síðast i viðurorði: uand-
liga 28^, haröliga 37^, grimmliga 51^, kgnliga (kgmiliga
hdrr.) 66^ breinliga 7B\

b) atviksorðið stendur síðast í sjerorði: skir-
liga lO^, grimmliga 14^, þungliga 39®, daprliga 58^, mein-
liga 61\ nauðliga 65^ bjartliga 69^ bagliga 12\

c) atviksorðið stendur ekki siðast í visuorði:
þarfsamliga 5^, sannliga 15^, tryggliga 20^, haröliga 67*^,

Varla get jeg hugsað mjer sterkari sönnun firir því,
að Sólarljóð og Hugsvinnsmál sjeu eftir sama manninn,
enn það, að þau skuli tvö ein halda svona hóp í þessu
einkennilega atriði gagnvart öllum öðrum lívæðum með
sama hætti. Enn ef vjer berum þau saman hvort við
annað, þá sjest, að Sólarljóð eru lengra á leið komin i
tíðkun þessara atviksorða. Að vísu eru áhöld miUi kvæð-
anna um tíðleik atviksorðanna 1 niðurlagí viðurorða, og
þar hafa Hugsvinnsmál jafnvel ifirtökin ifir Sólarljóð.
Enn aftur á móti kemur það miklu oftar firir í Sólar-
Ijóðum enn Hugsvinnsmálum, að slík atviksorð standi
síðast í sjerorði; þar eru 8 dæmi í Sólarljóðum gegn 2 í
Hugsm. Þetta er mjög eðlilegt, ef Hugsvinnsmálahöfund-
urinn og Sólarljóðaskáldið er sami maðurinn, enn þó því
að eins, að Sólarljóð sjeu ingri enn Hugsvinnsmál. Vjer
sjáum á Hugsm., að höf. þeirra hefur haft tilhneiging til
að bregða firir sig áðurnefndum atviksorðum í lok viður-
orða og líka enn þó miklu síður í lok sjerorða. Með
vaxandi aldri og æfingu í að irkja var hætt við, að þessi
tilhneiging kæmist upp í vana. Þegar sami maðurinn
síðar orti Sólarljóð, var það því vel skiljanlegt, að hann

NR. 1

SÓLARLJÓÐ

69

Ijeli sjerorðin oftar enda á slíkum atviksorðum enn í
firra kvæðinu.

Það er íleira, sem sínir, að þessi tvö kvæði muni
vera eftir sama manninn. Til þess tel jeg það, að bragar-
hátturinn er hinn sami, enn þó einkum, að sami andi
gengur í gegnum bæði kvæðin. í þeim báðum lisir sjer
sami áhugi á siðferðislegum Hfsreglum, klæddum í fögur
og kjarnorð Ijóð, og þó að Hugsvinnsmál sjeu að nafninu
þiðing á heiðnum spakmælum, þá kemur þó víða fram í
þíðingunni kristileg lifsskoðun alveg eins og í Sólarljóðum
(sbr. útg. Gerings, formálann IX. bls.).

Vjer skiljum nú betur, hvernig Sólarljóð eru til orðin.
Höfundurinn hefur án als efa verið klerkur, Jeg sje ekk-
ert það i kvæðinu, sem mæhr á móli því, heldur alt sem
mælir með þvi (sbr. athugasemd við 69. er.), og ef það
er hann sem hefur samið Hugsvinnsmál, lalítur hann að
hafa verið ]alínulærður. Hann hefur þegar á unga aldri
hneigst að lifsspeki og lesið Hávamál sjer til ánægju og
fróðleiks. í prestaskólanum eða klaustrinu liefur hann
kinst Disticha Catonis, því að það rit mun liafa verið eitt
af þeim sem mest var lesið af prestlingum (sbr. Sn.E. H
26. bls.). Þetla heiðna heilræðakvæði fjell honum svo vel
í geð, að hann þíddi það í íslensk Ijóð, sem hann nefndi
Hugsvinnsmál. Nokkru, ef til vill löngu, síðar kom hon-
um til liugar, að það væri þarft verk og mundi verða vel
þegið, ef hann gæli gefið samtíð sinni kristilegt heilræða-
kvæði i líking við Hávamál og Hugsvinnsmál. Þetta varð
til þess, að hann orli Sólarljóð. Að hann hafi haft Hug-
svinnsmál eða frumrit þeirra í huga, þegar hann samdi
kvæðið, sjest á umgjörð kvæðisins. Það er alt lagt i
munn föður, sem kennir sini sinum lifsreglur kvæðisins
(sjá 8P). Þessi umgjörð er bersínilega tekin eflir Hug-
svinnsmálum (Disticha). Munurinn er að eins sá, að eftir
Sólarl. vitrast faðirinn sini sínum í draumi, enn svo er
ekki i Hugsvinnsm. Sólarljóð eru draumvilran. Þessa hug-
mind, enn örfátt annað, virðist skáldið hafa fengið úr
leiðsluritum (visionslitteratur) miðaldanna. Úr Hávamál-

70

SÓLARLJÓÐ

SAFN V

um tók skáldið hugmindina til Dæmaþátlar, Ráðatals og
Rúnaþátlar, sem áður er sínt.^)

Afstaðan við Hávamál og Hugsvinnsmál (Disticha) i
sambandi við það, að kvæðið er draumvitran, skírir til
fulls það los, sem virtist vera á uppistöðu Sólarljóða.
Bæði Hávamál, eins og þau eru til vor komin, og Di-
sticha eru sundurlausar hugleiðingar, og uppistaða Sólar-
Ijóða er hátíð hjá uppistöðu þeirra. Það er rjett, að í
Sólarljóðum er hlje milli þátta líkt og 1 sjónleik og að
nitt efni birjar með hverjum þætti. Enn skáldlegt rjett-
mæti þessara málhvilda og straumhvarfa helgast af þvi,
sem ekki má gleima, að kvæðið er draumvitran.
Kvæðið er sönn ímind draums, slær eins og hann á
svipstundu úr einu efni 1 annað. Jeg sje þvi enga ástæðu
til að vefengja eða útiloka neinn af þáttum kvæðisins.
Dæmaþátturinn, sem flestir hafa hneixlast á, er að efni
og formi í besta samræmi við það sem á eftir fer; 1.
dæmið kemur að efni til saman við 72. og 74. er. (sjá

1) PriÖji þáttur kvæöisins, um lif og dauÖa og annaÖ líf, er
sá eini, sera ekki á sjer neina íirirmind i Hávamálura, og er paÖ
ofur eölilegt. í heiöni vóru lifsreglur og spakmæli lítt miöuð viö
endurgjald í ööru lífi, heldur beindust aö því aö kenna mönnum
verklega (praktiska) lífsspeki firir þetta líf. Pvi minnast Hávam.
als ekki á endurgjald i öðru lífi. Enn raeö kristninni varö gagn-
gerö breiting á afslööu manna til annars lífs. Menn fóru aö
hugsa miklu meira um, hvað viö tæki eftir dauöann. Hræöslan
\'ið refsingar annars heims og vonin um eilifa sælu hinumegin
uröu hinar öflugustu hvalir til góörar breitni í þessu lífi og hiö
sterkasta aöhald af hálfu klerkanna, sera beittu óspart firir sig
ógnura helvitis til aÖ vara menn viö illu og verölaunum rjett-
látra i paradís til að laöa raenn aö kenningum kirkjunnar. Paö
er því mjög svo eölilegt, aö Sólarljóöaskáldið gerir 3. þátt að
meginkjarna kvæðis síns. Kristilegt heilræðakvæöi hlaut aö
leggja langmesta áherslu á þetta efni. Af Eddukvæöununi er þaö
eiginlega Völuspá ein, sem talar um liegning vondra manna og
verölaun góðra eftir dauöann (Vsp. 37 og 63). Jeg þori ekki að
fulliröa, aÖ þessi erindi Völuspár hafi vakað firir Sólarljóða-
skáldinu í þessum þælti, enn grun hef jeg um, aö hiö margend-
urtekna sá ek (ek sá) i Sólarl. sje sniöiö eftir hinum raargitrek-
uöu oröura völunnar í Vsp. sá hón (sér hón), sem þar standa
meöal annars í upphafi erindanna um endurgjald og urabun.

NR. 1

SÓLARLJÓÐ

71

alhugasemd við þau); sömu eða mjög líkir talshættir
koma firir i Dæmaþætli og öðrum þáttum, t. d. rœna fé
ok fjörvi 1^-2 og 64--^ kallaðr frá kvölum 24^ og 45^;
munaðar riki hefir margan tregat 10^~^ minnir á œ koma
mein eptir munuö 68*"'; sú tilhneiging skáldsins að smiða
sjálfur eiginnöfn, sem kemur fram í Dæmaþætli [Unnarr,
Sœvaldi osfrv.), lísir sjer líka 1 öðrum þáttum (Vánar-
dreki, Glœvaldr, Baugregin í 3. þætti, nöfn Njarðardætra,
Sólkatla, Vigdvaliwh Sváfr, Sváfrlogi í Rúnaþætti). Mæl-
andinn í Dæmaþætti er bersínilega hinn sami dauði
maður, faðirinn, sem eftirfarandi þættir eru lagðir í
munn. Að liann er dáinn sjest glögt á því, að hann veit
fullri vissu um afdrif þeirra nianna, er hann segir frá,
hinumegin grafar. Alt þetta, og þarmeð Dæmaþátturinn
allur, sver sig í sömu ætt, til sama höfundar. Shr. Hj,
Falk 54. hls.

Á því virðist enginn efi, að Sólarljóðaskáldið hefur
þekt Svipdagsmál. Því til sönnunar er 67. erindi um písl
ligara, sem er sama efnis og Fjölsm. 45. er, (sjá athugas.
^ið 67). Alda heimr í 41. er. minnir á Ijóðheima i Gró-
galdri 2^: ór Ijóðheimum liðin (sbr. / kvöllieima kominn
Sólarl. 53^) og moldar genginn 60^ á Gróg. 2^: til moldar
komin. Sólkölhi sgnir 78^ svipar mjög til Fjölsm. lO^:
Sótblinda synir, og nöfnin Sváfr, Sváfrlogi (og Sváfaðr) í
80^ (og Ip) til Fjölsm. S^: Sváfrþorinn (afi Menglaðar),
og ifirleitt virðist sú tilhneiging, sem Sólarljóðaskáldið
hefur til að smíða eiginnöfn, vera runnin frá eða að
Hiinsta kosti alin af Fjölsvinnsmálum, því að þar er
mikið af þess konar ' nöfnum, t. d. Menglöð, Sólbjartr,
Vindkatdr, Várkaldr o. fl. mannanöfn og fjallsnafnið
Lyfjaberg (sbr. Nornastótt í Sólarl.).

Um aldur Sólarljóða hafa menn ekki verið á eilt
saltir, og einkennilcgt er, að því betur sem menn hafa
ranusakað livæðið, þvi lengra hafa menn fært aldurslak-
mörkin niður á við (Hj. Falk 56. hls.). Rosenberg og
Keyser hjeldu, að kvæðið væri samið laust firir eða um
árið 1000, þegar heiðnin var í fjörbrolum; Guðbrandur
Vigfússon og A. Ghr. Bang hugðu þiið vera frá lokum

72

SÓLARLJÓÐ

SAFN V

11. aldar; Finnur Jónsson ætlar það vera samið seint á

12. öld, og nú heldur Hj. Falk því fram, að það sje ekki
eldra enn frá miðri 13. öld. Jeg hef áður hneigst að
skoðun Finns Jónssonar, enn því nieira sem jeg hef
fengist við kvæðið, því dípra sem jeg hef reint að krifja
það tll mergjar, því sannfærðari hef jeg orðið um það,
að kvæðið væri talsvert ingra enn við Finnur Jónsson
höfum haldið. Það hlítur að vera nokkrum árum ingra
enn Hugsvinnsmál, sem áður er sínt. Nú eru Hugsm.
varla eldri enn frá síðari helmingi 13, aldar, og er þá
hæfilegt að setja Sólarljóð í lok sömu aldar. í athuga-
semdunum hjer að framan við Rúnaþátt hef jeg drepið á
það, sem P. benti til firstur manna, að höf. muni við
samning þess þáttar hafa haft firir sjer staðinn um höf-
uðsinda-drósirnar í Alexanders sögu eða frumriti hennar
Alexandreis wmeistara Galterusar«, Alexanders saga virð-
ist vera þídd af Brandi ábóta Jónssini árið 1262 í utan-
ferð hans eftir boði Magnúss konungs Hákonarsonar
(Gyðinga sögur, útg. Guðm. Þorlákssonar, 101. bls., sbr.
ísL ann, 1262). Ef Sólarljóðaskáldið hefur haft þá sögu
firir sjer, kemur það vel heim, að Sólarljóð sjeu ort seint
á 13. öld, og jafnvel þó að það væri frumrilið latínska,
sem lá firir honum, þá er ekki víst, að það hafi komið
til íslands fir enn um það leiti sem Brandr þíddi kvæði
Galterusar, því að það er ekki ort fir enn í lok 12. aldar.
Hafi Sólarljóðahöfundurinn haft firir sjer Gunnlaugs sögu
ormstungu, þegar hann samdi 3. dæmi Dæmaþáttar, eins
og efnið virðist benda til, þá getur kvæðið ekki verið
eldra enn frá síðustu árum 13. aldar, því að Gunnlaugs
saga virðist vera samin seint á sömu öld (sjá ritgjörð
mína Om Gunnlaugs saga ormsL, Kh. 1911, 54, bls.),
Enn vera má, að skáldið hafi þekt aðalefni Gunnl. s. af
munnmælum einum, og þá fellur þessi röksemd niður.
Til sama tíma benda og ingri orðmindir: svikit 6® firir
eldra svikvit er varla komið inn í málið fir enn á öðrum
fjórðungi 13. aldar^); utan 44^ firir eldra i'itan er varla

1) Elsti kaílinn af AM. 645, 4° sem aö dómi Larsson*s er
skrifaöur á árunum 1225—1250, hefur báöar pessar mindir.

-

NR. 1 SÓLARLJÓÐ 73

eldra enn frá síðari helmingi 13. aldar. Ef orðmindin gá
firir ganga er upphafleg i 25^ (sbr. alhugas. við þann
^^^ð), getur kvæðið varla verið ort íir enn nokkru eftir
aldamótin 1300. Að kvæðið sje tiltölulega ungt, sjest og
á því að það gerir Freyju að konu Óðins,

Pó að kvæðið sje ekki gamalt, er það einn af hinum
skærustu gimsteinum bókmenta vorra. í þeim gimsteini
brotna Ijósöldur útlendrar og innlendrar menningar, því
að skáldið stendur með annan fótinn í kenningum kirkj-
unnar enn hinn í Hávamálum. »Röddin er Jakobs, enn
hendurnar Esaús«. Hugsanir kvæðisins eru hákirkjulegar,
rammkaþólskar, i besta samræmi við kenningar presta á
dögum höfundarins, eins og P. best sínir, innfluttar frá
Norðurálfu með kristninni. Enn búningur hugsananna,
bragarhátturinn, orðfærið, i einu orði Hstin, er spunnin
af rammíslenskum toga, sem á upptök sín lengst aftur í
heiðni, í spakmælakveðskap heiðninnar, i Hávamálum.
Fornskáldakveðskapurinn hafði þegar firir löngu gengið i
þjónustu kirkjunnar, eins og sjest á hinum mörgu helgi-
kvæðum. Nú, í Sólarijóðum, tekur kirkjan Eddukveð-
skapinn í þjónustu sina, því að Sólarljóð eru kristilegt
Eddukvæði, kristileg Hávamál, og hefur kvæðið því ekki
alveg ófirirsinju verið tekið inn í Eddukvæðaútgáfur.

Engum nema Guðbrandi Vigfússini hefur, svo að jeg
viti, dottið i hug að efast um, að Sólarljóð væri til orðín
á íslandi. Þar, og hvergi nema þar, eru þau skilirði firir
hendi um það leiti, sem kvæðið er til orðið, sem þarf til
að skapa sHkt kvæði. Þar, og hvergi nema þar, má um
þær mundir gera ráð firir þeirri djúpu þekkingu og þeim
næma skilningi á list hins forna spakmælakveðskapar,
sem kvæðið ber vott um. Handritin eru hka öll íslensk,
Þjóðsaga, sem rekja má til ofanverðrar 17. aldar, eignar
Sæmundi fróða kvæðið, enn hún fellur um sjálfa sig, því
að kvæðið er miklu ingra enn frá dögum Sæmundar,

I'ví miður verður víst aldrei leist úr þeirri gátu, hver
sje höf. þessa dírðlega kvæðis, enn með kvæðinu hefur
hann markað sjer sæti í fremstu röð meðal islenskra
skálda. Að orðsnild og háfleigu ímindunarafli á hann sjer

74

SÓLARLJÓÐ

SAFN V

fáa lika. Hin gullfagra lísing á sólarlaginu í 39. — 45. er-
indi er eins dæmi í hinum fornu bókmentum vorum^).
Jeg hef svift þessa lísing nokkru af þeim dularfuUa blæ,
sem eldri skírendur höfðu lagt ifir hana, enn við það
nítur hún sín enn betur sem náltúrulising. Ágætlega hefur
P. (Kvad 167. — 168. bls.) líst þeirri snild, sem lcemur
fram í kvæðinu. Hann setur þar Sólarljóð á bekk með
Völuspá og Lilju. Lengra verður ekld jafnað, enn að
minni higgju er sá samjöfnuður fullkomlega rjettmætur.

Að endingu leifi jeg mjer að benda listamönnum
vorum, tónskáldum, málurum og mindasmiðum á þau
verkefni, sem bíða þeirra í Sólarljóðum. Varla get jeg
hugsað mjer fegurra efni í íslenskt oratoriam enn Sólar-
Ijóð. Og eru ekki hinar mörgu mindir, sem kvæðið
bregður íirir hugskots augu vor, eins og skapaðar til að
iklæðast holdi og blóði af íslenskri list? Jeg hef það
traust til íslenskra listamanna, að þeir láti ekki þennan
fjársjóð ónotaðan. Jeg sje í anda næstu útgáfu Sólarljóða
prídda mindum, gerðum af meistarahöndum.

1) Sbr. Th. Hjelmkvisl: Naturskildringarna i den norrona
diktningen 121.— 122. bls.: wSolstroferna innehalla den mcst
stiimningsfulla teckning af aftonens skönhet, som finnes i nor-
rön litteratur«.

f

I

í útgáfu pessari hef jeg gert greinarmun á æ og œ bæöi í
texla kvæöisins og í tilvitnunum til pess í athugasemdunum. Ef
Sólarljóö eru ekki eldri enn frá lokum 13. aldar (sbr. 72.-73,
bis.), er petta miöur rjett, því aö um þær raundir eru pessi
hljóö runnin saman. Onákvæmni i greiningu pessara stafa hef
jeg oröiö var viö á bls. 9^: sætan les sœtan.

A bls. 25^ og 25'^ hefur misprentast er íirir es,

63^*^ les Bölvi

9

ÞEGAR RBYKJAVÍK
VAR FJÓRTÁN VETRA

BROT ÚR SÖGU REYKJAVÍKUR

EFTIR

JÓN HELGÁSON

MEÐ PREM MYNDUM OG EINUM UPPDRÆTTI

■

ISAFN TIL SÖGU ÍSLANDS OG ÍSL. BÓKMENTA V NK. 2]

REYKJAVÍK — PRENTSMIÐJAN GUTENBERG — 1916

Fox'iiiáli.

Um allmörg undanfarin ár hefi ég varið nokkuru af
tómstundum mínum til þess að kjmna mér sögu Reykja-
víkurbæjar á eldri tíð. Heíi ég sérstaklega gefið mig að
timabilinu frá þvi er bærinn okkar fær kaupstaðarréttindi
fram að miðbiki 19. aldar.

Einn árangur þessara eftirgrenslana minna er þessi
litla ritgerð, sem hér birtist. Hún er að stofninum til
fyrirlestur, sem ég llutti hér 1 bænum á næsthðnum vetri,
og á hún að gefa mönnum nokkurn veginn áreiðanlega
hugmynd um útlit bæjarins á morgni 19. aldar. Til þess
lítur fyrirsögnin y>Pegar Reykjauik var fjórlán vetraa og er
með þvi umgerð ritgerðarinnar ákveðin. Hér er því ekki
um neina Reykjavíkur-sögu að ræða, heldur um htið brot
úr sögu, sem auðskilið er þegar þess er gætt, að megin-
hluti bæjarins byggist ekki fyr en eftir þann tíma. Auðn-
ist mér aldur og heilsa til að halda áfram rannsóknum
mínum á þessu sérstaka efni, þá er það ásetningur minn,
að láta ekki staðar numið við þetta litla brot. En þar
sem þessi er ásetningur minn, hefi ég ekki liirt um, að
þessu sinni, að liafa myndirnar fleiri í ritgerð minni en
þar eru, enda er á þessum ófriðartimum öll bókagerð
þeim kostnaðar-erfiðleikum bundin, að hlifast verður sem
mest við allan aukakostnað.

Eðhlega er mönnum forvitni á að vita, hvaðan ég
hafi allan þann fróðleik, sem hér er á borð borinn.
Þeirri spurningu er fljótsvarað. Hann er mestmegins graf-
inn upp úr þeirri, mér Hggur við að segja, óþrotiegu gull-
námu fróðleiks og þekkingar á sögu þjóðar vorrar, sem vér
eigum þar sem ev pjóðskjalasafn vort. Úr skjalasöfnum slift-

4

FORMÁLI

amtmanna, landfógeta og bæjarfógeta, úr bréfabókum,
þingbókum, dómabókum, uppboðsbókum, veðmálabókum,
manntalsbókum, úr kirkjubókum og sálnaregistrum, úr
skýrslum um verzlun og siglingar o. s. frv., er megin-
hluti efnisins samandreginn. Ég befi ekki hirt um að vísa
til skjalasafnsheimilda að þessu sinni nema sem allra
minst, en til prentaðra heimilda hefi ég visað allnákvæm-
lega í neðanmálsgreinum.

Reykjavik 31. maí 1916.

Ég heíi sett ritgerð þeirri, sem hér fer á eftir, yíir-
skriftina ))Þegar Reykjavik var fjórtán vetra«. Er sá ald-
ur miðaður við árið 1787, þó alls kostar nákvæmt sé
það ekki. Tilskipanirnar um hið takmarkaða verzlunar-
frelsi Islandi til handa voru gefnar út 18. ág. og 17. nóv.
árið áður, en öðluðust gildi frá 1. jan. árið eftir. En
með verzlunarfrelsinu, þótt takmarkað væri, hefst saga
Reykjavikur-kaupstaðar. Ég hefi vaUð 14 ára aldurinn
svo sem það aldursskeið, er segja má um, að kaup-
staðar-sjálfsmeðvitundin sé nokkurn veginn vöknuð og
nokkur reynsla fyrir því fengin, að hinn ungi kaup-
staður ætli að ná þeim vexti og þrifum, er samsvari
þeirri ákvörðun hans að verða höfuðstaður landsins.

Því verður þá ekki heldur neitað, að vöxturinn
heíxr verið allhraðfara þessi fjórtán fyrstu aldursár
höfuðstaðarins, enda þótt ekki verði sagt, að íbúunum
hafi fjölgað tiltakanlega á þessum árum. En þetta mun
hafa sinar ákveðnu orsakir. Orsakirnar eru vafalaust
hin mikla óáran, sem gekk yfir land vort siðasta hálfa
naannsaldur 18. aldarinnar og gerði alla framfærslu
nianna svo erfiða, einkum við sjávarsíðuna, og óvenju
mikill manndauði á þeim báginda-árum.

Til þess nú að gera sér sem glegsta grein fyrir
vexti bæjarins þessi fyrstu fjórtán ár, ber nauðsyn til
að renna augunum yfir kaupstaðinn á fæðingarári hans,
sem ég tel hér 1787, þótt ekki sé alveg nákvæmt af
áður tilgreindum ástæðum.

Lengra aftur i timann hirði ég ekki um að fara.
Saga Reykjavíkur næsta mannsaldurinn fyrir 1787 er
að réttu lagi ekki annað en saga Reykjavikur-))innrétt-
inganna«, þ. e. verksmiðju-fyrirtækisins, sem Skúh land-
íógeti Magnússon fékk komið hér á fót með óþrotleg-

6

1>EGAR REYKJAVÍK

SAFN V

legum dugnaði sínum og bar fyrir brjósti mestallan
siðari hluta æíi sinnar. En sögu innréttinganna eigum
vér að sumu leyti þegar skráða i ágætu riti, sem ílestir
söguvinir vor á meðal hafa lesið^). Fyrir þann tíma
aftur, er innréttingarnar komust á fót, fara tiltölulega
mjög litlar sögur af Reykjavik, þótt hún væri stór jörð
og góð og vafalaust vel setin lengst af,

Árið 1787 er öU bygð Reykjavikur að heita má
saman komin vestur undir Grjóta-brekkunni fyrir vest-
an kvosina, þar sem nú heitir Aðalstræti. Þar höfðu
innréttingarnar verið reistar i upphafi, tvær nokkurn
veginn hhðstæðar húsaraðir milli hafnarinnar að norð-
an og Tjarnarinnar að sunnan. Hús þessi tilheyra öU
innréttingunum, að undan teknum 4 — 5 húsum nyrzt í
götunni, sem tilheyra kongsverzluninni, sem þar hefir
þá verið rekin sjö undanfarin ár, og litlu húsi rétt fyrir
austan þau, Fálkahúsinu. Spölkorn austar með strönd-
inni stendur Ijótur og fallinn moldarkofi. Eiga innrétt-
ingarnar hann og er það Reipslagarahúsið svonefnda
(Fabriqve-hus nr. 10). En milli þessa moldarkofa að
austan og Fálkahússins er Reipslagarabrautin með stöng-
um sinum og hjólum, þar sem nú er vesturhluli Hafn-
arstrætis, frá Pósthússtræti að Veltusundi. Fyrir sunnan
brautina er hlaðinn mikill steingarður, aðallega til
varnar mót sjávargangi, og nær hann alla leið austur
að læknum skamt þar fyrir ofan sem lækurinn fellur
til sjávar. Fyrir sunnan steingarð þennan liggur mikill
og sléltur völlur, þó lítt grasgefinn, alla leið suður að
Tjörninni. Nefnist hann einu nafni Ausiurvölliir, þótt
syðsti hluti hans beri líka sérstakt nafn, Tjarnarvöllur.
AusturvöUur er þá minst sexfalt stærri en nú er hann.
Er hann einn hluti Reykjavíkur-túnsins og hefir kaup-
maðurinn og aðalforstjóri innréttinganna — sem nú er
einn og sami maður — afnot hans, Á elzta Reykjavikur-

1) Jón Jónsson dósent: Skúli landfógeti Magnússon. Reykja-
vík 1912.

:nr. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

7

'uppdrætíinum, sem ég heíi séð, er völlurinn þá líka
lcallaður ))Köbmandens Eng<(^).

Byggingar eru alls engar á þessum mikla velli. Að-
^ins er farið að undirbúa dómkirkjubygginguna þar i
suðurjaðri vallarins, næst Tjörninni, þar sem hún skerst
lengst inn á völUnn til norðurs.

Sóknarkirkjan gamla stendur enn vestan til i kirkju-
garðinum, mitt á milli Litunarhússins og Smíðjunnar
"(þar sem nú er Hei'kastalinn og Ásbyrgi) að sunnan
og aðalbúss innréttinganna (forstjóra- og kaupmanns-
bústaðarins, þar sem nú er Brauns-verzlun) að norðan,
teint austur af Lóskurðarstofunni (þar sem nú er klæð-
skerabúð H. Andei'sens). Umhveríis kirkjuna liggja á
þrjá vegu öU helztu hús innréttinganna.

Reykjavíkur-kirkja hefir þá fyrir nokkuru verið
dubbuð til dómkirkju, því að bundið hefir verið fast-
mælum, að SkálhoUsstóU flytjist Ul Reykjavikur við
tiæstu biskupaskifti, og latinuskóUnn er þegar kominn
l^angað suður og skólahús reist handa honum á Hóla-
"veUi. En svo fornfáleg er Reykjavikur-kirkja orðin, að
^búist er við að hún sUgist alveg ofan í grunn undir
^ignarheitinu ))dómkirkja<(. S(jórnin hefir því, eftir aU-
niiklar bolialeggingar um máUð, komist að þeirri nið-
nrstöðu, að ekki megi minna vera en að dómkirkjan
"sé úr steini. Kostnaður við smíði hennar hefir verið
^æUaður nál. 6250 dölum auk vinnulauna. í fyrstu hafði
verið talað um að taka sjóð SkálhoUs-dómkirkju, er þá
Tiam 2000 dölum, og verja til hinnar nj^ju dómkirkju i
Reykjavík. En ekki veit ég, hvort það heflr verið gert
þegar til kastanna kom og auðsætt var, hve skamt
sjóðurinn mundi hrökkva.

Reykjavíkur-bæjarhúsin gömlu hafa þá að Ukind-
verið löngu horfin. Dagar þeirra hafa verið taldir
~~ ■ ■ —

1) UppdráUur þessi er til á landsbókasafninu, en er aö
odru íeyti mjög svo ófuUkominn og iUa geröur. Hver gert hefir,
veit ég ekki.

8

fEGAR REYKJÁVÍK

SAFN V

þegar innréltingarnar voru settar á stofn. Fyrir hinum
nýju húsum hafa gömlu húsin orðið að þoka.

Hvar hafa þau bæjarhús staðið?

Mér er næst geði að ætla, að þau hafi legið i beinni
röð frá austri til vesturs, frá útnorðurhorni kirkjugarðs-
ins upp undir Grjótabrekkuna fyrir vestan, þ. e. yfir
þvert Aðalstræti, sem nú er, frá húsi Brauns-verzlunar
upp að húsi Stefáns hins oddhaga Eirikssonar. Eftir
þeirri venju, sem verið heíir lengst af hér á landi með
tilhögun húsaskipunar á kirkjustöðum, hefir reglan
verið sú, að framstafn kirkjunnar horfði við manni á
aðra hönd, er komið var út úr bæjardyrum. Nú hefir
framstafn kirkjunnar hér vitanlega snúið út að Aðal-
stræti, sem nú er. Eins má gera ráð fyrir, að bæjarhúsin
hafi ekki verið fyrir sunnan kirkjuna, þvi að þá hefði
annaðhyort kirltjan staðið að húsabaki, sem hvergi tiðk-
ast, eða bæjarhúsin horft mót norðri. Hitt er margfalt
sennilegra, að þau hafi legið fyrir norðan kirkjuna og
vestan. Þá hafa bæjarhúsin horft mót suðri og sólu, en
snúið bakinu með húsagarði og heygarði móti norðan-
áttinni, sem gera má ráð fyrir, að ekki hafi verið hlýrri
þá hér um slóðir en nú er Iiún. Loks er eitt atriði,.
sem mér virðist styðja þá skoðun mina á legu bæjar-
húsanna, sem hér hefir verið haldið fram, að bæjar-
húsa-röðin hafi legið frá austri til vesturs: Eitt af hús-
um innréttinganna, upphaflega ibúð spunakvenna ())Lo-
gement for Spindersker«), er lá áreiðanlega þar sem
nú er Grjótagata nr. 4 (hús Stefáns Eirikssonar), er í
öllum upptalningum innréttinga-húsanna kallað »SkáI-
inn« (»SkavIen(( eða »SkaIen((). Hvernig stendur á þvi
nafni? OII hin húsin eru venjulega auðkend tölustöfum
(»Fabriqve-hus Nr. 1«, »Fabr.hus Nr. 2(( o. s. frv.) og
til nánari skýringar sett i svigum aldönsk heiti (»Di-
rectörens Hus((, »Kontor- og Magazinhus((, »Rebslager-
vaaningíí, »Overskærerstue(( o, s. frv.); en þetta hús eitt
ber hið islenzka heiti »SkáIinn((. Mér virðist liggja næst
að ætla, að svo standi á því, að þetta hús hafi upphaf-
lega verið eitt af bæjarhúsunum gömlu (vestasta húsið)

NR. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

9

og verið nefnt þessu hér á landi svo algenga nafni, en
nafnið síðan loðað við húsið eftir að það var orðið
spunakvennahús innréttinganna, eða þau hús, er seinna
risu á sama grunni. En þetta hús lá frá norðri til suð-
urs. Sé nú tilgáta min rétt, að Skálinn hafi upphaflega
verið eitt af bæjarhúsunum, þá hafa þau sennilega einnig
legið frá norðri til suðurs og myndað samanhangandi
húsaröð frá austri til vesturs, með heygarði að húsabaki.
Pó er auðvitað engan veginn loku fyrir það skotið, að
þeir geti haft eitthvað til sins máls, sem, eins og t, d.
Eirikur prófessor Briem,^) ætla, að Reykjavikur-bæjar-
húsin hafi horft mót austri og húsaröðin legið frá
norðri til suðurs, vestanvert við Aðalstræti, þótt mér
bæði vegna legu kirlijunnar, vegna þess hvernig Skál-

■

inn sneri og vegna norðanáttarinnar þyki Iiitt senni-
legra. En 1 sjálfu sér skiftir þetta atriði ekki miklu máli.

Innréttinga-húsin þarna i kringum kirkjuna eru }^mist
timbur- eða torfbyggingar. Öll aðalhúsin (íbúð forsljóra
ög kaupmanns, íbúð bókhaldara og undirkaupmanns,
aðalvefnaðarhúsið, Spunastofan og Lóskurðarstofan) eru

timbri gerð og sum þeirra með múruðum binding,
Minni húsin aftur öll úr toríi. Vér viljum renna aug-
unum yfir þessi hús. sem árið 1787 standa þarna í
kringum kirkjuna og kirkjugarðinn. F^TÍr austan göt-
una og norðan kirkjuna er bústaðiir Jorstjórans og
baiipmannsins (Fabriqve.hus Nr. 1), allmikið hús með
háu risi, og fyrir norðan það fjós eitt mikið (Fabr.hus
Nr. 18), en fyrir austan heygarður og eitthvað af
^inni húsum úr torfi.; Fyrir vestan götuna, andspænis
þeim, eru tvö allstór hús áföst eða þvi sem næst.
Nyrðra húsið er íbúð undirforstjóra og bókhaldara
(Fabr.hus Nr. 2, venjulega nefnt Kontor- og Maga-
-inhns), en syðra húsið er Vefnaðarstofan (Fabr.hus Nr.
^)- En að baki þessum tveim timburhúsum er langt

mjótt moldarhús. Það er Skálmn, npphaflega ibúð

1) Eiríkur Rriem: »Landnám Ingólfs« í Árbók Fornleifa-
lelagsins 1913.

10

Þegar reykjavík

SAFN V

spunakvenna (Logement for Spindersker eða Fabr.hus
Nr, 7). F^TÍr sunnan þessi hús liggur stígur upp eftir
brekkunni upp í Grjótahveríið, en fyrír sunnan stiginn
þessi þrjú hús hvert suðuraföðru: Spiinastofan (Fabr.-
hus Nr. 4), Lóskurðarstofan (Fabr.hus Nr, 5, sem jafn-
framt er bústaður »assistenta«) ásamt útihúsi (Fabr.hus
Nr. 6) og syðst Ullarstofan (Fabr.hus Nr. 8 á horninu
á Aðalstræti og Túngötu, sem nú er). Snúa þessi þrjú
hús öll austurgafli fram að götunni og eru b^^sna mildl
hús. Hið síðasttalda er torfbygging, en hin úr tré. FjTÍr
suðurenda götunnar (litið eitt sunnar en Herkastahnn
er nú) er Litunarhúsið (Fabr.hus Nr. 14) ásamt geymslu-
húsi (Fabr.hus Nr. 15), en austur af þvi aftur Smiðjan
(Fabr.hus Nr. 11, þar sem nú er Asbyrgi). Suður af
þessum tveim siðastnefndu býlum h'ggja fjögur smærri
býli, ætluð 5'nisu verkafólki innréttinganna: Ibúð reip-
slagara (Rebslagervaaningen, Fabr.hus Nr. 21), Lóskera-
býlið (Overskærervaaningen, Fabr.hus nr. 23), Yefara-
sveinabýlið (Fabr.hus Nr. 22) og Beykisíbúðin (Bödker-
værelserne, Fabr.hus Nr. 12). 011 þessi sex hús, sem nú
hafa verið nefnd, eru torfbyggingar. Þá eru enn ótalin
af húsum innréltinganna tvö geymsluhús fyrir vestan
götuna norður af ibúð undirforstjóra, annað úr tré
(Fabr.hus Nr. 9), en hitt torfbygging talsvert norðar
(Fabr.hus Nr. 16). Andspænis síðarnefndu húsi, en þó
nokkuru sunnar (þar sem nú er Hotel ísland), er tvílyft
vörugeyrasluhús nýtt, er tilheyrir kongsverzluninni, en
norður af torfbyggingunni liggja kongsverzlunar-lxúsin,
þrjú fyrir vestan götuna (»krambúðin« fremst við göt-
una, en tvö geymsluhús að baki h'tið eilt vestar) og eitt
(geymsluhús) fyrir austan götuna. Þar fyrir austan er
Fálkahúsið með dálitlu útieldhúsi fyrir norðan.

Þá er l5^st þeirri Reykjavik, er blasir við sólu þann
mikla dag í sögu vorri, er hún af kongsins mildi fær
kaupstaðarréttindi. Nefndin frá 1770 ())Landskommissio-
nen« svo nefnda) á að hafa lagt það til i nefndaráliti sinu
til stjórnarinnar, að hinum n};ja kaupstað og væntan-
lega höfuðstað landsins, yrði gefið nýtt nafn, þegar þar

NR. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

11

að kæmí, í tilefni af forfrömuninni, og hann þá helzt
látinn heita í höfuðið á sjálfri hátigninni, Kristjáni VII
Danakonungi. Ég læt með öllu ósagt, hvort mönnum
hefði beint þótt vænna um, að höfuðstaðurinn olckar
hefði borið t. d. nafnið ))KristjánsStaður<( eða jafnvel
»Kristjánsborg«. Mér fyrir mitt leyti þykir vænt um, að
hann fékk að halda gamla staðarnafninu Reykjavík, og
^eri ég helzt ráð fyrir, að fleiri líti svipað á það mál,

En umhverfis hinn nýja kaupstað, bæði að austan-
^erðu og vestan, blasa við oss allmörg býli, fyrir utan
sjálfa kaupstaðarlóðina. Þó ekki öll. Því að nýfundið
«kjal, dags. 12. febr. 1787, innihaldandi útmæUngu á
kaupstaðarlóðinni, prentað sem fylgiskjal hér að aítan,
wndirritað af þáverandi sýslumanni Kjósar- og Gull-
bringusýslu, Vigfúsí Thórarensen í Brautarholti (seinna
á Hliðarenda), ber það svo ótvíræðilega með sér, sem
fi'ekast verður á kosið, að konungur hefir ætiazi til þess,
3ð Arnarhóllinn og alt það tún, sem honum fylgir

fylgja ber — en það var kongseign, eins og jörðin
Rejiíjavik, — skuli leggjast til kaupstaðarlóð-
^rinnar. En þetta skjal hefir einhvern veginn lagst
fyrir og gleymst fljótt — eða stiftamtmenn vorir, hafi
þeir þekt það, ekki hirt um að halda tilveru þess á
lofti, svo notasælt sem jafnstórt tún var i sambandi við
embæltisbústaðinn. Og afleiðingin hefir því orðið sú,

kaupstaður vor hefir nú i senn 130 ár verið látinn
kaupa háu verði af landssljórninni hverja ferahn í þessu
^úni, sem sannanlega var honum í upphafi gefið af kon-
"^gí og því kaupstaðarins ótvíræð eign^). Auk býlanna
á Arnarhólslóð: Arnarhólsins, með kotunum Sölvahól

Arnarhólskoti fyrir norðan sig og hinu mikla Tiigi-
húsi í brekkunni fyrir sunnan og vestan, sjáum vér þrjú
i>ýli sunnar i hallanum niður að kvosinni og Tjörninni:

1) í þessu gjafabréfi er og tilnefnd Effevsey sem gefin kaup-
«taönum, og henni paö til ágælis taliö, hve hentug hún sé til að
setja þar upp vigi höfuöstaönum til varnar! En í bréfi frá Rentu-
lcammerinu til Meldals aratmanns, dags. 13. sept. 1791, er EfTersey
iekin aftur.

12

ÞEGAR REYKJAVíK

SAFN V

Pingholt, Siuðlakot og Skálholtskot syðst. Þau Ivö síðar-
nefndu eru bæði gamlar hjáleigur frá Reykjavík, en hid
þriðja tómthúsbýli, grasnyljarlaust og miklu yngra, sem
heíir dregið nafn sitt af þinghúsi hreppsins, er enn stendur
þar lítið eitt neðar í hallanum, en hverfur nokkuru síðar.
En á túnunum fyrir sunnan og vestan kaupstaðarlóðina
liggja hinar hjáleigurnar, sem áður voru: Melkot syðst,
þá Melshús, þá Hólakot (eða Hólkot), en mitt á milli
þeirra, þar sem völlurinn er hæstur: Hólavallarskólinn^
þá reistur fyrir tveim árum. Norðar á túninu sést Landa-
kot á hátúninu vestast, og þar norður af tvö kot minni,
Skakkalwt og Halakot, en Götahúsin lítið eitt austar og
norðar, og Grjótinn næst kaupstaðnum. Frá Grjóta, sem
nú er orðinn dálítið kotahverfi, norður að sjó, er engin
bygð komin, og vestur með sjónum fyrir vestan kongs-
verKlunarhúsin, er heldur engin bygð, fyr en kemur
vestur að Hliðarhúsum, með hjáleigunni Ánanaust þar
fyrir vestan. En spölkorn suður af þeirri hjáleigu er
aftur Sel, með hjáleigunni Bráðrœði,

Þá skal aftur horfið að umtalsefninu, ))þegar Reykja-
vik var fjórtán vetrací, og reynt að gera grein fyrir því,
hversu ræzt hefir úr þessum unga kaupstað á þessum
fyrstu uppvaxtarárum hans, hvernig hann er útlits um
það bil, er ársól nítjándu aldarinnar ris úr tímans djúpi,

Fyrir austan Reykjavikur-Iæk má heita, að alt sé
með kyrrum kjörum, eins og það var fjórtán árum
áður.

Arnarhóllinn stendur þar ef til vill enn óásjálegri
en nokkuru sinni áður, aumlegra kothreysi en svo, að
nokkurum detti í hug, að þar hafi nokkuru sinni veglegri
húsakynni. verið. Og þó hefir svo verið án efa, Niður-
lægingarstaða Arnarhóls hefst, þá er tugthúsið var sett
á stofn þar í túnfætinum, og grasnytin öll undan hon-
um dregin og lögð til tugthússins, embættismönnum
þess til afnota. Áður höfðu búið myndarbændur á Arn-
arhóli. Á fyrri hluta 18. aldar búa þar þrir feðgar, hver
fram af öðrum, Tómas Bergsteinsson, Jón Tómasson og

NR. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

13

Gissur Jónsson lögréttiimaður, meðal fremstu manna
sveitai'innar á sinni tíð. í Jarðabók Árna Magnússonar
(írá 1703) er Tómas talinn búandi á Arnarhóli í tvíbýli
við Jón Bergsteinsson, er sennilega hefir verið bróðir
hans. Tómas Bergsteinsson var móðurfaðir Sigurðar í
Götuhúsum Erlendssonar (er síðar verður nefndur); er
yfir höfuð mikil ætt Reykvíkinga frá honum runnin.
Björg, dóttir Jóns Tómassonar, átti Guðmund Davíðs-
son í Hliðarhúsum, og verður ættmóðir margra þeirra
Hlíðarhúsamanna. Gissur lögréttumaður átti Silfu, dóttur
Jóns sýslumanns Hjaltalíns^), er dvaldist hjá Gissuri sið-
ustu æfiár sín og andaðist á Arnarhóli (1754). En nú
niá ArnarhóUinn segja: wmín höfuðprýði er niður faUina.
Þar hýrast i mikilU fátækt tvær eða þrjár tómthússfjöl-
skyldur (ein þeirra eru þau hjónin ólafur Valdason og
Sigriður Jörensdóttir, er urðu foreldar hins mikla svaka-
mennis, Hróbjartar i Traðarkoti, orðlagðasta brennivíns-
nianns Reykjavíkur á fyrri hluta 19. aldar). Þjóðvegur-
inn — Arnarhóls-traðirnar, sem enn sér votta fyrir
sunnan i hólnum — liggur þar fast við kálgarðinn, svo
að hreysi þetta er það, sem fyrst blasir við ferðamönn-
^oi, er til höfuðstaðarins koma. Pó fékk ArnarhóIIinn að
standa, þangað til Hoppe stiftamtmaður eldri vann það
gustukaverk á honum, að rifa hann til grunna og slétta
yfir bæjarstæðið 1828. Siðasti Arnarhóls-búandinn var

1) Þrjú önnur af börnum Jóns sýslumanns ólu aldur sinn
1 þessu bygöarlagi: Oddiir lögréUuraaöur og lögsagnari Hjaltalín
á Rauöará (afi peirra læknanna Odds i Bjarnarhöfn og Jóns
iandlaeknis og Guörúnar i BráÖræöi, ömmu Jóns héraöslæknis
Hjaltalins Sigurössonar), Niels lögréUumaöur Hjaltalín í Hliöar-
húsum (er siöar veröur nefndur) og Giinnhildiir eldri, er átti
Sighvat í Grjóta Jónsson (einn af ættfeörum Sighvatar banka-
stjóra Bjarnasonar). Gunnhildur ijngri, kölluö »kongamóöir((, átti
Daviö Sörensen Grönager, reipslagara á Stapa. Hún var ))svarkur«
mikiU — segir Espólín ~ gekk fyrir Friörik konung V i íslenzk-
tim kvenbúnaöi, til aö útvega móöur sinni viöurlífispeninga og
oonda sinum hamp til færaspuna, og fékk hvorttveggja. Kon-
ungur lauk lofsoröi á búnaö hennar, nema svörtu hempuna og
»sykurtoppinn((, en svo kallaöi konungur faldinn. (ísl. Árb. XI, 32).

14

PEGAR REYKJAVÍK

SAFN V

Sveinn Ólafsson, faðir Málfriðar ())Fríðu Sveinsa)^), er
• hér i bæ þótti kvenna friðust um 1830. Þegar Sveinn
ílutti frá Arnarhóli, bygði hann sér htinn bæ, er hann
nefndi Þingvöll, þar sem nú er hús Björns heit. Guð-
mundssonar kaupmanns. Nú stendur rétt við austur-
kálgarðshornið á Arnarhóli hinum forna eitt af Jands^
vors allra mestu og veglegustu stórhj^sum, hið mikla
hús, er ge^'^mir öll aðalsöfn vor og djTustu eign þjóðar
vorrar, Landsbókasafnið, Þjóðskjalasafnið, Þjóðmenja-
safnið og Náttúrugripasafnið. —

Pá er SöIyahóU norðar i túninu, og Arnarhólskofe
rétt upp af Sölvahóls-vör, fyrir sunnan Jörundar-virki
(»Battariið«). Hið síðar nefnda býU féll áður en hðinn
var fyrsti áratugur 19. aldar, en Sölvahólí stendur frani
á þennan dag, eins og Jón Snorrason (frá Engey Sig-
urðssonar) bj^gði hann eftir 1830, og gefur góða hug-
mynd um útlit Rej'kjavikur-toríbæja — hinna belri —
á fyrri hluta 19. aldar. Allar líkur eru til þess, að Sölva-
hóll sé sama býlið, sem i Jarðabók Á. M. er nefnt Liíli
ArnarhólL

Tugthúsið stendur auðvitað enn í túnfæti Arnar-
hólstúnsins, eins og það reis þar á árum 1759—64, mest
allra húsa á landi hér i þanu tíð, að undantekinni Við-
eyjarstofu einni. Engan, sem ríður niður Arnarhólstraðir
í þá daga, dreymir um þann vegsauka, sem þetta mikla
— en jafnframt, vegna nafnsins, hálfskuggalega — hús
eigi i vændum á ókominni tið, er tugthúss-heitið breyt-
ist i hið óhkt veglegra heiti y)Kongsgarður(.r)^ þegar
húsið er orðið bústaður æðstu valdsstjórnar landsins,
stiftamtmannssetur, seinna landshöfðingjabústaður og
loks stjórnarráðshús. ÆfiferiU hússins þessi fyrstu 40
æfiár þess hefir þá ekki heldur verið neinn frægðarferiIL

1) í hinu mikla mj^ndaverlii Gaimards er stór og fögur
raynd af Friöu i íslenzka faldbúnaöinura, eins og hann tiökaöist
ura þær mundir.

2) Pvi nafni er húsiö venjulega nefnt í Sálnaregistrum
Reykjavíkur-prestakalls, eftir aö paö er oröiö stiftamtraanns-
setur.

NR. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

15

Mesti ólestur hefir verið á allri stjórn þess og umsjón.
Tugliiúss-ráðsmaðurinn fyrsti, Guðmundur stúdent Vig-
fússon (eitt sinn i bili settur svslumaður i Kjósar- og
Gullbringusýslu, síðar bóndi í Belgsholti og siðast í
Hjarðarholti, j 1809), seni þar var á árunum 1764—86,
var drykkfeldur i meira lagi, svo eftirhtið með föng-
unum eða tugthúss-Hmunum fór alt i handaskolum.
Þeir virðast hafa leikið býsna lausum hala þar í hús-
inu, og gengið út og inn eftir vild sinni. Eitt sinn er
brotist inn i kongsverzlunar-húsin í Efiersey og stohð
allmyndarlega, En þeir, sem að þvi verki unnu, voru
limir úr tugthúsinu. Einnig Víkur-menn fengu að kenna
á eftirhtsleysinu í tugthúsinu, svo ósjaldan sem það bar
við, að brotist væri inn hjá þeim. Það kom jafnvel fyrir,
að framið var innbrot i tugthúsinu sjálfu, hjá yfirmönn-
um og tilsjónarmönnum þess! Loks munu þess og hafa
verið dæmi, að fangar ættu börn saman þar i tugt-
húsinu. Einatt voru tugthúss-limirnir leigðir sem ))ódvr
vinnnkraftur« ýmsuni af höfðingjunum í nágrenninu
við Reykjavik, svo sem vormenn, sem kaupamenn að
sunirinu, haustmenn o. s. frv.. Leigan var ákveðin 6
sluldingar á dap, auk fæðis, eða 2 mörk kúrant um
vikuna fyrir karlmenn, 1 mark fyrir kvenmenn. Arnes
l^álsson fjallaþjófur, sem var þar til heimilis rúm 30'
91% dvaldist einatt langdvölum hjá amtmönnum á Bessa-
stöðum og þóUi mætur verkmaður (enda mun Vibe
amtmaður hafa útvegað honum lausn um síðir). Síðustu
ar aldarinnar var Arnes niðursetningur i Grjóta, þá ör-
vasa gamalmenni. Þaðan fiuttist hann i Engey og dó
þar 1805. Viðurgerningur limanna var stundum fremur
lelegur og aðbúnaðurinn yfirleitt. Þess er aftur og aftur
getið hér i kirkjubókum, að limir hafi dáið úr ))hor og
vesöld((. Pó hefir vafalaust mörgum fanganum þótt
vistin þar miklu ákjósanlegri en heima í sveit sinni,
þótt' frelsið væri takmarkað; svo þröngan kost átti ai-
menningur einalt við að búa á þeim bágindaárum, sem
gengu yfir landið á siðari hluta 18. aldar. Enda kom
það býsna sjaldan fyrir, að fangarnir strykju úr vist-

16

PEGAR REYKJAVÍK

SAFN V

inni. 1 rauninni var tugthús þetta aðallega þrœlkiinar-
hús eða letigarður, — það sem Danir kalla ))Tvangs-
arbejdsanstalt<(, enda upphaflega sett á fót íil þess að
geyma flakkaralj^ð og flækinga, sem ekki nenti að vinna,
en fór um sveitir iðjulaus og betlandi, og var orðið
sannkölluð landplága um miðbik 18. aldar. Skúli land-
fógeti Magnússon mun hafa verið fyrsti hvatamaður að
því, að tugthúsið var sett á stofn^). Tillaga hans var sú,
að konungseignin Þingeyraklaustur væri lögð til tugt-
hússtofnunar og varð niðurstaðan að lokum, að stjórn-
in gaf samþykki sitt til, að tekjur Þingeyraklausturs
og Arnarhóllinn skyldi lagt tugthúsinu til reksturs,
þangað til því hefði vaxið svo fiskur um hrj^gg, að það
gæti sjálft kostað rekstur sinn. Glæpamenn skyldu ekki
látnir taka þar út refsingu, heldur skyldi senda þá á
Tugt- og Rasphúsið í Kaupmannahöfn. En til geymslu
voru glæpamenn einatt sendir þangað, meðan þeir biðu
dóms eða eftir að dómur hafði verið kveðinn upp,
þangað til ferð féll til útlanda. Einatt virðist tugthúsið
hafa verið notað meðfram sem ómagaframfærslu-stofnun,
ósjálíbjarga og húsviltum fjölskyldum verið holað þar
niður í bili. T. d. búa þar ekki færri en fjórar shkar
fjölskyldúr það ár, sem hér ræðir um, en þess er þá
lika að gæta, að limirnir voru þá með langfæsta móti,
einír fjórir. Flestir munu þeir hafa orðið 40. Fyrir kom
það og, að útlendingum, sem hingað voru sendir af
stjórninni, var, er hingað kom, fengin íbúð í tugthúsinu.
Þar höfðu t. a. m. landsnejndarmennirnir (þeir Andreas
Holt etazráð, Þorkell Fjeldsted Jónsson lögmaður, Tómas
Windekilde kancelliráð og Eyjólfur Jónsonius skrifari
þeirra) bækistöðu sína, meðan þeir dvöldust hér syðra.
Þangað var strandmælingamönnum og erlendum iðn-
aðarmönnum (t. d. dómkirkjusmiðunum) vísað til gist-
ingar, Meira að segja átti sjálfur stiftamtmaðurinn,
Friðrik greifl af Trampe, ekki í annað hús að venda
fyrsta veturinn, seni hann dvaldist hér, en tugthúsið.

í) Sbr. Lovsamling for Island, III, bls. 182 og síöar.

NR. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

17

Embættismenn tugthússins voru ráðsmaður (Okono-
nius), upphaflega nieð 60 rdl. árslaunum, og fangavörður
(Tugtemester) með 45 rdl, árslaunum, auk leigulausra
afnota Arnarhólstúnsins að hálfu hvor, Auk þeirra var
])ar skipaður dyravörður með 20 rdl. launum og nætur-
vörður með sömu launum; ennfremur ))katechet((, út-
lærður stúdent, er annast skyldi bænaflutning og hús-
lestur, svo og uppfræðslu limanna í kristindómi á
helgum dögum (með 10 rdl. árslaunum). Þegar Guðm.
Vigfússon fór frá tugthúsinu, var skipaður i hans slað
<lanskur maður, Henrich Sclieel, er var þar nokkur ár.
Hann bygði síðan ))GamIa klúbbinn« og var þar veit-
ingasali i fullan mannsaldur. Af öðrum ráðsmönnum
nafnkunnastur Giiðmiindiir Pórðarson frá Sámsstöðum,
Þórðarsonar á Kjörseyri (nefndist hann venjulega ))Thor-
dersen i Miírnum, sbr, i ))Steininum(( nú), er seinna
varð faktor i Hafnarfirði og dó þar skömmu eftir alda-
niótin 1800. Hann álti Steinunni Helgadóttur (frá Ökrum
Guðmundssonar). Meðal barna þeirra hjóna, sem fædd-
nst i Múrnum, var Helgi G, Thordersen, er siðar varð
<iómkirkjuprestur og þvi næst biskup. Um sérstakan
fangavörð er ekki talað fyr en síðustn ár Guðm. Vig-
fússonar. Þá hefir þótt sérstök ástæða til að skerpa
eftirhtið, og var skipaður danskur maður i fangavarðar-
stöðuna. Sá hét Sigvardf Bi 'ún, Var hann mesta hörku-
er jafnan hafði refsivöndinn á lofti og lét engar
ávirðingar limanna, jafnvel ekki hinar óverulegustu,
óátaldar. Var sagt, að einatt sæi á limunum eftir ábarn-
ingar hans og misþyrmingar. Eftir hann lók við því
^mbætti danskur verzlunarmaður, Jóhannes Zoega, er
^ður hafði veiið við kongsverzlunina í Vestmannaevj-
"m. Þar kemur Zoega-nafnið f^Tst inn i sögu Reykja-
vikur; þvi að þessi Jóhannes verður forfaðir Zoéga-
^ttarinnar hér á landi, sem löngum hefir verið kynsæl
^íilin. Hann átti hérlenda konu, Ástríði Jónsdóttur, ælt-
^ða úr Landeyjum. Reyndist hann á alt annan veg í
stöðu sinni en fyrirrennaii hans, og var hans saknað.

2

18

PEGAR REYKJAVÍK

SAFN V

vegna maniiúðlegrar framkomu sinnar, er hann eftir
nokkur ár hvarf frá þeirri sýslan.

Tugthúsio var lagt niður 1816. En í rauninni var
búið að leggja það niður áður. Espólin segir, að Casten-
skjold stiflamtmaður hafi (árið 1813) wþótzt neyddur
til að reka alla fanga brott af tugthúsi, og hafi sett þá
á sveitirnar, þó þær væru ofþyngdar áður«; hafi þó lof-
að að gjalda sveitununi seinna kostnaðinn, en það aldrei
verið gert^). Þegar Moltke gerðist stiftamtmaður hér
(1819—23) fékk hann tugthúsinu gamla breytt i stiftamt-
mannsbústað og settist þar að með fjölskyldu sinni,
Aftur höfðu stiftamtmennirnir á undan honum, Fredrik
Trampe greifi (1805—10) og Joh. Carl Thurah Casten-
skjold (1812 — 19) búið i húsi fyrir neðan læk, er Is-
leifur yfirdómari Einarsson hafði látið reisa árið 1802^
Það hús var nú gert að yfirréttarhúsi og bæjarþing-
stofu, með ibúð handa öðrum lögregluþjóni bæjarins
niðri, en ))svartholi(( uppi á loftinu í vesturenda og
(fram undir miðbik 19. aldar) ibúð stiftamtmannsskrif-
ara i austurenda. Seinna var þar prestaskólinn.

Fyrir sunnan tugthússlóðina og Arnarhólstúnið var
steingarður mikiU hlaðinn neðan frá læknum upp alla
brekkuna upp fyrir hús það, er Jón háyfirdómari Pét-
ursson bjó i löngu síðar allan sinn búskap hér i bæ^
Fyrir sunnan þennan garð hét þá, næst læknum, Stuðla-
kots-tún alla leið suður að Stuðlakoti — eða Stöðul-
koti — , votlent mjög neðsl. En ofar i brekkunni (sem
seinna var tekið að kalla Ingólfsbrekku) fyrir sunnan
Arnarhólstúngarðinn, stóð Pingholt. Sennilega verður
það býli ekld til fyr en innréttingarnar koma hér á fót,
í Jarðabók Á. M. er það ekki nefnt. Þar eru nú býlin
orðin íjögur eða fimm í röð, fremur lítilfjörleg hreysi
tómthúsmanna, Upphaflega var býUð að eins eitt, og
stóð þar sem seinna hét i Loltsbæ (eftir Lofti Þorkels-
syni frá Kleppi, er þar bjó lengi), þ. e. nú nr. 3 í
Þingholtsstræti. I elzta sálnaregistri prestakallsins (fra

1) Sbr. ísl. Árb. XII. bls. 69.

NR. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

19

1769) eru fjórar fjölskyldur taldar búandi i Þingholti,
en liklega hafa býlin þá ekki verið fleiri en tvö, en
þeim hefir fjölgað seinna. í einu at' þessum kotum
byrjaði búskap 1803 Eiiutr stúdent Jónsson og Ingveld-
ur Jafetsdóttir (lóskera Illugasonar i Grjóta). Kemur
Einar talsvert við þróunarsögu Reykjavikur fyrstu 40
ár 19. aldarinnar og verður hans síðar nánar getið.
I Þingholli bjó fjölda ára framan af 19. öld annar
Einar Jónsson, tómthúsmaður (7 1834 háaldraður), og
Málfriður Einarsdóttir kona hans. Dóttir þeirra, Berg-
þóra, átti Ara Magnússon í Hjallakoti (Arabæ), er siðar
bjó í Slválhollskoti. í syðsta Þingholtsbænum bjó lengi
Helgi trésmiður Jónsson, ættaður úr Norðursýslu, faðir
þeirra Jónasar organista og Helga kaupmanns. Eftir
1820 tekur að byggjast ofar í holtinu, þar sem nú er
Ingólfsstræti. Nefndist þar fyrst Nijja PinghoU, en er
í^ýlum fjölgaði, hvarf það nafn og önnur komu i stað-
inn, t. d, Bjarg (þar sem nú er steinhús Lárusar heit.
Lúðvigssonar), Slajn (þar sem Alexius Árnason póliti
J>jó; nú er þar hús fyrv. sýslum. Fr. Siemsen), Ofan-
If'iti: Grímsbœr (þar sem nú er hús Július heit. amtm.
Havsteen og Guðm. próf. Magnússonar).

í Stuðlakoti bjuggu um þelta skeið fimm fjölskyld-
ui', en býlin hafa naumast verið fleiri en þrjú, eins og
þau eru lengi fram eftir öldinni: Norðurbær, Miðbær
og Syðstibær. Þar bjó þá meðal annara Páll Þórðar-
son, mikill atorkumaður, faðir Magnúsar Pálssonar, er
l>ygði Holtið (er seinna nefndist Pálsbær, eftir Páli syni
Magnúsar), þar sem nú er hús Halldórs Þórðarsonar
hókbindara. Löngu seinna bjó i Norðurbænum Jón
Arnason (bróðir Alexíusar), kallaður ))riki<(, er gaf bæn-
^ni aleigu sina (Jóns Árnasonar legat), i Miðbænum
Guðmundur Guðmundsson, faðir Björns heit. kaup-
manns, Þorsteins yfirmatsmanns pg þeirra systkina, og
í Syðstabænum Eirikur smiður Eiriksson, faðir frú Guð-
i'iðar Birgittu, ekkju Steingrims rektors Thorsteinsson.

Einnig í Skálholtskoti búa um þelta skeið fimm
Qölskyldur tómlhúsmanna, þar á meðal Gissur vaktari

20

PEGAR REYKJAVÍK

SAFN V

Magnússon (iir Eílersey), er seinna bjó lengi í Hóla-
koti, og Sigurður Asmundsson, faðir Ásmundar í Grjóta
og Einars i Melkoti, íoður Magnúsar, sem enn hýr þar.
Löngu síðar bjuggu þar fjölda ára Ari Magniísson og
Bergþóra Einarsdóiiir, sem mikill æltleggur Reykvikinga
er kominn frá. Synir þeirra voru þeir Jón í Skálholts-
koti, Einar á Tóflum, Magnús í Þingholti og Hannes
(faðir Ástráðs afgreiðslumanns).

Meginbreytingarinnar, sem orðið hefir á Reykjavík
þessi fjórtán ár siðan er hún fékk kaupstaðarréttindi,
er þó auðvitað að leila í kvosinni sjálfri.

Þar eru oú komnar tvær götur alsettar húsum og
lítilsháttar tekið að votta fyrir hinni þriðju; þessar göt-
ur eru Hafnarstræti og Aðalstræli, en þriðja gatan er
Austurstræti, sem nú er. Steingarðurinn mikU, er áður
lá austan frá læk, norður með Austurvelli og vestur
undir Fálkahús, er nú horfinn með öllu og í hans stað
komin allþétt timburhúsaröð austan frá læk og vestur
i Aðalstræti.

Eðlilega standa öll þrif hins unga kaupstaðar i
nánasta sambandi við það, að verzlunin hefir verið
gefia laus fyrir alla þegna Danakonungs; enda taka
þegar næstu árin á eftir útlendir kaupmenn að flykkj-
ast hingað. Árið 1788 — sama árið sem tilskipunin um
verzlunarfrelsið öðlast gildi — koma 55 skip til lands-
ins, en árið áður (1787) að eins 8. Sumir þessara kaup-
manna höfðu áður verið i þjónuslu kongsverzlunarinn-
ar bæði hér og annarsstaðar, Aðrir voru farmenn, er
komu hingað á skipum sínum til að verzla við lands-
menn og héldu svo aftur heim að haustinu (»spekú-
lantar((, ))farende Handlerea). Flestir voru þeir frá Dan-

r

mörku, einkum frá Jótlandi sunnanverðu. A það benda
nöfn elztu Rej^kjavikur-verzlananna: Faneyska verzlunin
(stofnendur hennar og eigendur frá Fanö), Flensborgar-
verzlunin (stofnendur hennar og eigendur frá Flens-
borg), Norðborgar-verzlunin (stofnandi hennar og eig-
andi um fjölda ára frá þorpinu Nordborg á AIs), Ran-

t

NR. 2 VAR FJÓRTÁN VETRA 21

derska verzlunin (stofnendur hennar og eigendur fra
Randers). Nokkurir voru frá Noregi. Til þess bendir
nafnið ))Norska húsið«, þar sem Kahr stórkaupmaður
frá Björgvin verzlaði nokkur ár. Norslí var einnig hin
svo nefnda Isaachsens-verzlun (eigandinn var stórkaup-
niaður og konsúU í Kristjánssandi). En einnig íslenzkir
menn tóku að verzla hér, einkum þó menn, er áður
höfðu verið í förum eða dvahst erlendis langdvölum,
t. d. Páll Björnsson Brekkmann timburmaður, Egill
Helgason Sandholt og Þorkell Guðmundsson Bergmann.
Og fleii'i mætli nefna.

En þvi fleiri sem hingað sigldu sldpum sinum til
verzlunarviðskifta við landsmenn, þess óhjákvæmilegra
varð, að svo og svo mikið væri óselt að haustinu af
þeim varningi, sem þessir lausakaupmenn höfðu hal't
nieðferðis. Heldur en að flytja hinn óselda varning
heini aftur, var hann fluttur á land og hús reist til að
geyma hann í og ef til viU selja að vetrinum. Annað-
hvort var þá fenginn einhver hérlendur maður, til að
annast gæzlu á honum og sölu, eða einhver af skips-
niönnum beint skilinn eftir hér í þeim tilgangi (eftir-
legumaður). Með þessum hætti verða }^msir þessara
lausakaupmanna ())farende Handlere<() að fastakaup-
niönnum. Sjálfir halda þeir venjulega heim að haustinu,
en ))faktorinn(( eða ))assistentinn« verður þá hér eftir,

Þegar nú þessa er gætt, verður það skiljanlegt, hvers
vegna langflestar af elztu ))útmælingunum(( hér.á kaup-
staðarlóðinni eru til handa útlendum skipherrum : Skip-
per Thielsen, Skipper Tofte, Skipper Rödgaard, Skipper
Mindelberg, Skipper Ahrenlzen og hvað þeir nú heila
ííllir þessir elztu aðstandendur Reykjavikur- og Faxa-
flóa-verzlunarinnar. Því að það er eftirtektarvert, að
margir þessara manna binda sig ekki við eina höfn,
heldur setja verzlanir á stofn víðar í sama verzlunar-
nmdæminu. T. d. eiga Flensborgarmenn og Norðborg-
armenn verzlanir bæði i Reykjavík, 1 Hafnarfirði og
Keflavik; Randerska verzlunin er bæði i Reykjavik og
í Hafnarfirði; Jacobæus bæði í Keflavík og í Reykjavík;

22

Pegar reykjavik

SAFN V

Bjai'ni riddari Siverlsen bæði i Hafnarfirði og Reykja-
vík; Petræus bæði í Reykjavik, Hafnarfirði og Vest-
niannaeyjum.

Þá verður hitt ekki siður skiljanlegt, að strand-
lengjan bér í bænum bj^ggist fyrst eftir að breytingin
verður á verzlunarfyrirkomulaginu. Vitanlega var ekk-
ert eðHlegra en að kaupmenn, sem höfðu skip i förum,
hyltust til að geta reist hús sín sem aUra næst höfn-
inni. En kaupmönnum gat ekki nægt það eitt, að fá
útmælda lóð undir húsin sín, þeir urðu hka að fá
nægilegt svæði til fiskþurkunar og fyrir báta sína, er
þeir voru dregnir á land, Þótt því kaupmenn fengju
útmælt undir hús sin fyrir sunnan reipslagarabrautina,
varð brautin að þoka jafnskjótt og tekur að byggjast,
svo að kaupmenn gætu fengið ))stakkslæði(( á svæðinu
milH verzlunarhúsanna og fjöruborðsins.

Allar elztu lóðarmæhngarnar, sem bókfærðar eru
hér i bæ á þessu svæði, eru annars vegar miðaðar við
))Tværgaden((, eða ))den fra Hovedgaden udgaaede Tvær-
gade((, og hins vegar við ))den gamle Rebslagerbane((.
Þessi ))Tværgade« sem hér er ált við, er stígur sá, er
myndast fyrir sunnan verzlunarhúsin í Hafnarslræti, i
norðurjaðri Austurvallar. Hún fær siðar nafnið y^Langa
siéticc ())Lange Fortovö), en nú er þar . Austurstræti
kallað. En ))den gamle Rebslagerbane« er auðvitað það,
er seinna var lengi kallað Strandgata, en nú Hafnar-
stræli. Frá útmælingu Páls Björnssonar Brekkmanns er
skýrt svofeldum orðum í bréfabók Skúla landfógeta:
))Tömmermand Poel Biörnsen paa den nordre Side ud
i Tvergaden næst op til og östenfore Fisker anviiste
Plads, som i Længden fra samme öst efter holder 60
Alen, og i Bredden fra Tvergaden nord til Rebslager-
banen 27 Alen, da Vaanings- og Handelshuset opföres
inde ved Tvergadena.

Þegar hér er komið sögu kaupstaðarins (1801), er,
eins og ég tók fram, öll spildan næst sjónum austan frá
læk og vestur í Aðalstræti, alsett húsum; er verzlun
rekiri í flestum þeirra og jafnframt búið i þeim. Enda

NR. 2

YAR FJÓRTÁN VETRA

23

€ru nú kaupmennirnír i Reykjavik orðnir alJs 11 að
lölu, að ótöldum nokkurum »borgurum((; en svo nefnd-
ust framan af þeir, er verzluðu hér án þess að hafa
skip i förum. Má það með sanni heita mikil viðkoma
á jafnskömmum tima, einum fjórtán árum, og höfðu
þó nokkurir þegar gengið úr skaftinu, þegar hér er
komið sögunni.

Arið 1801 er Reykjavikur-verzlunin, og Faxaflóa-
verzlunin yfirleitt, i höndum þessara 11 kaupmanna,
sem tahst geta með réttu feður Reykjavikur-verzlunar-
innar. Þeir eiga það vissulega skiHð, að þeirra sé minst,
svo mikinn þátt sem þeir eiga i fyrsta vexti höfuðstaðar-
ins og þrifum:

1. Bjarni riddari Siverísen (faktor hans hér er
þá Sigurður stúd. Guðlaugsson, er seinna varð sýslu-
maður).

2. Chrisiian Adolph Jacobœns (faktor hans hér er
Arni stúd, Jónsson, kallaður Reynistaðar-mágur).

3. Holst (Boy Petersen Holst o. fél. eða Flensborgar-
verzlun. Faktor hér er Adser Knudsen).

4. Isaachsen (konsúU i Kristjánssandi; faktor hans
hér er Fredrik Baade).

5. Jess Thomsen i Norðborg (Nprðborgar-verzlun.
Faktor hér Clavs Mohr).

6. Rödgaards eða józka verzlunin (Faneyjarmanna-
verzlun. Faktor hér Gunnlaugur stúdent Halldórsson).

7. Sanchenberg, fyrsti kaupmaður bæjarins (faktor
hér Kristófer Faber).

8. Tofte o. fél. (faktor þeirra hér er Jens Severin
Tofte, seinna veitingasaU hér í bæ),

9. Porkell Gnðmundsson Bergmann (sjálfur bú-
^ettur hér, en Magnús Ólsen Bergmann þó talinn faktor
hans).

10. \Yelling Sz Hansen eða Randerska verzlunin
(faktor hér Johan Erland Böye).

11. Westy Petrœus. (Sjálfur búsettur hér).

Auk þessara höfuðfeðra Reykjavikur-verzlunarinnar
má og telja nokkura, er hér ráku verzlun þá i smánm

24 PEGAR REYKJAVÍK SAFN- V

stil, svó sem »borgarar<f, t. d. Egil Helgason Sandholt,
Pál B. Brekkmann, Jón Jónsson Laxdal, Jón Gislason o. £1.
Hér er einnig nefndur sem verzlari í Re^^kjavík á þess-
um áruni Andreas Mitchell, dansk-skozkur að ætt, all-
mikið riðinn við kaup á húsum og annað brask. Um
eilt skeið er Jóhannes Zoega eldri talinn faktor Mit-
chells.

Þótt að sjálfsögðu megi gera ráð fs^rir, að sumar
þessar ver;;lanir kaupmannanna hér hafi verið í smáum
stíJ, verður þó ekki annað sagt, en að Reykjavík hafi
farið vel af stað sem kaupstaður og hafi þegar 14 vetra
svnt i verkinu, að hún ber /caí/ps/adar-nafnið með
heiðri og sóma. Eins og fyr segir, höfðu nokkurir af
kaupmönnum þeim, er hér höfðu byrjað fastaverzlun,
gengið úr skaftinu, þegar hérer komið, eða hælt verzlun
sinni. Þrjá þeirra lcunnum vér að nefna; það eru þeir
Georg Andr. Kyhn, Ahrentzen og Kristófer Kahr. Þeir reka
hér verzlun að eins skamma stund, og eru allir horfnir
úr sögunni áður en 18. öldin hverfur í timans gröf; en
alHr höfðu þeir komið hér upp verzlunarhúsum, og
fengu sum þeirra að standa, en sum voru rifin (t. d.
Kyhnshús).

Þegar nú litið er til fólksfjöldans hér i kaupstaðnum
þetta ár — tala lcaupstaðarbúa er þá einar 307 sáhr —
þá er sízt að furða, þótt það yrði verzlunarstéttin, er
hér í bæ réð lögum og lofum framan af og enda fram
eftir öllu, og hún yrði til þess algerlega að móta kaup-
staðinn á uppvaxtarárum hans. Reykjavík er auðvitað
ekki eini bærinn, sem það á heima um. Hið sanna er
miklu fremur hitt, að shkt hið sama á heima um all-
flesta kaupstaði. Þrif þeirra i uppvextinum hafa jafnan
staðið í nánasta sambandi við þrif viðskiftalífsins. Mun-
urinn á Reykjavík og öðrum kaupstöðum er sá aðallega,
að hér er verzlunin mestmegins i höndum útlendinga,
sem hafa litla sem enga samúð með tungu landsmanna
óg þjóðerni, og þvi má ekki búast við neinum þjóðleg-
um áhrifum úr þeirri átt eða áhrifum til þjóðlegrar
vakningar af nokkurri tegund.

NR. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

25

Þess er þá ekki heldur að dyljast, að Reykjavík er
á þessu límaskeiði aðallega danskur kaupstaður og er
svo fram eftir öldinni. Auðvitað á hin aldanska og
halfdanska verzlunarstétt hér mikinn þátt i þessu, en
sizt allan. Því Reylíjavík átti ekld úr háum söðli að
detta í þjóðlegu tilliti. Danskan réði hér lögum og lof-
uni ekki síður meðan Reylíjavik var ofurlítið verk-
smiðjuþorp en eftir að hún hafði fengið kaupstaðar-
í'éttindi, Og eins og það var hér, svo var það um alt
l^nd. Hve óþjóðlegir Islendingar sjálfir voru orðnir, og
eiida þeirra hetri menn, sýna bezt tillögur Bjarna skóla-
nieistara Jónssonar til Landsnefndarinnar frá 1770.
Hann telur það ekki að eins gagnslaust, heldur beint
skaðlegt^ að vera að halda i islenzka tungu, sem eng-

■

^nn skilji þegar komið sé út fyrir landsteinana, í stað
þess að dæmi Norðmanna og Færeyinga að taka upp
dönskuna! Fyrir þvi er mikið vafamál, hvort Reykja-
^'ik hefði orðið svo miklu islenzkari bær og þjóðlegri
1 uppvextinum, þótt veizlunin hér hefði öU verið i
höndum innlendra manna. Hin þjóðlegu áhrif á höfuð-
staðinn hefðu átt að koma úr alt annari átt en frá
'^'erzlunarstéttinni, sem sé frá mentalj'ðnum, hinum
^íentuðu leiðtogum þjóðarinnar. En úr þeirri átt var
litilla áhrifa að vænta á höfuðstað vorn á frumbýlings-
skapar-árum hans. Að vísu var hér i bæ um þessar
niundir latinuskóli; en hann var kominn i mestu niður-
lœgingu, mestmegins fyrir drykkjuskaparóreglu skóla-
i^ieistarans, sem árum saman sá varla sóhna nokkurn
^Qg- En auk hans og konrektors eða undirkennarans,
y^^i' eklíi nema einn embættismaður hér í bænum.
í'að var landfógetinn Páll Michael Fiime, ef ég man rétt
^>danskur júristi(( eins og hann var danskur að ætt og
^Ppruna. Allir hinir embættismennirnir, sem helzt hefði
^ptt vænta áhrifa frá, bjuggu fyrir utan kaupstaðinn.
^tiftamtmaðurinn bjó í Viðey, háyfirdómarinn á Leirá
\Borgarljarðarsýslu, biskupinn á Lambastöðum á Sel-
Ijarnarnesi, landlæ.knirinn, lyfsalinn og annar yfirréttar-
<^ómarinn í Nesi við Selljörn; hinn meðdómarinn sezt

26

Pegar reykjavík

SAFN V

að vísu að hér í bænum 1802, en llyzt héðan þrem
árum siðar suður að Brekku á Alftanesi; sýslumaður-
inn í Gullbringu- og Kjósars}^slu situr og á Lamba-
slöðum og loks dómkirkjupresturinn vestur á Seh. Um
áhrif frá þessum mönnum á bæjarlifið hér gat þvi
naumast verið að ræða, eins og á stóð. Hins vegar átti
kaupstaðarlvðurinn langmest að skifta við verzlanirnar.
Þangað sóttu þeir nauðsj'njar sinar, sem þeir gátu ekki
aflað sér á annan veg. Þar var helzt atvinnu að fá. Og
þeim var allur þorri manna að 3^msu leyti háður. Er
þvi ekki nema eðhlegt, að Reykvíkingar þeiira tima
drægju einkum dám af verzlunarsléttinni.

L

Eins og áðuv er tekið fram, voru götur kaupstað-
arins um þessar mundir orðnar tvær og lítilsháltar
lekið að votta fyrir hinni þriðju. Þar sem það nú er
höfuðtilgangur ritgerðar þessarar að kynna mönnum
bygðina, eins og hún var hér á morgni nítjándu aldar,
verð ég nú að biðja lesendur mína að ganga með mér
vestur eftir annari þessari götu vestur í Aðalstræti og
umhverfi hennar, svo að þeir geti fengið nokkurn veg-
inn áreiðanlegt og glögt j^firlit yfir bygðina, sem hér er
komin, þegar Rejiíjavik er fjórtán vetra. En eins og ég
verð alt af öðru hvoru að fara lengra aftur i timann,
svo verð ég lika að fara fram i timann og til skilnings-
auka að tengja fortíð við nútíð svo sem bezt ég get.

Þegar kemur niður Arnarhóls-traðirnar, verður fyrir
oss brú yfir Tjarnarlækinn, kippkorn fyrir norðan tugt-
húss-lóðina. Þegar kemur yfir þessa brú, sem Uklega
hefir þótt allmikið mannvirki í þann tíð, skiftist veg-
urinn. Má nú annaðhvort fara vestur úr sunnan megin
við verzlunarhúsa-röðina eða norðan megin. Siðari
leiðin er aðalvegurinn og því skulum vér fara hana.

Austast í þessari götu, á hægri hönd þegar komið
er niður úr tröðunum og yflr brúna, verður fyrir oss
ísaachsens-hús, þar sem norskur konsúll og stórkaup-
maður, Daniel Isaachsen í Kristjánssandi, hefir verzlun
sína, sem norskur maður, Fredrilí Baade (kyæntur is-

1

NR. 2 VAR FJÓRTÁN VETRA 27

lenzkri konu, Önnu Snorradóítur), veitir nú forstöðu.
Isaachsen hafði látið gera hús þetta árið 1792 og mun
þá hafa byrjað þar verzlun sína, en Daníel Sölvesen
Trude veitir líenni forstöðu fvrstu árin. En verzlun
þessi stóð aldrei nieð neinum blóma og er svo að sjá
sem hún hafi hætt nokicuru eftir aldamótin. Arin 1805
—07 virðist Jón borgari Laxdal hafa haft þar lítilsháttar
verzlun. Sá Jón var sonur Jóns garðyrkjumanns, er þá
bjó i Hólakoti hér i bænum, Grimssonar (lögsagnara
^ Stóru-Giljá í Húnavatnssýslu). Bróðir Jóns yngri var
Grímur borgari Laxdal, er síðar verður getið. Jón Laxdal
hafði bygt hið siðar svonefnda ))gamla }Tirréttai'hús(( (er
Björn Gunnlögsen yfirkennari álti og bjó í löngu síðar),
haft þar verzlun og veitingasölu, en lagst i óreglu.
Hann átti danska konu, Bolettu (eða Birgittu) Soifíu,
■^S fóru þau utan nálægt 1807 og koma ekld við sögu
líér eftir það, En árið 1809 er þinglýst sala á Isaach-
^ens-húsinu til handa Fredrik Trampe greifa og stift-
íinitmanni. Hann var allmikið við húsakaup riðinn árin,
^^ni hann var hér. Hefir hann líldega ekki vitað aðra
leið arðvænlegri til að ávaxta peninga sina hér í banka-
íeysinu en að setja þá í húseignir. Eftir að Trampe er
farinn héðan, kaupir Bjarni riddari hús ísaachsens og
%tur í það sölubúð sina (Sívertsensbúð). Mun hús
þetta hafa staðið þar sem nú er hús það, er Jes kon-
súU Zimsen hefir i skrifstofur sínai', og að líkindum,
^ð minsta kosti að einhverju leyti, eitt og sama húsið,

En Bjarni riddari Sivertsen (j 1833) hafði annars
^^'^ upphafi verzlun sína í næsta húsi, þar rétt fyrir
sunnan. Hafði hann látið reisa það 1797, er hann hóf
■^'erzlun sína hér í bæ (aðalverzlunin stóð ávalt í Hafnar-
fií'ði). Stendur hús þetta fram á þennan dag, þó all-
iiiiklu stærra nú, en það var upphaflega, og hefir ávalt
verið kent við Sivertsen (Sivertseiis-liús). Bjarni riddari
var vafalaust einn af mestu ágætismönnum hinnar is-
lenzku kaupmannastéttar á 19. öld, afburða atorku-
maður i ílestum greinum, vitur maður og réttsýnn.
Hann var bóndason austan úr Selvogi. Faðir hans, Sig-

28

PEGAR REYKJAVÍK

SAFN V

urður Pálsson, bjó í Nesi, efnalaus maður. Bjarni kvænt-
ist ungur Rannveigu Filippusdóttur (prests í Kálfholti
Gunnarssonar 7 1779), efnaðri ekkju Jóns lögréttumanns
i Nesi Halldórssonar. Hafði Bjarni þá enn ekki lært að
draga til stafs, en Rannveig lieimtaði, að hann lærði þá
Jist sem skjótast, svo að hann stæði elíki að baki fyrri
manni sínum i þeirri grein, en hann hafði verið skrifari
góður. Gerði Bjarni þegar að vilja sinnar góðu konu og
varð bráit leikinn i listinni. Sonur Rannveigar af fyrra
hjónabandi var Steindór stúdent og skipherra í Hafnar-
firði, er kallaði sig Waage (af því að hann var ættaður úr
Selvogi), faðir þeirra Agnesar konu Arna Matthiesens í
Hafnarfirði og Guðrúnar konu Mattiasar kaupmanns,
bróður Arna, (þeirra sonur er Bjarni hringjari Mattias-
son). En sonur Rannveigar með Bjarna riddara var
Sigurðar Siveriseji kaupmaður, er átti Guðrúnu systur
Helga biskups (en synir þeirra voru Hans Anton
faetor i Reykjavík og Pélur í Höfn, faðir séra Sig. P,
Sivertsens háskólakennara). Dóttir Bjarna riddara og
Rannveigar var Járngerður, er átli Hans WöUner Koe-
foed s}^slumann i Rvik, siðar bæjarfógeta á Kongsbergi
i Noregi. Bjarni riddari auðgaðist snemma af verzlun
sinni og hafði mörg skip i förum. Alkunn er ágæt fram-
koma hans íslands vegna á ófriðarárunum i byrjun 19.
aldar. Reykjavikur-verzlun Bjarna riddara veitti i upp-
hafi forstöðu Sigurður stúdent Guðlaugsson, er seinna
(frá 1806) var um 12 ára skeið settur sýslumaður í
Snæfellsness-sýslu, en af honum tók við forstöðunni
Filippus signetasmiður Gunnarsson, bróðursonur Rann-
veigar, konu Bjarna riddara. Filippus andaðist hér í bæ
1812, Þá tók við forstöðu verzlunarinnar Símon Hansen
(einn þeirra íjögra Bátsandabræðra, er síðar verður
nánar gelið) og hafði hann hana á hendi unz hann
sjálfur byrjaði að verzla 1816 i Fjeldstedshúsi (þ. e.
Brekkmannshúsinu yngra) vestar i Hafnarstræti. En
eftir hann mun Sigurður Sivertsen, sonur Bjarna, er
þá var orðinn meðeigandi Sivertsens-verzlananna, hafa
tekið við forstöðu Reykjavikur-verzlunarinnar. Hann

NR. 2

VAR FJÓRTÁN YETRA

29

var sízt jafnoki föður síns í verzlunarsökum, enda
blómgaðist verzlunin lilt eftir það, þótt henni væri i
horfinu haldið nokkurn veginn meðan Bjarni hfði, En
-eftir það hnignaði henni ár frá ári. Húsin voru upphaf-
lega tvö, Eystra húsið var aðalverzlunarhúsið; 1 öðruni
•enda þess var upphaflega sölubúðin (unz hún var flult
i liús ísaachsens íyrir norðaii götuna), en í hinum ibúð
verzlunarstjóra. En i hinu húsinu þar fyrir vestan var
vörugeymsla. Hið síðar talda hús keypti löngu síðar
Ditleu Thomsen eldri kaupmaður og flutti þangað
verzlun sina, sem áður hafði verið í gamla yfirréttai^-
húsinu, og i því húsi verzlaði hann og sonur hans
H. Th. A, Thomsen eftir hans dag fram undir 1880; en
í garðinum fyrir sunnan geymskihúsið bygði D, Thom-
sen íbúðarhús úr steini, seni enn stendur þar sem einn
hluti hins mikla Thomsenshúss út að Lækjartorgi. En
Sivertsensbúð eignaðist C. Fr. Siemsen, þegar Sivertsens-
verzlunin hætti. í Sivertsenshúsi var prestaskóli haldinn
frá 1849 til 1872, en þá afsögðu stúdentar með öllu að
sækja kenslu lengur í þeim húsakynnum, svo léleg þóttu
þau; var skólinn þá íluttur í húsið i Austurstræti, þar
sem hann var haldinn upp frá þvi, þar til Háskóli ís-
lands var stofnaður (1911).

Fyrir vestan Sivertsenshúsin tóku við hús Jaco-
'bæus-verzlunarinnar, er löngu seinna urðu eign M.
Smiths konsúls, en nú eru kend við Nj'höfn. Cbristian
Adolpli Jacobœiis kaupmaður hafði aðalbækistöðu sína i
Keflavík og var fæddur þar 1767. En hér setti hann
verzlun á fót árið 1795, og var þá í félagi við Jast Lnd-
vigsen stórkaupmann i Kaupmannahöfn. Flutti Jacobæus
hingað inn eftir eitt "af Keflavíkur-húsum sínum (fisk-
:geymsluhús) og lét endurreisa það hér austast á lóð-
inni; var sölubúð í öðrum enda, en íbúð i hinum. Árið
1799 lél hann flytja á sama hátt að sunnan annað hús
og endurreisa, svo sem vörugeymsluhús, rétt fyrir vestan
hið fyrra. Þriðja húsið lét hann smíða 1806 út að
»þvergötunni<(, En fjórða hús þessarar eignar (hús það,
-er Sigurður lektor Melsted átti seinna og bjó i) var

t

30

PEGAR REYKJAVÍK

SAFN V

ekki smiðað fyr en 1818. Það lét gera Gísli Símonarson
kaupmaður, er þa var orðinn sameigandi verzlunar-
innar. Arni stúdent Jónsson, Reynistaðar-mágur, veitti
verzlun þessari forstöðu framan af lil 1805. Hann lét
Jörgen Jörgensen sællar minningar dubba sig til land-
og baejarfógeta (í stað R. Frydensbergs, sem Jörgen-
sen rak frá embætli). En það varð að eins slundar-
hefð og Arna litill sæmdarauki, þótt ekki sé neins mis-
jafns getið frá þessum 8 daga embættísferli hans. En
út af þessu orli Páll skáldi »B5^fógeta-visur«^) sinar;
lýkur þeim með þessu erindi:

" Loks ég vona lenda fá

lifs úr sloppinn hreli
í neðri bygö og nefnast þá
neösti býfógeti.

Arni álti Hólmfriði Halldórsdóttur frá Reynistað Vida-
lins, Henni sendi Páll Hjálmarsson (síðasti skólameistari
á Hólum, seinna prófastur á Stað á Reykjanesi) eftir-
farandi stöku, er hún hafði brugðið trN^gðum við hann:

Meingaö galli er meyjarþel

niátti' eg sanna þarna; \

Fofnispalla fögur þél

faröu alla daga vel,

4

Dóttir þeirra Árna var Guðrún, siðari kona Óla Sandholts
faktors. Eftir að Arni hafði látið af forstöðu Jacobæus-
verzlunarinnar, hafði hann htilsháttar verzlun vestur i
Aðalstræti, en fluttist seinna (1818) með óla Sandholt
til Kellavikur og andaðist þar nál. 1825. Eftirmaður
hans við Jacobæus-verzlunina hér varð Gísli Sinjonar-
son frá Málmey á Skagaíirði, dugnaðarmaður mikill, er
nokkuruni árum síðar (1811) varð eigandi verzlunar-
innar að móti þeim Jacobæusi og Ludvigsen. Eftir
það sat Gish lengst af ytra, nema að sumrinu. Segir
sagan, að Gísh flyttist héðan í fyrstu mest vegna konu
sinnar, Guðrúnar Bjarnadóltur, sem hann grunaði uni

1) Þær eru prenlaöar i Jörundarsögu dr. Jóns Porkelssonar.

Nr. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

31

of náinn kunnleika við Caslenskjold stiftamtmann, Gísli
Símonarson þótli jafnan reynast löndum sínum ágæt-
lega, og var talinn po'ði islenzkrar kaupmannastéttar á
sinni tið. Haustið 1836 datt hann út úr vagni á götu í
Kaupm.höfn og beið síðar bana af. Af faktorum Jaco-
bæus-verzlunar, eftir að Gísli fluttist héðan, ber séfstak-
lega að nefna Einar stúdent Jónsson, bróður séra Sig-
urðar á Rafnseyri (föður Jóns Sigurðssonar, er átli Ingi-
björgu dóttur Einars). Kona Einars var Ingveldur
Jafetsdóttir (lóskera Illugasonar i Grjóta). Bjuggu þau
fyrst i Þingholti, sem fyr segir, en seinna árum saman
i M\Tarliúsum, og gekk Einar þá á morgni hverjum
ínn til bæjarins til verzlunarstarfa sinna, Synir Einars
og Ingveldar voru þeir séra Ólafur á Stað (fað ir Porl.
0. Johnson kaupm. og Jóhannesar sál. sýslumanns á
Sauðárkrók), séra Guðmundur í Arnarbæli (faðir frú
Guðriðar konu séra Ólafs fríkirkjupr. Ólafssonar) og
Jafet guUsmiður (faðir Nikulásar veitingasala og Einars
faktors). Seinna flúttist Einar hingað til bæjarins í i-
búðarhús, sem hann hafði látið byggja þar sem nú er
Hotel Island. (Hann bygði einnig hús það við Túngötu»
er siðar álti Þórður háyfird. Sveinbjörnsson, og bjó þar
síðustu árin, sem hann lifði, f 1839), Þegar Einar um
1820 lét af forstöðu Jacobæus-verzlunarinnar, verzlaði
hann nokkur ár, eftir þvi sem næst verður komist, i
Sunchenbergs-húsunum; en er Wellejus eignaðist þau,
gerðist hann um hríð faktor við verziun P. C. Knudt-
zons (1827 — 35). En eftir það rak hann verzlun fyrir
eigin reikning, fyrst í húsum Wellejusar, en siðan i lit-
illi búðarholu í húsi sínu í Aðalstræti.

Eftirmaður Einars stúdents við Jacobæus-verzlun
var nokkur ár danskur maður, C. W, Ebbesen, er síðar
verzlaði hér fjTÍr eigin reikning (og bjó þá i húsi þvf,
er Guðbrandur smiður Stefánsson hafði látið smiða
fyrir sunnan Lækjarlíot, en seinna nefndist wmaddömu
rhorgrimsenshús<( og löngu seinna »Waageshús«), en
^f honum tók við sljórn verzlunarinnar Peter Duas
(1824—26), sá er seinna var í Keflavik. Árið 1836 eign-

32

PEGAR REYKJAVÍK

SAFN V

aðist verzlunarfélagið Wejl S: Gerson Jacobæusar-húsin,
en bjó skamnia stund að þeim, því að það varð gjald-
þrota ári seinna, en þá eignuðust þeir P, C. Knudtzon
og Wibroe húsin (1838), Eftir það verzlar Hans Baagöe
þar í húsunum nokkur ár, og hefir hann Hklega haft þau
á leigu. A Baagöe fyrst að hafa bygt sér hús á Austm^-
veHi (þar sem seinna stóð hús frú Herdísar Benedikt-
scn), en P. C. Knudtzon af hrekk að hafa bygt heljarmikið
vörugeymskihús fyrir framan gluggana hjá honum, svo
að tók fyrir alla sól. Hafi þá Baagöe ekki séð sér annað
fært en rifa húsið og bj'ggja það siðan upp aftur austur
í Hafnarstræti, í stað Jacobæusar-búðarinnar gömlu^);
en þetta vörugeymsluhús Knudtzons hafi siðan verið
nefnt ))Dnllenborg((; (það varð seinna annað af ))frönsku
húsunum(( svo nefndu, hið vestra). Hans Baagöe hafði
um fjölda ára verið faktor á Húsavik og var orðlagður
sæmdarmaður. Er hans minst í Fjölni (I, árg.) sem
þess útlendings, er bezt hafi unað hag sinum á íslandi,
telji sig hálforðinn Islending eftir um 30 ára dvöl hér.
Er hann sérstaklega lofaður fyrir trjáplöntunar- og
garðyrkjutilraunir sínar þar nyrðra. Kona hans var
Solveig Jónsdóttir, ættuð úr Skagafirði, merkiskona, og
dóttir þeírra Jakobina, kona Jóns landlæknis Hjaltalíns.
Sonur Solveigar Baagöe af fyrra hjónabandi var Niels
kaupm. Nielsen á Siglufirði, faðir frú Sylvíu Thorgrím-
sen á Eyrarbakka, en hana ólu þau Baagöeshjón upp
frá þvi hún var tveggja ára. Þau bjuggu 1840—44 í
íbúðarhúsi Jacobæus-eignarinnar (Melsteðshúsi sem sið-
ar varð) og var garðurinn fyrir framan húsið þá talinn
bezt ræktaði bletturinn i Reykjavik. Arið 184B eignað-
ist Jón yfirdómari Johnsen (frá Ármóti) Jacobæusar-
húsin og seldi þau nokkuru siðar Marteini Smith kaup-
manni, öU nema íbúðarhúsið, er hann seldi Sigurði
Melsteð.

Næst fyrir vestan Jacobæusar-eignina var józlca
húsið svo nefnda ())Jydens Hus(( eða ))det jydske Hus((

1) Eftir frásögn Geirs kaupmanns Zoega.

NR. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

33

er það venjulega nefnt í manntali prestakallsins). Þar
hafði Morten Jensen Rödgaard skipherra og þeir Fan-
eyjarmenn ())del fanöeske Interessentskab«^)) verzlun
sína. Reipslagarahús innréttinganna hafði staðið þar
upphaflega. Það hús hafði Páll Brekltmann keypt árið
1790 fyrir 23 rdl. 36 sk., og sj^nir það, að kofinn hefir
þá ekki þótt mikils virði. En Páll hefir sennilega selt
Rödgaard skipherra, þvi að hann lætur reisa þar 1792
verzlunarhús sitt og þeirra félaga. Þar er Adser Knud-
sen faktor þeirra Faneyjarmanna síðustu ár 18. aldar-
innar, en flyzt árið 1800 yfir i Flensborgara-húsin. Tekur
þá við forstöðunni í józka húsinu Giinnlaugur stúdent
Halldórsson frá Sámsstöðum í Fljótshhð Pálssonar.
Hann var útslírifaður úr Hólavallarskóla 1792 og hafði
síðar verið skrifari hjá Finne landfógeta. Kona hans
var Ingibjörg, dóttir Sigurðar timburmanns Magnússon-
er bjó i svonefndum Timburmannsbæ vestur hjá
Tjörn; þau skildu 1812. Nokkurum árum siðar fór
Gunnlaugur utan og mun hafa andast í Ripum. Laun-
sonnr Gunnlaugs með Þorkötlu Jónsdóttur (móður Eg-
ils bókbindara Jónssonar) var Friðrik trésmiður 1 Efsta-
bæ i Þingholtum, faðir Sigurðar steinsmiðs Friðriksson-
í*r og Sigurlaugar, konu Lúðvigs Alexíussonar steinsmiðs.
Seinna voru þeir Magniís Ólsen Bergniann og Helgi ÓU
sen Bergmann, bræður líjörns Ólsens á Þingeyrum, sín
tvö árin hvor faktorar Rödgaards i józka húsinu. Faðir
þeirra, Ólafur á Vindhæh Guðmundsson, var bróðir
l^orkels Bergmanns kaupmanns, Espólín segir um þá
Helga og Magnús, að þeir hafi verið )>knálegir menn«
báðir oú hinn síðarnefnda hafi mátt kalla ))bæði sterk-

1) Á Rej'kjavikur-uppdrætlinum í hinu ágæta riti dr. Kr.
Kaalunds: Historisk-topografisk Beskrivelse af Island I. b., er
lélag þetta kallaÖ »det fœröeske Interessentskab((, en paö er ber-
íi^^nilega misletrun. Hér hefir aldrei neitt færeyskt fclag rekiö
verzlun, enda lekur frumuppdráttur peirra Ohlsens og Aanums,
sem til er á landsbókasafni, öU tvímæli af í þessu tilliti, þvi aö
Þar stendur greinilega »/anöc5/vC<í, en ekki »færöeske«.

34

PEGAR REYKJAVÍK

SAFN V

an og harðgjörvan«^). Þeir bræður fluttust síðar til
Vestmannaeyja og voru þar við verzlun. 1816 varð
Helgi lögsagnari Vigfúsar sýslumanns Thórarensen, en
andaðist í ágúst 1818 (46 ára), Magnús niun hafa verið
faktor Petræusar þar í Eyjum (bjó á Kornhól), en var
jafnframt lögsagnari þar 1818 — 21, Nokkuru síðar fluttist
hann að Skildinganesi. Þegar jarðskjálftakippurinn skók
dómkirkjuna á hvitasunnudag 1823 meðan dómkirkju-
prestur (Árni Helgason) var í stólnum og söfnuðurinn
brauzt út úr kirkjunni gegnum brötna gluggana felmts-
fullur með ópi og óhljóðum, þá á Magnús að hafa setið
einn kyrr 1 sæti sínu með drenghnokka sér við hhð og
látið sér hvergi bregða. Þá fyrst er allir voru út farnir,
einnig prestur og biskup (herra Steingrímur, er þá var
alveg n^^kominn út hingað frá biskupsvigslu í Khöfn),
og fyrirsjáanlegt var, að guðsþjónustu yrði ekki haldið
áfram, liafði Maonús staðið upp og haldið heim-).
Kona hans var Þórunn Teitsdóttir, vefará Sveinssonar
i Teitsbæ (sjá síðar), og eitt af börnum þeirra Teitur
gullsmiður Bergmann í Litlabæ á Akranesi (faðir Guð-
rúnar, konu Snæbjarnar kaupm. Þorvaldssonar). Síð-
ustu ár æfi sinnar dvaldist Magnús í Norðurlandi og
andaðist þar. En Helgi Ó. Bergmann, bróðir Magnúsar,
átti Björgu Daviðsdóttur, hafnsögumanns í Hhðarhús-
um Guðmundssonar (sjá síðar) og voru börn þeirra
Davíð verzlunarmaður, sá er bygði Davíðshús á grunni
Ullarstofunnar gömlu, og Guðrún, er átti launson með
Jóh. E. V. Heilmann bakara^), Jóhann Heilmann, er
um eitt skeið verzlaði hér í bæ.

Árið 1807 lét Rödgaard af verzlun hér i bæ og
keypti þá Adser Knudsen józka húsið. Heíir hann þó

1) Sbr. íslands Árbækur XII, bls. 9.

2) Sbr. íslands Árbækur XII, bls. 152.

3) Heilmann bakari (f 1870) var móöurbróöir Georgs Sche-
pelerns prests, þess er likræöuna flutti viö útför Jóns Sigurös-
sonar i Khðfn. Hann var siðast prófastur viö Holraens-kirkju í
Khöfn, orölagöur kennimaöur á sinni tið. Heilmann var alla
tíö hjá Daníel Bernhöft bakaramcislaríi.

NR. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

35

naumast nokkuru sinni haft þar verzlun, því auk þess
sem hann hafði tveim árum áður keypt randersku
húsin og rak þar verzlun, þá var hann nú á förum
héðan (sjá siðar). í sálnaregistri 1808 er Jens Klog
)>selvhandler«* tahnn búa í józka húsinu og hefir liklega
íekið þar einhverja smáverzlun það ár. Sá Jens Klog
var bróðir Tómasar landlæknis Klog, óreglumaður
mikill; gerðist hann einn af helztu liðsmönnum Jörgen-
sens hér 1809, en drakk sér til óh'fis skömmu síðar.
Ekkja hans, Guðrún Klog, var um fjölda ára sveitar-
Hmur hér i bæ. Svo er að sjá, sem Bjarni riddari hafi
eignast þetta hús og aðrar húsaeignir Adsers Knudsens
hér i bæ eftir burtför hans héðan. í afsalsbréfi frá O.
P. Chr. Möller til verzlunarfélagsins Andresen & Schmidt
frá 1821, er t. d. beint tekið fram, að húsið hafi verið
keypt af ))Ridder Sivertsen 1809«. Sá Ole Peier Chrisijan
Möller sezt að þar i húsinu árið 1810 og i'ekur þar
verzlun, sumpart fyrir eigin reikning, en sumpart i fé-
lagi við þá Andresen & Schmidt, til 1833. Möller þessi
var danskur að ætt og uppruna (fæddur á Sjálandi
1777). Hann var að ýmsu leyti merkur maður, og kem-
ur allmikið við sögu þau 30 ár, sem hann var bú-
settur hér í bæ. Hann hafði áður verið fyrir verzlun
Jakobs Plúms i Ólafsvik, Hafði hann framan af ibúð
sína í józka húsinu, en húsakynnin voru of litil og slæm
íyrir fjölskyldumann; fyrir þvi flutti hann úr húsinu
1815 og bjó eftir það lengi í Aðalstræti, fyrst i Sunchen-
bergshúsi (faktors-ibúðinni sem áður var), en seinna
mörg ár i Bergmannsstofu, sem hann eignaðist 1820.
Kn i józkn húsinu bjuggu þessi ár hinir og þessir (t. d.
Óli Sandholt 1816, Jacobsen faktor, faðir Sveinbjarnar
kaupmanns, 1819, Torfi Thorgrimsen, faðir Guðmundar
faktors á Eyrarbakka, o. íl.), sem við verzlun MöUers
voru riðnir. Árið 1821 selur Möller, sem fyr er vikið
^ð, þeim Andresen & Sclimidi húseignir sinar hér i bæ
(en þær voru þá: józka húsið með vörugeymsluhúsi^) og

1) PaÓ sem Gröndal segir í Reykjavíkur-lýsing sinni (í Eim-
i'eiöinni VI) um vörugeymsluhúsiÖ, sem enn stendur aö húsa-

3*

36

fEGAR RKYKJAVÍK

SAFN V

lítilli ))assistenta«-ibúð, sem hann hafði sjálfur látið hyggja,
hið fyrra 1818, hið siðara 1819, og Bergmannsstofa)
til að kvitta með þvi skuldir sinar við þá, eftir þvi sem
tekið er fram 1 áðurnefndu afsalsbréfi. Pó hélt hann
afram verzluninni í józka húsinu, að hkindum aðal-
lega sem faktor þeirra Andresens tS: Schmidts, til 1833,
er hann slítur sambandi við þá að fullu og öllu. Gerð-
ist þá Edvard Thomsen, sá er seinna var í Vestmanna-
eyjum (faðir L. E. Sveinbjörnsson háyfirdómara), faktor
þeirra og eftir hann Thaae nokkur, En 1843 hættu
þeir Andresen & Schmidt verzlun hér og seldu húsin
öll Porsleini (Kúld) Jónssyni stúdent og kaupmanni,
er verzlaði þar til dauðadags. Þorsteinn var sonur Jóns
prests á Auðkúlu (þaðan Hklega ))Kúldsö-nafnið, sem Þor-
steinn tók upp) Jónssonar og Jórunnar Þorsteinsdóttur,
varð stúdent frá Bessastöðum 1831, en gerðist siðan
kaupmaður (j í Rvík 20. nóv. 1859, 52 ára). Laundóttir
hans með Vigdísi Steindórsdóttur (skipherra Waage)
var Anna, er fyrst átti séra Þorvald Ásgeirsson, síðan
Sigfús Ijósmyndara Eymundsson, en skildi við báða.
Þorsteinn var allmikið við bókaútgáfu riðinn á fyrri
árum. — En af gamla Möller er það að segja, að eftir
að hann hafði slitið sambandi við þá Andresen &
Schmidt, setti hann n\^ja verzlun á fót í húsi þvi, er
seinna var kent við Guðnýju Möller (það hús lét
Möller reisa 1834), en bjó í húsi þar næst fyrir austan,
er elzti sonur liaqs, Hans Peter Möller (maður Guð-

baki á Rödgaards-lóðinni gömlu, aÖ þaö hafi upphaflega veriÖ bygt
úr viöum Reykjavíkur-kirkjunnar gðmlu, getur ekki náö neinni
ált. Fram aö 1818 var ekkert hús annaö á þeirri lóö en sjálft
józka húsiö, sem Rödgaard lét byggja; og paö vörugeymsluhús,
sem MöIIer tjáist bygt hafa 1818, stóö ekki fyrir sunnan aöal-
húsiö, heldur aö þvi er viröist fyrir vestan þaö í beinni línu
meö fram götunni. Hús þaö, sem Gröndal talar um, heíir lik-
lega ekki veriÖ reist fyr en löngu seinna. Sennilega hafa þeir
Andresen & Schmidt látiö rífa gamla húsiö út aö götunni og
bygt af n5'ju hús þaö, er þar stendur enn að stofninum til, og
þá um leiö flutt vörugeymsluhúsiö suöur fyrir aöalhúsiö, eða
bygt þaö á ný upp úr eldri húsunum.

NR. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

37

nýjar), hafði látið gera þar 1833, en Möller eignaðist
við lát lians 1834 (seinna hús Péturs biskups). En þessi
verzlun MöUers gekk illa. Bæði þessi hús voru 1836
tekin og seld á uppboði til skuldalúkningar (við Wejl &
Gerson, sem Möller hafði veðsett húsin árið áður). Keypti
þá Kristján L, Möller, sonur hans, íbúðarhúsið, en
Hannes St. Jolinsen sölubúðina og setli þar verzlun á
fót. Síðustu ár æfi sinnar var MöUer veitingasah í Gl.
klúbbnum og þar dó hann 1841. Kona Möllers, Chri-
stjane Elisabet Hoíl'man, var og dönsk. Er niikiU ætt-
leggur frá þeim runninn, bæði hér á landi og erlendis.
Dóttir þeirra, Marie Nicoline, átti ólaf Hannesson Finsen
sýslumann, siðar yfirdómara (7 1836), og voru synir þeirra
hinir góðkunnu Finsens-bræður: dr. Vilhjálmur hæsta-
réttardómari, Hannes sliftamtmaður i Rípum (faðir
Niels R. Finsens, Ijóslæknisins heimsfræga 7 1904), Jón
stiftslæknir i N^^jakaupangi á Falstri og ÓIi Pétur póst-
meistari. Synir þeirra MöUers-hjóna dvöldust allir hér i
bæ: Hans Peter kaupmaður (sem átti Guðn}^ju Gísla-
dóltur frá Óseyri), Jóhann Georg lyfsali (hann átti
dansl^íi konu, Frederikke, er síðar átti Randrup lyfsala),
Kristján Lúðvig kaupmaður, seinna veitingasali (kona
hans var Sigríður, dóltir Magnúsar beykis Norðíjörð í
Sjóbúð, og börn þeirra, meðal annara, þeir bræður
Jóhann kaupmaður á Blönduósi og ÓIi kaupmaður á
Hjalteyri, og frú Anna, sem átti fyr Jósef faktor Blön-
dal, en seinna Valgarð Claessen landsféhirði) og Ole
Peter, er eignaðist józku húsin að Þorsteini Jónssyni
látnum og verzlaði þar til æfiloka (ókvæntur alla tíð)
í^á eignaðist Martin Smith konsúll húsin og breytti
þeim i veitinga- og gistihús (»HoteI AIexandra((). Nú
^ þau Eyjólfur Eiriksson húsgagnasmiður.

t*á komum vér að Flensborgara-liúsunum, næst
fyrir vestan józka húsið. Þar stóð ein af aðalverzlunum
Heykjavíkur á árunum 1793—1857. Árið 1793 hafði
Hans Thielsen skipherra frá Flensborg fengið sér og
félögum útmælda verzlunarlóð á vesturhelmingi Röd-
gaards-Ióðarinnar, er upphailega var um 80 álnir á

38

Þegar reykjavík

SAFN V

lengd frá austri til vesturs og því óþarllega stór einum
manni. Voru þegar sama ár reist þar verzlunarhús og
verzlun hafm; en jafnframt setti Thielsen, eða þeir fé-
lagar, verzlanir á fót i Hafnarfirði og Keflavílc. Yerzhm
þessi dafnaði fljótt og vel. Árið 1813 eru hús verzlun-
arinnar liér í bæ þrjú timburhús í röð fram að Hafn-
arstræti og fjós úr torfi að húsabaki. Vestast var íbúð-
arhús, með sölubúð i austurenda, þar fyrir austan eldi-
viðarhús og fyrir austan það aftur vörugeymsluhús.
Seinna virðast tvö hin siðarnefndu hús hafa horfið úr
sögu og nýtt hús hafa verið bygt í stað þeirra, því að
um 1830 eru húsin að eins tvö fram að götunni, en
seinna voru þessi tvö hús sameinuð undir einu þaki,
og var það bj^sna mikið hús. Löngu síðar, er Mórilz
Biering var orðinn eigandi verzlunarinnar, lét hann
setja heljarmikinn kvist (sjö gluggafög) norðan megin
á hús þetta. Félagið, sem þessa verzkin átti, nefndist
)>Det flensborgske Interessentskaba og eru aðalmenn
þess taldir H. Thielsen og Boy Peiersen HoIsL Fyrsti
verzlunarstjóri þeirra hér, sem vér kunnum að nefna,
hét Hans Chrisíjan Bvynning, kvæntur íslenzkri konu,
ólöfu Vernharðsdóttur. Arið sem liér ræðir um (1801)
er Adser Chrisijan Knudsen verzkmarstjóri í Fiensboi'g-
arahúsunum, og er þá að eins ókvæntur Jóhönnu Mar-
gréti, dóttur Diðriks kaupm. Hölters í Stykkishólmi, •
systur Mörtu Maríu, amtmannsfrúar á Hvitárvöllum
Stephensen, og Katrínar Önnu, síðari konu Westy Pe-
træusar kaupmanns. Stóð brúðkaup þeirra hér í dóm-
kirkjunni þá um haustið og var niikið um dýrðir.
Svaramenn brúðhjónanna ekki færri en fjórir: Ólafur
stiftamtmaður, Magnús (siðar) konferenzráð, Stefán amt-
maður á Hvitárvölkim og Westy Petræus. Þótti mönn-
um, sem ekld er tikökumál, glæsilega af stað farið.
Undirtylla hjá Adser Knudsen var þá bróðir hans, ktið
eitt yngri, Lars Michael Knmlsen, er síðar verður nánar
getið í þessu riti, svo mjög sem hann kemur við sögu
bæjarins næsta mannsaldurinn. Þeir bræður voru ætt-
aðir frá Jótlandi, líklega frá Ripum, að minsta kosti er

I

NR. 2 VAR FJÓRTÁN VETRA 39

þess getið um yngri bróðurinn i sálnaregistri presta-
kallsins 1827, að iiann sé fæddur þar. Árið 1805 keypti
Adser Knudsen, eins og siðar verður getið, randersku
liúsin og setli þar sjálfstæða verzlun á fót (i einhverju
sambandi þó við Peschier & Co. í Khöfn). Þá gerðist
Christjan Conrad Sirube faldor Flensborgaraverzlunar
og eftir hann Andreas Daniel Mohr (1811—1820), er
átti Valgerði Sigurðardóttur frá Grund í Eyjafirði Gunn-
arssonar, s^^stur Simonar á Djmjanda, föður Sigurðar skip-
stjóra (sonur Mohrs og Valgerðar var Carl Ludvig Mohr,
er varð prestur í Værslev á Sjálandi f 1872). Að hkindum
liefir verzlunin átt erfitt á ófriðarárunum og eigend-
urnir viljað losna við hana. Þvi 1813 lætur Thielsen
halda uppboð á liúsununi. Kaupir þau þá R. Frj'^dens-
berg land- og bæjarfógeti, en selur þau aftur seljend-
um i sömu vikunni, og mun það merkja það, að kaup-
in hafa gengið til baka. En tveim árum síðar (1815)
verður Jóhannes Holst i Flensborg eigandi verzlunar-
innar, og eftir hann aftur verzlunarhúsið Jensen &
Schmidt í Flensborg. Eftir Mohr tók við forstöðu verzl-
unarinnar hér Thomas Henrich Thomsen og hafði hana
allmörg ár á hendi. Hann átti Margréti Inger, dóttur
Einars snikkara Hannessonar á Eyrarbakka, og voru
dætur þeirra þær systur María og Kristjana Thomsen,
er lifðu hér í bæ (í Thomsenssystra-húsi í Grjótagötu)
á unglingakenslu fram á vora daga. En Flensborgar-
Thomsen var síðast veitingasali í Gl. klúbbnum og dó
þar nál. 1845. Tók við forstöðu verzlunarinnar af hon-
«m Moritz Wilhelm Biering, sonur H. P. V. Bierings
faktors, er siðar verður nefndur. Móritz Biering hafði
alist upp við þessa verzlun frá æsku og orðið seinna
faktor verzlunardeildarinnar í Keflavík. En 1850 eign-
aðist hann Flensborgaraverzlunina hér i bæ. Var hann
annálaður öðlingur og öUum harmdauði, er hann fórst
lindir Svörtuloftum haustið 1857, ásamt konu sinni og
tveim uppkomnum börnum, á leið til útlanda. I Nýjum
félagsrilum (1858) hefir Páll Melsteð skýrt frá þeim
atburði og niinnist hann Bierings með svofeldum orð-

40 fEGAR REYKJAVÍK SAFN V

um: ))Að Biering hefir þó þótt einna mestur mann-
skaðinn, því að hann var álitinn eitthvert hið mesta
kaupmannsefni á íslandi af innlendum kaupmönnum«.
Segir hann enn fremur, að kona Bierings hafi mjög
ýtt undir mann sinn að leggja af stað, en hann látið
að tilmælum hennar, nauðugur þó, segjandi: ))Þii skalt
þá ráða þvi«. En Island hafi Biering kvatt þessum orð-
um, er hann var á skip kominn og leit aftur til lands:
)>Guð geíi íslandi góðar nætur!« Orðin lýsa manninum
og innræti hans, Hann var tvíkvæntur og báðar kon-
urnar dætur James Robbs kaupm. og Valgerðar konu
hans Ólafsdóttur. Hét sú fyrri Jane, en hin siðari Ingi-
björg. Af börnum hans, sem upp komust, má nefna
bræðurna Hinrik faktor og Pétur verzlunarmann og
systurnar Hendrikku Andreu, fjTri konu Óla Finsens

r

póstmeistara, og Vilhelminu, er átti séra Stein i Arnesi
Steinsen og enn er á liíi hér í bæ.

Eftir lát Bierings keyptu þeir Fr. Siemsen og
P, C, Knudlzon kaupmenn Flensborgarahúsin og gáfu
síðan bænum aðalhúsið fyrir barnaskóla. Þar var svo
barnaskóHnn haldinn (árin 1860—83) unz gamla húsið
var rilið og nýtt barnaskólahús reist úr steini, það sera
nú er pósthúsið og landsímastöðin. En fyrir barnaskól-
anum í Bierings-húsunum gömlu var alla tíð cand.
theol. Helgi E. Helgesen, sonur Einars trésmiðs Helga-
sonar (er siðar verður nefndur). Nýtízku-fyrirkomulag
var ekki á gamla barnaskólanum, enda heilbrigðisfræðin
skamt á veg komin þá og menn ekki eins kröfuharðir
í þvi tilUti og siðar, í stað þess sem í útlöndum er
tizka, að hafa gosbrunna fyrir framan hús sín, var hér
í miðju ))portinu« stóreflis-lilandforarvilpa, iUa yfirbygð,
sem ódauninn lagði úr í allar áttir!

Bétt fyrir vestan Flensborgarahúsin hafði Georg
Andreas Kyhn látið smiða verzlunarhús og rekið þar
(og i Keflavík) verzlun árin 1793—98. Áttu þeir þær
verzlanir i sameiningu, Kyhn og Ólafiir Gislason Waage
(dóttursonur Guðna sj^slum. Sigurðssonar í Kirkjuvogi).

NR. 2 VAR FJÓRTÁN VETRA 41

Ólafur dó þi'ítugur á Akureyri 1797^). Þetta Kyhns-hús
var rifið og. viðurinn fluttur burtu héðan til annara
þeirra staða, þar seni Kyhn rak verzlun, annaðhvort
norður eða austur. En verzlunarlóðina seldi hann ein-
hverju verzlunarhúsi í Sönderborg á Als, sem mun hat'a
ætlað að byrja hér verzlun, þótt ekkert yrbi úv þvú
Kyhnshús mun hafa staðið þar sem riú er Ingóh'shvoll.
Kyhns-verzlun hér stýrði fyrstu árin tvö Porkell stú-
dent Magnússoii (prests Þórhallasonar í Villingaholti),
bróðir séra Þórhalla á Breiðabólsstað i Fljótshlíð og
Ara verzlunarmanns, þess sem fallbyssan grandaði hér
i bænuni ISOS^). Þorkell hafði áður verið barnafræðari
(katechet) í Grænlandi, en gerzt siðar verzlunarmaður.
Seinna sneri hann sér aftur að barnafræðarastarf-
inu og er fyrstur þeirra manna, sem kunnugt er um,
að hafi gert sér það starf að atvinnu hér i bæ. Hann
dó nær sextugur i Grænabæ árið 1807.

Þá komum vér að annari höfuðverzlun Reykja-
vikur á þessu skeiði. Það er hin svonefnda Nordborgar-
verzlnn. Hurfu siðustu leifar hennar með bruna Edin-
borgarhússins gamla i eldsvoðanum mikla 1915. J^að er
wpphaf þeirrar verzlunar hér í bæ, að árið 1790 fékk
skipherra Jörgen Mindelberg frá Nordborg á AIs út-
mælda verzlunarlóð fyrir hönd húsbónda síns, Jess
Thomsens, kaupmanns i Nordborg. En verzlunarhús
voru þó ekki reist fyr en 1792. Var aðalverzlunarhúsið
þar sem seinna var faktorabústaður Knudtzons-verzlunar
^^ni fjölda ára, sölubúð i öðrum enda þess og íbúð
faktors í hinum^). En fyrir austan það, þar sem seinna

1) Ólafiir Gíslason Waage var kvæntur SigríÖi Oddsdóttur
Eyjafirði. Sonur þe irra var Georg Holger ^Vaage dr. theol.,

forstjóri Sóreyjarskóla, en hans börn aftur þau: Ólafiir Waage
líc. theol., prófastur í Herlufniagle á Sjálandi, og Frederikke
'díharine, kona Edvards Holms, sagnfræöings og próf. viÖ
Khafnar-háskóla.

2) Sbr. ísl. Árb. XI, 128.

3) ÞaÖ er algerlega rangt, sem segir i Reykjavíkurlýsingu
Gröndals i Eimreiöinni VI, að þetta hús hafi upphaflega\eriö

42

ÞEGAR REYKJAVÍK

SAFN V

var sölubúð verzlunarinnar, var vörugeymsluhús. For-
stöðu verzlunarinnar hafði í fvrstu nokkur ár Chrisiian
Thomsen, en af honum tók við Westg Pelrœns, er þar
byrjaði sinn auðsæla verzlunarferil sem faktor (1795 —
97). Eftir hann kom Peter Lndvig Svane tvö ár, en þá tók
við forstöðunni Clavs Mohr (1799—1805). Þessi Clavs
Mohr faktor kvæntist 1803 Margréíi Andren Hölter,
dóttur Lars beykis Hölters i Stykkishóhiii, bróður Dið-
riks kaupmanns, og Guðrúnar Þorbergsdóttur, systur
síra Hjalla, afa Bergs Thorbergs landshöfðingja. Hafði
hún verið til húsa hjá Petræusi, er átti, sem fyr segir,
frændkonu hennar, en þau lijón að likindum gerzt
hvatamenn að þvi, að þau ættust, Mohr faktor og hin
unga stúlka. Aldursmunurinn var 22 ár, enda fór hjú-
skapurinn illa. Maddama Mohr stökk burt frá bónda
sínum áður en hálfnað var fyrsta lijúskapai'árið og
strengdi þess heit, að setja aldrei framar fót sinn inn
fyrir lians dyr. Vakti þetta því meira hneyksli i hinum
litla kaupstað sem sjálfur biskupinn, hr. Geir, hafði
verið sóttur sunnan frá Lambastöðum, til að lesa yfir
brúðhjónunum (minna mátti ekki gagn gera), og var
hinni ungu konu mjög legið á hálsi fyrir, Eins og vikið
var að, eru líkur til þess, að Margréti Andreu hafi verið
5^1 út í hjúskap þennan nauðugri, er hún hafði lagt
hug á annan mann, Lars Michael Knudsen, bróður Ad-
sers, og þau hvort á annað. en hin unga stúlka ekki
staðist fortölur húsbænda sinna, er þótti þessi ráða-
hagur giftuvænlegri, að eiga faktorinn, þótt tekinn væri
að eldast, en að eiga ))assistent<(, sem ekkert átti. Clavs
Mohr var seinna í Keflavik við verzlun Jacobæusar
þar, og þar syðra niun hann hafa dáið. Eftir Mohr
gerðist Jess Thomsen gngri, sonur verzlunareigandans,
forstöðumaður Nordborgar-verzlunarinnar, og stvrði
henni unz hann sjálfur eignaðist hana og fluttist bú-
ferlum til Danmerkur. Setti hann þá Hans Peter Vilhelm

eitt af húsum kongs-verzlunarinnar göralu (sbr. bls. 47 i sér-
prentun ritgeröarinnar).

NR. 2 VAR FJÓRTÁN VETRA 43

Biering yfir verzlun sína liér, og slýrði hann henni frá
1811 lil 1821. Biering var aldanskur maður, eins og
nafnið bendir til, hafði ungur gerzt verzlunarmaður við
randersku verzlunina, fyrst hér í bæ hjá Böye, en seinna i
Hafnarfirði, en íluzt hingað aftur, er verzlun sú skifti
um eigendur eða hætli 1805, Sama ár sem hann tók við
forstöðu Nordborgar-verzlunar, kvæntist hann Onnu Kat-
rinu Larsdóttur Hölter, systur Margrétar Andreu. Synir
þeirra voru áður nefndur Móritz Wilhelm og Peter Stefan.
Hinn síðar nefndi fór ungur til Danmerkur, varð kap-
teinn 1 landher Dana og síðar ofursti að nafnbót; varhann
um tíma umsjónarmaður á Frederiksberg-höll í Khöfn
(t 1907). Þau hjón, H. P. Y. Biering og kona hans,
fóstruðu Jón Guðmundsson, hinn nafnkunna ritstjóra
Þjóðólfs og stjórnmálamann, er siðar varð, frá þvi er
hann var 6 ára, og fórst við hann ágætlega, Eftir 1821
lét Biering af forstöðu verzlunarinnar. Var gamli Bie-
nng eflir það ))assistent«, f^Tst við Jacobæusar-verzlun
nokkur ár, en siðar við Sivertsens-verzlun. Bjó hann
þá i Grænabæ, sem síðar verður getið, unz hann flutt-
ist til Keflavíkur nálægt 1837. En við Nordborgar-
verzluninni tók Peter Rist faktor og st}Tði henni nokkur
ár, og eftir hann Einar stúdent Jónsson Í827 — 36. Voru
þá fyrir allmörgum árum orðin eigandaskifti að Nord-
borgar-verzlununum og P. C, Kimdtzon, tengdasonur
Jess Thomsens, ásamt tveim mágum sínum, orðnir eig-
endur. Um eitt skeið var Lars M, Knudsen meðeigandi
verzlunarinnar, og seinna Wibroe nokkur, en frá 1844
var P. C. Knudtzon einn eigandi hennar, í nálægt
50 ár var verzlun P. C. Knudtzons ein af mestu verzl-
unum þessa lands, enda var hann dugnaðarmaður mik-
lU, en afarráðrikur maður og yfirgangssamur. Erlendis
var hann í miklu áHli; sat t. a. m. á fulltrúaþinginu í
Hróarskeldu sem fulllrúi Kaupmannahafnar (1835—40)
og tvö ár í borgarráðinu. En hér á landi kom hann sér
fremur illa, vegna ráðríkis síns, og þótti enda viðsjár-
niaður um viðskifti. Árið 1842 varð hann gjaldþrota í
biU, en rétli brátt við aftur og andaðist auðugur maður

1

44

PEGAR REYKJAVÍK

SAFN V

(1864). Eftir lát hans ráku synir hahs tveir verzkinina
hvor eftir annan; hinn síðaii var cand. jur. & poht,
Sören Chrisíian Kmidlzon, kapteinn i landher Dana og
kammerjunker, síðast einn af hankastjórum Þjóðbank-
ans danska, sennilega mentaðasti og mikilhæfasti út-
lendingurinn, sem nokkuru sinni hefir verzlun rekið á
íslandi. Hann seldi verzlunarfélaginu Copland & Berry
verzlunarhúsin, og var þar rekin hin svonefnda Edin-
borgar-verzlun, sem nú er eign Asgeirs konsúls Sig-
urðssonar.

Næst fyrir vestan Nordborgarhúsin stóð á morgni
19. aldar svokallað Svendsensliiis. Það hús hafði verið
smiðað 1790 fyrir reikn.ing Jens Jörgensens Ahrenizens
skipherra írá Kaupmánnahöfn, er þar hyrjaði verzlun,
sem Gunnlaugur nokkur Sveinsson veitti forstöðu, en
stóð að eins nokkur ár. Þá eignaðist Gunnlaugur húsið,
bjó þar nokkur ár við litilsháttar verzlun fyrst, en siðan
sem veitingasali, ásamt konu sinni Halldóru Þorgríms-
dóttur. En skömmu eftir aldamótin er Krislófer Faber
faktor við Sunchenbergs-verzlun (er síðar verður nánar
getiö) orðinn eigandi hússins; þar býr þá Peter Malm-
qvist, sænskur beykir, er kemur allmikið við sögu Jör-
gensens hér 1809. Gerði Jörgensen hann að ))komman-
dant(( á virki þvi, er hann lét reisa á Arnarhólsklelli, og
kallaði ))PheIpsvirkia, Seinna var hann 1 þjónustu Savi-
gnacs og Johns Parkers, konsúlsins enska, sem hér
dvaldisl þessi ár og reyndist landsmönnum verst. Fór
Malmqvist með þeim utan 1812 og kom ekki aftur,
Kona hans var dönsk; var hún yfirsetukona bæjarins um
þessar mundir, og þótti engin skrafskjóða hér fá jafnast
við hana. Eftir að Faber hafði látið af faktorsstöðu
við Sunchenbergs-verzlun, bjó hann og verzlaði nokkur
ár í Svendsenshúsi, en seldi síðan (1816) Jawes Robb
frá Liverpool (upphallega fulltrúa verzlunarfélagsins
Horne & Stackhause) og var húsið í Robbs-ættinni siðan
i 60 ár. James Robb átti islenzka konu, Valgerði Ólafs-
dóttur úr Hafnarflrði. Auk dætranna tveggja, sem eins
og fyr segir báðar áttu Móritz Biering, áttu þau fjóra

Nr. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

45

sonu: Carl Ole (er var stúdent frá Bessastöðum), James
söðlasmið, Jón gullsmið og verzlunarmann og Hans.
Voru þeir allir drykkjumenn miklir. Carl Robb verzlaði
lengi í Robbshúsi, og eftir hann Hans Robb bróðir hans,
Hans fór um siðir á höfuðið og fluttist þá til Ameríku.
Þar Hfir nú að minsta kosti einn af sonum hans, Georg
Robb, Ivvæntur Maríu Torfadóttur prentara Þorgrínis-
sonar. Eftir Hans Robb var þar í húsunum nokkur ár
Þorfinnur Jónatansson stúdent og kaupmaður, og eftir
hann Þorl. O. Johnson kaupmaður. Siðast eignaðist
Gunnar Gunnarsson þetta hús, lét rífa það og byggja
þrilyft hús á lóðinni. Það brann 1915.

Rétt fyrir vestan síðastnefnt hús stóS á þeim tíma,
sem hér ræðir um, Htið hús, sem i sálnai'egistrum frá
þessum árum er líallað Brekkinannshús, og b^^r þar þá
Páll Djörnsson Brekkmann borgari. Hafði Páll fengið
sér útmælda lóð þarna árið 1789, 60 álna langa með-
fram reipslagarabrautinni og 40 álna breiða, eins og fyr
segir. Það hús, sem hér er um að ræða, stóð austast á
lóðinni, og mun Páll hafa reist það árið 1796 eða þar
um^). En sjö árum áður hafði Páll bygt annað hús vest-
ast á lóðinni, og munum vér koma að því síðar. Páll
Brekkmann var ættaður vestan úr Dalasýslu. Var Björn
faðir hans kallaður ))kópahaus(( eða ))koparhaus((, og
veit ég ekid hvort réttara er. Páll hafði áður verið bú-
settur erlendis og numið timburmannsiðn, en, þegar
verzlun landsins var gefin laus, gerzt ))fríhöndlari(( hér
í bæ í félagi við annan mann, Einar borgara Þóróljs-
^on^ sem slyótt hverfur aftur úr sögunni. Var Páll
þá kominn yfir sextugt (var fæddur 1727). Hafði hann
átt konu danska, Vibeke Riise, en þau skihð nokkuru
eftir að hann tók að verzla í Reykjavik, hvernig sem á
því hefir staðið. Sennilega hefir hún eldu viljað flytjast

1) í eiginhanciar-uppdrætti Reykjavilcur frá 1801, þeirra Ohl-
sens og Aanums mælingarmanna, hér á landsbókasafninu (safni
Jóns Sigurössonar), er tekld fram um hús þetta, aö þaö sé reist
áriö 1796.

46

Pegar reykjavík

SAFN V

búferlum út hingað. Varð Páll þvi að búa hér með bú-
stýru. Hún hét Jarþrúður Hjörleifsdótlir, og mun hafa
verið ekkja. Arið 1798 attust þau Páll (sem þá var orð-
inn 71 árs) og Jarþrúður þessi. En sá hjúskapur flutti
Páli litla gleði, því að konan var mikill gallagripur, og
dætur hennar af fyrra hjónabandi þaðan af verri. Önnur
þeirra var Þórunn Vigfúsdóttir. Hana átti Grimur nokkur
Ólafsson borgari hér í bænum, liinn versli maður, Þessi
Grímur gerði 1803 tilraun til að brenna Pál gamla,
stjúpa konu sinnar, inni, en tókst það ekki. Varð mikiU
málarekstur út af þessu. Játaði Grímur á sig brotið, en i
ofanálag svo margar vammir og skammir aðrar (þjófn-
að, fósturmorð, sifjaspell o. fl.), að margir hugðu hann
beint Ijúga á sjálfan sig. Landsyfirrétturinn dæmdi hann
í hfstiðarþrælkun, en hæstiréttur gerði honum líflát.
Var hann fluttur utan, en konungur náðaði hann og
breytti liflátsdómnum í tugthús æfilangt^). Verzlun sina
mun Páll ekki hafa haft i húsi þessu þegar hér er
komið sögu, heldur í StjTÍmannshúsinu svonefiida, er
siðar verður getið, á horninu á Hafnarstræti og Aðal-
stræti. Eftir 1804 er Björn Benediktsson Fjeldsteð borg-
ari talinn eigandi hússins (en verzlun sína hafði hann
i Aðalstræti i félagi við Tofte kaupmann, að þvi cr
virðist); en þá býr þar Tómas Klog landlæknir, er
dvaldist hér i bæ nokkur ár, áður en hann flullist að
Nesi. Klog var innborinn íslendingur, kaupmannsson
frá Vestmannaeyjum; varð hann 1804 eflirmaður Jóns
landlæknis Sveinssonar, fluttist að Nesi 1807, cn fékk
lausn frá embætti 1815. Fór hann þá utan og gerðist
nokkuru síðar stiftslæknir á Falstri og andaðist þar
1824 (56 ára). Eftir dauða Björns Fjeldsteðs var húsið
selt á uppboði Sinioni Hansen (frá Bátsöndum), er áður
hafði verið faktor við Sivertsens-verzlun, en gerðist nú
(uni 1816) sjálfstæður kaupmaður. Rak hann verzlun
sina þar i húsinu lil dauðadags, en ibúö liaföi hann
alla tið i húsi, er hann hafði látið reisa sér á Smiðs-

1) íslands Árhækur XI, bls. 118, 128.

NR. 2 VAR FJÓRTÁN VETRA 47

■

bæjar-lóð á Austurvelli, rétt austur af kirkjunni. Eftir
dauða Simonar eignaðist tengdasonur hans, Hannes St.
Johnsen kaupmaður, Brekkmannshúsið og hafði þar
lengi verzlun sína, en seinna notaði hann það til vöru-
geymslu.

Beint suður af þessu Brekkmanns- eða Fjeldsteðs-
húsi, innan takmarka lóðarinnar, sem Páli Brekkmann
hafði í upphafi verið útmæld, stóð allreisulegur torf-
bær um þessar mundir og fram á miðja 19. öld.
Nefndist torfbær þessi ))GrænibærÍÐn«. Ekki veit ég
með vissu, hver reisti þann bæ í fyrstu, en þar sem
hann stóð á Brekkmannslóð, tel ég líklegast, að Brekk-
niann hafi sjálfur látið reisa hann og ef til vill búið i
honum nokkurn tíma. Eftir 1805 er Andreas Mitchell
orðinn eigandi Grænabæjar og hýr þar sjálfur nokkur
ár, en þeir Páll Brekkmann og Mitchell þessi áttu all-
mikil viðskifti saman á þeim árum, svo að sterkar
likur eru til þess, að Mitchell hali eignast bæinn eftir Pál,
eins og hann eignaðist Stýrimannshúsið eftir hann, sem
siðar verður getið. Eftir burtför Mitchells bjó Jón verzl-
unarmaður Jónsson í Grænabæ, Þar fæddist sonur hans
og Þorl vötlu Jónsdóltnr, Egill bókbindari Jónsson, sem
^ini fjölda ára var aðalbókbindari og bóksali bæjarins.
Eins og áður segir, íluttist H. P. V. Biering í Grænabæ,
er hann lét af forstöðu Norðborgarverzlunar og bjó þar
iinz hann fluttist með syni sínum Móritz til Keflavikur
nál. 1837. Þar syðra andaðist hann 1838. En þá fluttist
íiiágur hans, Diðrik Hölier skóari (er átti Elinu dóttur
Egils Sandholts) í bæinn og bjó þar nokkur ár, en
^igandi hans var þá orðinn Móritz Biering. Hann seldi
bæinn James söðlara Robb, mági sínum, er loks lét
í'ifa hann nál, 1848 og reisa timburhús á bæjarstæðinu,
það er siðar átti Símon beykir Guðmundsson og eftir
hann Jónas skólakennari Guðmundsson, siðar prestur
^ Staðarhrauni. Ólafur gullsmiður Sveinsson (f 1915)
atti það hús siðast, en lét rífa það, er hann bygði hús
silt við. Austurslræti, út við götuna.

Þá erum vér komnir að randersku húsununi svo-

48

PEGAR REYKJAVÍK

SAFN V

nefndu á horninu á Hafnarstræti og Veltusundi, þau er
seinna átti Hannes Sl. Johnsen kaupmaður og við hann
voru kend um fjölda ára. Hús þessi stóðu vestast á
Brekkmannslóðinni. Voru húsin tvö, Ibúðarhús faktors-
ins með sölubúð i öðrum enda og vörugeymsluhús
lítið eilt austar. Lá ibúðarhúsið út að Veltusundi, sem
nú er, frá norðri til suðurs. Þetta hús höfðu þeir Páll
Brekkmann og Einar Þórólfsson látið reisa árið 1789,
er þeir byrjuðu verzlun sina hér, Einar þessi (sonur
\f*órólfs i Engej') hvarf héðan brátt aftur, en Páll Brekk-
mann verzlaði þar þangað tii 1794, er hann seldi rentu-
kammerinu húsið (fyrir 800 rdl.) fyrir embættisbústað
handa Finne landfógeta. En húsið reyndist ekki betur en
svo, að Finne varð feginn að llytja úr því um niiðjan
vetur upp í tugtliúsið. Ritar hann rentukammerinu hvert
bréfið á fætur öðru um hörmulega æfi sína i þessu
húsi. Auk þess sem húsið sé alls óboðlegt meiri liáltar
konungsins embættismanni, svo litið sem það sé, þá sé
ekki hft i því fyrir kulda og slaga, og ofan á alt annað
bætist, að það liggi svo nærri sjó, að í stórum straumi
gangi sjórinn upp að húsinu og inn í það. Glæsileg er
lýsingin ekki, en auðsjáanlega hefir landfógeti ekki gert
minna úr annmörkum hússins en ástæða var til. Skor-
ar hann á stjórnina, að láta flytja húsið á annan stað
í kaupstaðnum og endurbæta það eða að festa kaup á
öðru húsi, sem hann tilnefnir, húsi ))sal. Angels Enke
ved Hovedgadenw^), þ. e. Lóskurðarstofunni gömlu í
Aðalstræti. Eftir mikil skrif fram og aftur um niálið,
varð niðurstaðan sú, að rentukammerið festi kaup á
þessu húsi ))sal. Angels Enkecc, er upp frá þvi var land-
fógetabústaður til 1828, en hitt húsið, sem keypt hafði
verið af Brekkmann, seldi rentukammerið (fyrir GOO
rdl.) dönsku verzlunarfélagi frá Randers (agent Rasmus
Hansen, Hans Chr. Hansen og stadthauptmann Rasmus
Welling), sem i það mund var að byrja verzlun hér

1) Bréf landfógeta tíl rentukammersins um máliö er lil á
þjóöskjalasafni voru (A. 128. og pk. 143).

NR. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

49

og i Hafnarfirði. Voru kaupin fullgerð 19. sept. 1798,
en sennilega hafa þeir byrjað verzlun sína hér nokkuru
áður, sé það rétt, sem þeir herma Ohlsen og Aanum á
Reykjavíkur-uppdrætti sínum, að vörugeymsluliús þeirra
Randersmanna þar á lóðinni hafi verið bygt 1796.
Fyrir verzlun þeirra hér i bænum var Johan Erland
Böye og aðstoðarmaður hans hér fyrstu árin marg-
nefndur H. P. V. Biering, er nokkuru síðar varð faktor
þeirra Randersmanna í Hafnarfirði. Við þessa verzlun
var og um hríð Sigurður stúd. Guðlaugsson (bls. 28),
Mklega eftir að hann lét af forstöðu Sivertsens-verzlun-
^r^). En þessi randerska verzlun þeirra blessaðist ekki
^el. Böye stóð fremur illa í stöðu sinni sem verzlunar-
^tjóri, hefir sem fleiri i sHkri stöðu vafalaust lifað mikið
yfir efni fram. Því að 1805 er hann orðinn svo stór-
skuldugur húsbændum sínum, að alt er af honum tekið
og selt á uppboði. En sjálfir voru þeir þá orðnir svo
þreyttir á að verzla hér, að þeir láta selja á uppboði
allar vöruJeifar, og eins öll verzlunarhúsin, bæði hér
i bæ og í Hafnarfirði. Verzlunarhúsin keypti Adser
Knudsen og byrjaði þar verzlun þetta sama ár í einhverju
félagi við Peschir & Co. í Kaupm.höfn. En sú verzlun
varð skammæ, enda áraði afarilla fyrir kaupmenn hér
þessi og hin næstu ár vegna ófriðarins, er þá geisaði á
nieginlandinu. Árið 1807 flytur Adser Knudsen af landi
burt, að þvi er virðist sem eignalaus maður, og mun
eftir það hafa sezt að í Ripum, þar sem hann var upp-
í'unninn. Pó er ekki lokið viðskiftum hans við Island
iiieð burtför hans héðan. T. d. fær hann 1808 af koll-

1) Sbr. Sýslumannaæfir III, bls. 233. Segir þar, að Siguröur
'hafi veriö wviö höndlun í Reykjavik hjá Boga um hríöa, en þar
^r vafalaust áU viö Böije, faktor Randersmanna. Siguröur var
sonur Guölaugs prófasts í Vatnsfiröi Sveinssonar (t 1807); haföi
í^ann gengiö i Skálholtsskóla (verið vikiö paðan um hríö vegna
galdrakvers, sem fanst í vörzlum hans) og útskrifast 1785. Hann
var siöan 8 ár i Khöfn viÖ laganám, en lauk aldrei embættis-
Profi; siöan var hann tvð ár barnakennari í Arendal i Noregi,
fn kom út hingaö 1797. 1806—1819 var hann settur sýslumaöur
a Snæfellsnessýslu (f i Vigur 1840).

4

50

Þegar reykjavík

SAFN Y

ektusjóðnum 15000 rdl. lán til þess að fernia skip til
Islands^); þó komst það skip aldrei út hingað, því að
það laskaðist á leiðinni, varð að hleypa inn til Noregs
og þar var farmurinn seldur-). Enn fremur er hin
næstu ár talað um Finnboga í Grjóta Björnsson svo sem.
verandi í þjónustu Adsers Knudsens, og skip Knud-
sens, ))Haabet«, kemur hingað á hverju sumri alt til
1815, hlaðið ))vörum frá Ripum((, en útgerðarmenn þess
eru taJdir þeir Adser Knudsen og Fr. Kolvig. Hinn
síðarnefndi hafði verið hér i bæ nokkuru el'lir alda-
mótin og var þá, ásamt Jóhanni Arnasyni (biskups
Þórarinssonar), skrifari jarðavirðingarnefndarinnar. En
næsta ár Itaupir Petræusar-verzlun skipið og he^TÍst
nafn Adsers Knudsens ekki upp frá þvi nefnt i sam-
bandi við Island. Um niðja hans er mér það eitt kunn-
ugt (af frásögn Magnúsar landshöfðingja Stephensens,.
sem er systursonarsonur konu Adsers Knudsens), að
einn af sonum hans varð kapteinn i sjóliði Dana. Kom
liann út hingað um 1840 og brá sér þá austur að^
Vatnsdal til að heimsækja Magnús sýslum, Stephensen^
frænda sinn. — Eins og áður er tekið frani i sambandi
við józka húsið, eru miklar líkur til að Bjarni riddari
haíi eftir þetta orðið eigandi randersku húsanna, — þc>
naumast strax eftir burtför Adsers Knudsens; því húsin
virðast enn liafa verið óseld næsta árið eftir. í jan. 1809*
leigir James Savignac eilt af húsunum (vafalaust vöru-
geymsluhúsið) til þess að reka þar verzlun þeirra Eng-
lendinganna, sem hann setti Andreas MiichelP) fyrir, og

1) Sbr. Lovsamling for Island VII.

2) Sbr, Jörundarsögu dr. Jóns Porkelssonar, bls. 15.

3) Eftir aö þetta er skrifað, hefir mér ílogiö i hug sú
tilgáía, að þessi Andreas Milchell kaupmaÖur kunni ef til viU
að vera sami maöurinn, sem sagt er frá i Bricka: Dansk bio-
grafisk Lexikon, XI. b., bls. 340—41, og nefnist þar y^Andreio
Milchel smiövélafræöingur<( (Mekaniker), ættaöur frá Skotlandi.
Segir þar um þennan Andrew Mitchel, að sjóherstjórnarráöid
danska hafi fengiö hann til aö setjast aÖ i Danmörku, til þess
aöallega aÖ kenna mönnum aö nota eimvélar til akkeris-smíöa.
Hafi hann komiö upp fyrstu smíöaeimvélinni á Hólminum i

NR. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

51

seinna um veturinn hefir Trampe, er þá var erlendís, eign-
ast húsin^). Þó flytur Trampe ekki verzlun sina þangað,
heldur er svo að sjá, sem húsið hafi eftir sem áður
verið leigt ensku kaupmönnunum. En eflir burtför
Trampe héðan hefir Bjarni riddari að líkindum eignast
hiisin; því að hann selur þau öU árið 1816 þeim Westy
Petræusi og Lars Michael Knudsen, sem þá höfðu fjTÍr
nokkuru myndað verzlunar-félagsskap með sér.

Frá 1808 hafði Lars M. Kmidsen búið í faktors-ibúð
randersku verzlunarinnar gömlu. Og þar hýr hann til
dauðadags (1828). Hann var þá (1808) orðinn faktor
Petræusar hér, þvi að árinu áður hafði Petræus flutt
af landi burt með fjölskyldu sína, og er hér eftir það
að eins á sumrin. En ári siðar eigast þau Lars Knud-
sen og maddama Mohr. Hafði þeim fæðst afkvæmi 1808
og þvi urðu þau að fá stjórnarvalda-leyfi til að eigast.
Það leyfi veitti — Jörgensen! En eins og fleiri sams-
konar ráðstafanir hans, fékk það að standa eftir að

Khöfn 1V90, fengiö að launum fyrir þaÖ 10 þús. dali og í ofan-
álag fasta stööu œfilangt sem tilsjónarmaöur vélasmiöjunnar
gegn 130 dala mánaöarlaunum, En þegar frá leiö, hafi Mitchel þessi
ekki reynzt sá hæfileikamaður, sem haldiÖ var í fyrstu, og eim-
Velin, sem hann haföi komiÖ upp, rej'nzt allmikill gallagripur.
Hafi hann pá veriÖ keyptur frá tilsjónarmannsstööunni 1802
gegn útborgun árslauna fyrir fjögur ár. Eftir það hafi hann
horfið frá Danmörku og að líkind um farið til Englands aftur.

Sé nú tilgáta mín rétt, þá hefir hann ekki fariö til Eng-
^^nds, heldur til íslands. Kemur paö m. a. heim viö tímann, er
hann hverfur frá Danmörku, að hins er fyrst getiö í sálna-
registrum Rvikur-prestakalls eftir 1803 (hér dvelur hann lengst af
til 1811 eöa 12 og verzlar). Pegar Englendingar taka aö leita
hingaö á ófriöarárunum (kringum 1808) hefir Andreas Mitchell
þegar oröiö þeirra önnur hönd; t. d. gerist hann verzlunarstjóri
Savignacs, er hann kemur til Rvikur i jan. 1809 meö »CIarence«.
Ög þegar wFIoraa, briggskipiö, er Phelps & Go. átti, fór héöan i
s^pt. s. á. til Austfjaröa hlaöiö ))nauÖsynjavörum, er rænt haföi
"verið úr opinberum og einstakra manna vörubúðum í Reykjavíka,
pá fór sem kaupstjóri með þvi Mitchel hinn enski, sem ))kunnur
er 1 Kaupmannahöfn og á íslandiw. (Sbr. Jörundarsögu dr. J.
^ts. 28, 114).

1) Sbr. Jörundarsögu dr. J. R, bls. 28.

4*

52

PEGAR REYKJAVÍK

SAFN V

hann var fallinn úr tigninni, og stóð brúðkaup þeirra
i október um haustið 1809. Af hjúskap þeirra er það
skemst að segja, að hann blessaðist í alla staði vel,
Maddama Knudsen reyndist i þeim hjúskap sínum á-
gætasta húsmóðir og bezta móðir sinna mörgu barna.
Er mikill og merkur ættbálkur þaðan runninn. Þarf
ekki annað en minna á það, að þeir þrir mætis-menn,
Pétur Guðjohnsen organisti, Þórður Guðmundsen kam-
merráð og s^^slumaður og Þórður Sveinbjörnsson kon-
ferenzráð og háyfirdómari, áttu sína systurina hver. Af
sonum þeirra má nefna þá Diðrik Knudsen snikkara
og Lúðvig Arna Knudsen bókhaldara, er báðir dvöldust
hér í bæ allan aldur sinn, og Knud Peter Knudsen, er
nam skólalærdóm erlendis og varð prestur i Blegind-
Hörning prestakalH á Jótlandi (f 1884). Lars Knudsen
varð 1814 meðeigandi Petræusar-verzlunar að V^, en
gekk úr því sanibandi 1821, Seinna gekk hann í verzl-
unarfélagsskap við þá P. C. Knudtzon og Th. Thomsen,
en spann lítt silki á því fremur en aðrir, sem við
Knudtzon bundu félagsskap. Eftir dauða Lars Knud-
sens (f 1828) eignaðist Knudlzon ibúðarhús hans. Þar
bjó nokkuru síðar Daníel Bernhöft bakari (f 1886)
fyrstu búskaparár sín hér; hann hafði áður verið í
Vestmannaeyjum, en kom hingað á vegum Knudtzons,
er setti hér á fót bökunarhús fyrir austan læk og
Bernhöft yíir það. Seinna eignaðist Bernhöft bökunar-
húsið, er siðan heíir verið i ætt hans og enn er kent
við hann, En ekkja Knudsens fluttist með börnum sin-
um upp i Landakot, sem hún átti, og bjó þar unz Helgi
G. Thordersen dómkirkjuprestur (siðar biskup) lceypti
þá eign. Þá fluttist maddama Knudsen i Skraddarahúsið,
sem Clement Lint Thóroddsen (föðurbróðir Jóns sj^slu-
manns og skálds) hafði reist i Austurslræti, en seinna
var lengi kent við Guðmund Lambertsen (þar er nú
))ísafold((). Hún dó 1849. Um 1846 eignaðist Hannes
Steingrímsson (biskups) Johnsen randei'sku húsin og bjó
þar og verzlaði til dauðadags. Hannes hafði numið skóla-
lærdóm i heimahúsum og útskrifast 1830. Dvaldist hann

NR. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

53

síðan nokkur ár í Khöfn við nám, en varð sökuni van-
heilsu að hverfa frá námi. Fór hann þá aftur heim og
tók nokkuru siðar að verzla (fyrst i húsi 0. P. Chr, Möl-
lers við Austurvöll, þvi er seinna var kent við Guðnýju
Möller, en síðar í húsi tengdaföður síns i Hafnarstræti;
sjá bls. 47). Kona hans var Sigríður Kristín, dóttir Símon-
ar Hansens kaupm. og Kristínar Stefánsdóttur frá Kára-
nesi 1 Kjós (systur Guðbrandar smiðs). Var hús H. St.
Johnsens um margra ára skeið eitt þeirra húsa hér í
bæ, þar sem flestir komu, svo vel metnir voru húsráð-
endurnir og gestrisni þeirra og höfðinglyndi viðbrugðið.

Öll hús Hafnarstrætis, sem nú hafa verið talin,
hafa staðið sunnan niegin götunnar, nema Isaachsens-
búðin ein. En hér komum vér að lágu húsi og Ijótu
norðan megin hennar. Það er Fálkahúsið, sem áður
var, en var nú fyrir skömmu orðið sölubúð Wesiy Pe-
trœiisar, hins mikla höfuðpaurs Reykjavikur-verzlunar-
innar framan af 19. öldinni. En fyrir sunnan götuna,
^ndspænis Fálkahúsinu, voru vörugeymsluhús þeirrar
verzlunar. Hafði Petræus tekið Fálkahúsið á leigu af
stjórninni, en eignaðist það ekki fyr en 1820. En ibúð
sma hafði Petræus vestur í Aðalstræti í undirforstjóra-

hókhaldara-íbúð innréttinganna, er áður var, en
hana hafði Petræus keypt. Westy Petræus var, eins og
fyr segir, kvæntur Katrínu Önnu Diðriksdóttur kaup-
nianns Hölters í Stykkishólmi. Var hún siðari kona
hans. Börn þeirra fluttust öll til Danmerkur með for-
eldrum sínum og ilentust þar. En laundóttir Petræusar
»ieð Ragnheiði (dóttur Elínar Þórðardóttur í Hlíðar-
húsum), er síðar átti Stiesen verzlunarmann í Keflavik,
"var SofFia Petrea, kona Magnúsar í Minnivogum Hall-
grimssonar (prests Jónssonar i Görðum á Akranesi)^).
Svo mikiU kaupniaður sem Petræus var, þá var hann
ekld að sama skapi vellátinn af almenningi, þótti viðsjáll
1 viðskiftum, er hann gat þvi við komið. Meðan Jörgen-
sen var við völd hér sumarið 1809, virðist Petræus hafa

1) Sbr. Sýslumannaæfir IV, bls. 128.

54

Pegar reykjavík

SAFN V

reynt að bera kápuna sem mest á báðum öxlum, enda
gerði Jörgensen honum ekki eins þungar búsifjar og
sumum hinum dönsku kaupmönnunum hér í bæ. Lars
M. Knudsen var faktor (og um lirið meðeigandi) verzlun-
arinnar frá 1807—21. Stóð verzlunin þá með svo mikl-
um blóma, að eignir hennar voru haustið 1814 metnar
á 80315 rdl. Þegar Knudsen gekk úr sambandi sinu
við Petræus, tók við forstöðu verzlunarinnar Pétur
Jónsson Pelersen, sá er eignaðist verzlunina að Petræusi
látnum (1829) og rak hana með miklum dugnaði um
hálfan mannsaldur eftir það. Hann var af norðlenzku
bergi brolinn, hafði ungur gerst vinnumaður Stefáns
amtmanns á Hvitárvöllum, en amtmaður komið honum
i þjónustu Petræusar svila síns. Landar i Kaupmanna-
höfn kölluðu Petersen »Káetu-Pétur«, og veit ég ekki,
hvernig staðið hefir á því uppnefni. Petersen lét nál.
1824 byggja yyVelíiinaa, er síðar nefndist svo, sem fakt-
orsbústað Petræusar-verzlunar, og nefndist hún ))Pe-
træusar-hús(( á þeim árum. Þar bjó Petersen sjálfur sem
faktor; var bústj-ra hans þá nokkur ár maddama Oítesenf
er síðar verður nefnd. Attu þau barn saman, en það dó
ungt. Eftir að Petersen var orðinn eigandi verzlunar-
innar, settist hann að i Kaupmannahöfn, en lét faktora
st^^ra verzluninni. Einn þeirra var Jón stúdent Markús-
son (prests Sigurðssonar á Mosfelli i Mosfellssveit), sá
er seinna lét reisa ))LiverpooI((, er svo var nefnd siðar
(þar sem nú er verzlun og ibúð Th. Thorsteinssons
kaupmanns), og verzlaði þar, en druknaði á póstskip-
inu 1857. Eftir Jón varð N, Chr. Havsieen (sonur Due
Havsteens á Hofsós) faktor, en að Petersen látnum
eignaðist Havsteen verzlunina og rak hana í fjölda ára.
Hann lét loks rífa Fálkahúsið 1868 og gera nýtt hús í
staðinn, lítið eitt norðar (Havsteensbúð). Það hús stækk-
aði J. P. T. Br^^de löngu seinna og breytti á 5'nisa vegu,
En nú eiga þeir Ó. Johnson og L. Kaaber konsúlar
hús þessi.

Rétt fyrir vestan Fálkahúsið, en nær sjónum, var
svonefnt Bergraanns-pakbhiís með framhlið að Aðal-

NR. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

55

slræti. Það áttí Þorkell G. Ber gmann kaupmaður, er
síðar verður f^etið. Hafði hann látið reisa það 1796, þó
naumast til að verzla þar, heldur til vörugeymslu, því
að verzlun sina virðist hann altaf hafa haft í Berg-
mannsbúð ())Fabriqve-hus Nr. 9«) í Aðalstræti (sjá siðar).
Hús þetta eignaðist Lars M. Knudsen 1812 og byrjaði
þar smáverzlun fyrlr eigin reikning jafnframt því sem
hann stýrði Petræusar-verzlun. En er hann tveim ár-
um síðar batt verzlunar-bandalag við Petræus, rann
hús þetta inn í Petræusar-eignina sem eitt af vöru-
ige^^msluhúsum hennar.

Vér erum þá komnir yíir í elztu götu og aðalgötu
bæjarins, sem í gömlum skrifum og skjölum er 5'niist
kölluð )>Hovedgaden« eða ))AdeIgaden(( eða »KIubgaden((
{því að alt var hér á dönsku i þann tið). En það er
Aðalstrœli, sem vér nú nefnum svo.

Nyrzt í þessari götu, fyrir vesturenda Hafnarstrætis,
blasa við oss elztu verzlunarhús höfuðstaðarins, Snn-
chenbcrgs-Terzlunarhúsin, þar sem nú er verzlunin H.
P. Duus. Þangað hafði kongsverzlunin verið flutt úr
Hólminum (þ. e. Effersey) árin 1779 og 1780. Fyrir
verzluninni var þá Johan Christjan Sunchenberg og var
hann jafnframt yfirmaður innréttinganna, »en gudfr^-^gtig
Mand((, skrifar sóknarpresturinn (séra Guðmundur Þor-
^rimsson á Lambastöðum) i sálnaregistri prestakallsins
«itt árið. Hægri hönd Sunchenbergs var Runólfur Kle-
^nensson frá Kerlingardal Hallgrímssonar, tengdasonur
Sigurðar í Götuhúsum Erlendssonar, forfaðir Lækjar-
kotsættarinnar, er svo mætti nefna (sjá síðar). Þegar
kongsverzlanirnar voru seldar, keypti Sunchenberg bæði
Reykjavikur- og Eyrarbakkaverzlunina, og rak þær fyrir
eigin reikning frá ársbyrjun 1788. En með því stjórnin
þurfti verzlunarfróðan ráðunaut við hUð sér við af-
hendingu verzlananna, sem hún hafði rekið hér undan-
farið, kjöri hún Sunchenberg til þess starfa. Settist hann
því að i Kaupmannahöfn og dvaldist þar til dauðadags
{1805 eða 1806), en setti faktora fyrir verzlanir sinar.

56

PEGAR REYKJAVÍK

SAFN \r

Johan Höyer og síðan Runólf Klemensson hér í bæj.
en Níels Lambertsen á E^Tarbakka. Verzlunarhúsin í
Hólminum voru upphaflega íimm; voru fjögur þeirra
flutt í land um sama leyti (1779—80), en eitt nokkuru
seinna, að minsta kosti eru húsin tahn fimm í skrá
Skúla landfógeta yfir liús í Reykjavík frá 9. nóv. 1791.
Meðan forstaða innréttinganna og kongsverzlunarinnar
var í höndum eins og sama manns, bjó hann, eins og,
fyr segir, i aðalhúsi innréttinganna (Fabriqve-hus Nr. 1
eða Bergmannsslofu, er siðar nefndist svo). En eftir
að þær sýslanir voru aðgreindar, lét Sunchenberg reisa
faktors-íbúð fyrir sunnan krambúð sína, hinu megin
við Götuhúsastíg (sem þá nefndist svo, en nú^ heitir
Fiseherssund). Þar hafði áður verið moldarkofi, er til-
heyrði innréttingunum (Fabriqve-lius Nr. 16).

Þegar hér er komið sögunni (1801) bjó i faktors-
íbúðinni Kvisiófer Faber faktor. Hann var ættaður frá
Slagelse, hafði áður verið undirtylla við kongsverzlun-
ina á Eyrarbakka, en gerst faktor Sunchenbergs, Hk-
lega þá er Runólfur Klemensson hætti. Var Faber all-
mikill maður hér í bæ þá uni aldamótin, og bar sig:
rikmannlega, en vafalaust um efni fram. Þvi að þegar
dánarbú Sunchenbergs var gert upp, kom það i Ijós,
að Faber var orðinn allskuldugur verzluninni og reikn-
ingsfærsla hans í miður góðu lagi. Var honum því viki&
frá ráðsmenskunni 1806. En 1808 setti hann upp ein-
hverja verzlun i Svendsenshúsi, eins og fyr segir, en
varð að ganga frá öllu sHppur og snauður 1816. Var
hann svo nokkur ár við verzlun í Keflavík, en flyzt aftur
til Reykjavíkur og heflr þá eins árs tíma einhverja
smáverzlun i Fjeldsteðshúsi (i Aðalstræti). Eftir það
»lifir hann á náðarbrauði kaupmanna og faktoraa, —
eins og séra Gunnl. Oddsen kemst að orði í kirkju-
bók prestakallsins, er hann bókfærir andlát hans, —
atvinnulaus öreigi til dauðadags (1827). Hver rekið hefir
verzlun i Sunchenbergs-húsunum eftir dauða eigandans^
hefir mér ekki lánast að grafa upp. Ef til vill hefir
ekkja Sunchenbergs eða erfingjar haldið verzluninni á-

NR. 2

YAR FJÓRTÁN VETRA

57

fram. Er yfir höfuð mjög hljótt um þessi verzhmar-
hús næstu 20 árin, Þó mun Einar stúdent Jónsson
hafa rekið þar einliverja verzlun frá því er hánn lét
af forstöðu Jacobæus-verzlunarinnar þangað til húsin
voru seld á uppboði 1827. Var það gert eftir kröfu
Bjarna riddara, og bendir það óneitanlega í þá átt, að
hann hafi þá verið orðinn eigandi húsanna, enda er að
minsta lcosti faktors-íbúðin í nianntah 1819 köUuð ))Si-
vertsenshús((; þá býr þar 0. P. Chr, MöUer kaupmaður.
Annars búa hinir og þessir í faktors-íbúðinni á þessu
ára slteiði, t. d, Hans Wöllner Koefoed sj^slumaður,
tengdasonur Bjarna riddara, Gunnlaugur faktor Hall-
dórsson, Halldór Thorgrimsen sj^slumaður ()>valdsmað-
ur«), Clement Lint Thóroddsen skraddari o. fl., og bendir
það ekki til, að verzlun hafi verið rekin i »krambúð-
inni(( á þeim árum. Á uppboðinu 1827 keypti F. Wesly
Wellejus verzlunar- og vörugeymsluhúsin og setti þar
verzlun á fót. Wellejus hafði áður verið bókhaldari við
Petræusar-verzlun. Fluttist hann nú til Khafnar og
dvaldist bér einasta á sumrin, en faktorar st^^rðu verzl-
uninni. Fyrstu árin var áðurnefndur Peter Duiis fjTÍr
verzluninni, sá er seinna rak um fjölda ára verzlun i
Keflavik, valinkunnur sæmdarmaður. Átti hann Ástu,
dóttur Tómasar söðlasmiðs Bech og Guðrúnar Davíðs-
dóttur frá Hliðarhúsum (sjá síðar), og voru börn þeirra
H. P. Duus, kaupmaður i Keflavík, sem verzlunin í
þessum húsum nú er kend við, og Anna Guðrún, er
átti Daníel (Arason) Johnsen kaupmann. Seinna varð
Einar Jónasson (frá Gili) fyrir verzlun Wellejusar, eða
hafði hana á leigu, og eftir dauða hans rak Einar stú-
dent, sem fyr segir, verzlun þar, að nokkuru leyti í fé-
lagi við- Wellejus. Yfir höfuð gekk Wellejusar-verzlun
fremur illa og sum árin hafði hann sjálfur enga verzlun
þar i húsunum, en leigði þau öðrum. Þannig rak Ed-
vard Siemsen þar verzlun eitt eða tvö ár (hann kom
hingað í fyrstu sem stýrimaður á skipi bróður sins, C.
Fr. Siemsens, en settist hér að og kvæntist Sigríði,
dóttur Þorsteins lögregluþjóns Bjarnasonar í Brunnhúsi

58

PEGAR REYKJAVÍK

SAFN V

við Suðurgötu) og Jón stúdent Markússon tvö ár, áður
en hann íluttist í Liverpool, sem þá var í smíðum.
Loks seldi Wellejus eignina stórkaupmanni M. C. Bech
í Khöfn, en hann fyrst Hermanni Fischer og seinna
Robert P, Tœrgesen (1853). Hinn síðarnefndi reif gömlu
Sunchenbergs-))krambúðina«, og lét reisa hið tvílyfta
hús, sem enn stendnr þar og H. P. Duus-verzlun á nú.

En faktors-íbúðina f^TÍr sunnan Götuhúsa-stiginn
keypti á uppboðinu (1827) Ez/mr snikkari Helgason (bróðir
Arna stiftsprófasts 1 Görðum, en faðir Helga E. Helge-
sens síðar barnaskólastjóra). Bjó Einar þar 1 húsinu
þangað til 1841, er hann seldi það verzlunarfélaginu G.
W, & E. Lorenizen í Altona i makaskiftum fyrir hús á
Brúnsbæjar-lóðinni í Tjarnargötu. Settu þeir upp verzlun
þar i húsinu, en Sveinbjörn Jacobsen veilli henni forslöðu.
1847 seldu þeir aftur Sveinbirni, er verzlaði þar f^TÍr
eigin reikning til 1857, er hann varð gjaldþrota. Svein-
björn var ættaður úr Keflavik, hafði ungur lært bók-
band og komist til Hamborgar. Sneri hann sér siðan að
verzlun. Hann átti Therese Lind, sem var laundóttir
B. P. Tærgesen, þótt aldrei bæri hún nafn hans. Svein-
björn fluttist síðar til Seyðisfjarðar, mun hafa fengist
þar við verzlun og dáið þar. Faðir Sveinbj. Jacobsens
var danskur, en móðir hans var Ásta Ásbjarnardóttir,
systir Ólafs, föður Sveinbjarnar kaupm. i Keflavík (föð-
ur frú Kristjönu Duus og Ólafs A. Ólafsson kaupm.),
Ásbjarnar i Njarðvik og Arinbjarnar í Tjarnarkoti.
En bróðir Ásbjarnar, föður Ástu, var Egill i Njarðvik,
faðir dr. Sveinbjarnar Egilssonar rektors. Eftir Svein-
björn Jacobsen eignaðist Waldemar Fischer (er átti Arn-
dísi, dóltur Teits Finnbogasonar smiðs og dj-ralæknis)
húsið og selti þar upp verzlun, en hann hafði áður
verið faktor P. C. Knudtzons. Þar var ÓU Finsen,
siðar póstmeistari, faktor Fischers 1 nokkur ár. Seinna
keypli Fischer verzlunarhús Tærgesens og flutti verzlun
sína þangað, en breytli faktors-íbúðinni gömlu i vöru-
geymsluhús.

Andspænis síðasttöldu húsi, hinu megin við göt-

Í^R. 2 VAR FJÓRTÁN VETRA 59

una, stóðu á morgni 19. aldar tvö hús, áföst þó, en
fremur óásjáleg. Nefndist njTÖra húsið Stýriraannshúsið
eða Norska húsið, Er það liklega fyrsta verzlunarhúsið,
sem var reist hér i. bæ eftir að verzlunin var gefin
laus, Það reisti 1788 norskur skipherra, Hans Chr. Fis-
ker frá Björgvin, sem þar hafði fengið útmælingu til
handa Kristofer Kahr stórkaupmanni í Björgvin, er
tók að verzla þar. Fyrir þeirri verzlun var Hans De-
dichen stýrimaður og bróðir hans, Fredrik, honum til
aðstoðar, Pví var húsið kallað »Stýrimannshús«. En
sú verzlun hefir naumast staðið nema 7—8 ár. Er svo
að sjá sem Páll Brekkmann hafi eignast húsið, er hinir
hættu (hann verzlaði þar áreiðanlega nokkur ár), þvi um
1804 selur Páll Andreasi Mitchell húsið, en hann aftur
skömmu siðar Grími borgara Jónssyni Laxdal (bróður
Jóns J. Laxdals borgara, er áður hefir nefndur verið).
Grimur borgari var langafi Jóns Laxdals kaupmanns
og tónskálds. Seinna verzlaði í Stýrimannshúsinu Guð-
JTiundur borgari Bjarnason (frá Langárfossi á Mýrum),
faðir þeirra Guðmundar í Vigfúsarkoti og Þórðar hafn-
sögumanns (föður þeirra alkunnu »Borgarabæjar-bræðra«,
er síðar verða nefndir). En Guðmundur borgari bjó í
Borgarabæ svonefndum (áður Marteinsbæ), er stóð
syðst í Glasgowar-Ióðinni, fyrir neðan Vigfúsarkot (þó
lítið eitt sunnar). — Sj^ðra húsið nefndist Jóns borgara-
Ms, Atti það Jón borgari Gíslason, er rak þar smá-
verzlun fjölda ára, aðallega þó brennivinsverzlun, en
þótti enginn merkismaður í nokkurri grein (f 1832).
Nyrðra húsið eignaðist síðar Kristján kaupm. Jakobs-
^on og hafði þar smáverzlun, en eftir lians daga keypti
Eggert stúdent Magnússon Waage bæði húsin og rak
þar verzlun sem kaupmaður fram yfir 1870. Þá eign-
^ðist »Norske samlaget« húsin og lét fulltrúi þess,
Mattías Johannesen kaupstjóri, rifa þau bæði og reisa
ívílyft hús á lóðinni.

Beint suður af þessum húsum, þar sem nú er
Hótel ísland, stóð í þann tið hið tvilyfta TÖrugeymslu«
hús SuÐchenbergs-Terzlunar, sem áður er nefnt, þá

60

PEGAR REYKJAVÍK

SAFN V

nýselt Magnúsi Slephensen háyfirdómara á Leirá. Er
það tilgáta min, að þau húsakaup háyfirdómarans hafi
ef till viU staðið í einhverju sambandi við stofnun
landsyfirréttarins og hafi háyfirdómarinn fest kaup á
því til þess að selja það stjórninni fyrir yfirréttarhús.
Byggi ég þetta á þvi, að tveim árum áður höfðu bréf
farið á mini Ólafs stiftamtmanns og rentukammersins
um smiði á alþingishúsi i Reykjavik, ef alþingi (eins
og stiftamtmaður leggur til) verði alflutt þangað frá
ÞingvöUum. Því að 1798 hafði alþingi verið haldið í sið-
asta sinni á t*ingvöllum í lögréttuhúsinu gamla, en það þá
orðið svo hrörlegt, að þar var ekki verandi lengur. 20. júlí
þá um sumarið lýsir Magnús Stephensen, þá lögmaður,
yfir þvi, ))að sökum alþingísónæðis og heilsuspillandi
dragsúgs i gegnum gluggabrotið og opið lögréttuhús sé
hann við réttarhald i þessum vindhjalli nú orðinn las-
inn og veiltburða((, svo að hann treystist ekki til að
vera þar lengur og kveðst mundu kveða upp dóma í
málunum heima hjá sér á Leirá innan sex vikna. Og
þeir embættismenn (alls átta), sem þar voru, og lög-
réttumenn vottuðu, að húsið væri ))óheilnæmara og
verra hverjum vindtijalli og heilsa og lif þeirra í háska,
sem þar neyðast til inni að sitja<(^). En í bréfi rentu-
kammersins (dags. 1. júli 1799)^) er beinlinis bent á
»Kjöbmand Sunchenbergs store Hus paa Reykevig<(
(sem varla getur annað hús verið en það, sem hér
er um að ræða) sem einkarhentugt alþingishús, þar
sem það sé svo stórt, að jafnframt mætti nota það sem
ráðhús(!). Eins og kunnugt er, var alþingi haldið í
Reykjavík bæði næstu árin (1799 og 1800) í latínuskól-
anum á Hólavelli. Síðara árið (dánarár alþingis hins
forna) var Benedikt Gröndal eldri, sem lögmaður varð
eftir Magnús Ólafsson látinn (14. jan. 1800), í lögmanns-
sæti, en Sieján Stephensen sat þar þá í lögmannssætr
fyrir Magnús bróður sinn, er þá var erlendis, En er

1) Sbr. Safn til sögu íslands II, bls. 162.

2) Sbr, bréf rentukammersins á landsskjalasafninu (Pk, A. 128),

NR. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

61

alþingi stóð sem hæst þetta sumar, kom út tilskipunin
(11. júlí 1800), sem tók af alþingi og setti landsyflr-
réttinn i staðinn. Hafði alþingi þá um margra ára
skeið eldd verið orðið neitt annað en dómstóll í al-
mennum málum og sú fornhelgi, sem það hafði haft í
meðvitund þjóðarinnar, fyrir löngu að engu orðin. En
hið milda vörugeymsluhús var ekki keypt fyrir yíir-
réttarhús, heldur var yfirréttinum i hili komið fjTÍr i
skólanum á Hólavelli þangað til stjórnin leigði og síðan
keypti af Trampe greifa hús það, er Jón J. Laxdal
borgari hafði gera látið i útnorðurhorni Austurvallar
(gamla yfirréttarhúsið). Hvað orðið hefir af vörugeymslu-
húsinu eða hve lengi það hefir staðið, hefir ekld tekist
^ð grafa upp. Vafalaust hefir það verið rifið einhvern
tima fyrir 1820. Pvi að skömmu eftir 1820 ris nýtt hús
])ar á lóðinni. Bygði það Einar stúd. og borgari Jónsson,
er til þessa hafði lengst af búið í MjTarhúsum, og nefndist
því hús þetta framan af Einarsliús. Þegar Einar lét af
forstöðu Knudtzons-verzlunar 1835 (áður hafði hann
^lýrt Jacobæusar-verzlun), verzlaði hann eitt eða tvö

i Sunchenbergs-búðinni gömlu, sem fyr segir, en
síðan lét hann gera búðar-holu í suðurenda þessa í-
l>úðarhúss síns og rak þar smáverzlun til æfiloka. Eftir
lát Einars átti Jafet gullsmiður sonur hans hús þetta
nokkur ár, en seldi siðan R. P. Tærgesen kaupmanni,

bjó þar alllengi. En hann seldi húsið aftur Niels
Jörgensen greifaþjóni, sem setti þar upp veitingasölu, er
ekkja hans rak eftir hans dag og seinni maður hennar,
Joh. Halberg, unz hami lét rifa gömlu húsin öll og
^yggja hið milda Hótel ísland á lóðinni.

Skamt fyrir sunnan þetta »Einarshús(( var litið
^örugeymsluhús, sem Einar hafði látið smíða. I því
húsi byrjaði þýzka verzlunarfélagið G. W. & E. Lorent-
2en í Altona verzlun sína hér í bæ skömmu fyrir 1840,
•en Sveinbjörn Jacobsen veitti, sem fyr segir, þeirri
■verzlun forstöðu. En nokkuru síðar flutti hann verzl-
'Unina yfir götuna, í hús Einars snikkara Helgasonar
<faktorabústað Sunchenbergs-verzlunar, sem áður var).

62

PEGAR REYKJáVÍK

SAFN V

Seinna byrjuðu þeir Henderson & Anderson (er siðar
reistu þá miklu ))GIasgow«) verzlun í þessu húsi. Var
faktor þeirra fyrst Matiias kaupm. Maithiesen (faðir
Bjarna hringjara í Melshiisum), en seinna Jónas Hend-
rik (Einarsson) Jónassen (f 1872). NáJ. 1870 verzlaði
þar Jóliann Heilmann, en að eins skamma stund. Jó-
hann hafði áður verið við verzlun W. Fischers, og þótti
þá einn af efnilegustu yngri verzlunarmönnum hér í bæ^
en lagðist seinna i óreglu og varð öreigi. Síðustu árin,
sem hús þetta stóð uppi, bjó þar löngum Coghill hrossa-
kaupmaður, og nefndist húsið á þeim árum venjulega
y>Coghitts-hiís«,

Spölkorn fyrir austan nýnefnt vörugeymsluhús sjá-
um vér í útnoi'ðurhorni Austurvallar spónnýtt hús^
naumast fullgert enn, eign Jóns J, Laxdals borgara. Er
það fyrsta húsið^ sem ris af grunni í Austurstræti, er
síðar nefndist svo (næsta húsið i götunni var reist ári
siðar (1802), hús ísleifs yfirdómara Einarssonar, þ. e.
prestaskólahúsið, sem varð löngu seinna). í húsi þessu
var framan af veitingasala, og nefndist húsið þvi lengi
y>Klúbt)húsið«^ en síðar um fjölda ára yflrréttarhúsið
eða ))gamla« yfirréttarhúsið. Hafði Jón Laxdal sjálfur
veitingasöluna og smáverzlun að auld, en, eins og fyr
segir, drakk of mikið sjálfur, til þess að sá atvinnu-
rekstur gæti blessast. Hann varð þá lika að selja eða
afhenda randersku verzhminni (eða J. E. Böye faktor)
húseignina að þrem árum hðnum. Hin næstu ár var
Jens Severin Tofte (áður faktor) veilingasali í þessu
húsi Laxdals, en varð 1806 gjaldþrota, svo alt var af
honum tekið. Lét Adser Knudsen fyrir hönd Randers-
manna selja húseign þessa á uppboði veturinn 1807^
og keypti þá Trampe greifi og stiftamtmaður húsið
(fyrir 1006 rdl,). Stiftamtmaður setti þá sjátjar verzlun
á fót í öðrum enda hússins. Vörurnar keypti hann af
Adser Knudsen, er þá fluttist héðan, en hafði seinna
skip i förum ())Orion«). En H. P. V. Biering stýrði
verzluninni fyrir Trampe. Þessa ))greifaverzlun« gerði
Jörgensen upptæka sumarið 1809, svo sem aðra ))danska

NR. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

63

eign<(. (Sömu skil gerði Jörgensen bæði Nordborgar- og
Flensborgara-verzlununum). Mun greifaverzlunin hafa
staðið lil 1811, en þá var Trampe farinn héðan og orð-
inn stiftamtmaður i Prándheimi. Trampe er ekki eini
stifíamtmaðurinn, sem rekið hefir verzlun hér sem
aukaatvinnu. Castenskjold, eftirmaður hans, á, eftir því
sem Espóhn segir, að hafa gert slíkt hið sama, og meira
að segja sjálfur veitt verzluninni forslöðu. Hafi því
stundum borið til orða við faktora og stiftamtmaður
spilt með þvi embættisveg sinum við þá^). Hinn hluta
hússins leigði Trampe stiftamtmaður stjórninni fyrir
yfirréilarhús. Áður hafði yfirrétturinn verið haldinn i
skólahúsinu á Hólavelli i ofnlausu herbergi, þar sem
kuldinn var svo mikill á vetrum, að blekið fraus í
byttunum og dómararnir nötruðu af kulda meðan á
réttarhaldinu stóð. En einmitt þetta sama ár hafði skól-

*

inn verið rifinn, og var yfirrélturinn þvi húsviltur.
Seiima, er Trampe fluttist héðan alfarinn, lét hann
stjórnina kaupa húsið af sér. Var yfirrétturinn haldinn
i þessu húsi öll árin 1807-19, eða unz hann fluttist
austur i hús Isleifs Einarssonar, þar sem stiftamtmenn
höfðu búið frá 1805 til 1819. En yfirréttarhúsið var
ekki notað til þessa eins. Eftir því sem Henderson,
hinum enska fræðimanni, segist frá i ferðabók sinni
(en hann dvaldi hér i bænum veturinn 1814—15), þá
var yfirréttarhúsið stundum á vetrum notað til þess að
halda þar dansleika, og enda sjónleika, og bekkir handa
^horfendum þá venjulega lánaðir úr — dómkirkjunni-).

1) Sbr. ísl. Árb. XII, bls. 68.

2) Hinn enski fræöimaöur Ebenezer Henderson (f 1858)
feröaöist hér um land 18U og 15. Haföi brezka og erlenda
bibliufélagiö sent hann út hingaö til þess aö kynna sér trúarlif
Islendinga og vinna aö úlbreiöslu biblíunnar meöal landsmanna.
Varö hann hér aöal-hvatamaöur þess, aö selt var á stofn hiö
jslenzka biblíufélag (1816). Lílt geöjaöist Henderson aö bæjar-
lifinu i Reykjavik, þennan vetur, sem hann dvaldist hér. wReykja-
vik er — segir hann — ellaust versti staöurinn á íslandi, er
inenn geta dvaliö í aö vetrarlagi. Félagsbragurinn er hinn auö-
Viröilegasti, sera hugsast getur. Par er samkomustaöur ýmissa

64

PEGAR REYKJAVÍK

SAFN V

Þegar Moltke stiftamtmaður fékk tugthúsinu breytt í
embættisbústað handa sér, þá var það tilætlun sljórn-
arinnar, að yfirrétturinn fengi þar hka inni. En er til
kom, taldi Moltke öll tormerki á þvi, húsið væri ekki
svo stórt, að stiftamtmanni ekki veitti af þvi öllu og
óskiftu. Fyrir því keypti stjórnin þá hús Isleifs handa
3^fuTéttinum, sem síðar hafði þar bækistöðu sína á sétta
tug ára. En gamla yfirréttarhúsið keypti Giiðmiindiir
borgari Sveinbjörnsson (seinna bóndi á Eyði á Selljarn-
arnesi), bróðir Þórðar háyfirdómara, og rak þar smá-
verzlun nokkur ár, en seldi húsið síðan Giiðniandi
faktor Pélurssyni (frá Gallastöðum i Flóa), er átti Ragn-
heiði systur Helga biskups, (börn þeirra voru þau Pétur
rokkasmiður í Njarðvík syðra og Steinunn Theódóra,
kona séra Jakobs Guðmundssonar á Sauðafelli). Guð-
mundur mun í fyrstu hafa verið við Petræusar-verzlun,
og verið um hrið faktor þar, eftir að Pétur J. Petersen
hafði eignast verzlunina, en verzlaði seinna fyrir eigin
reikning, Þótti Guðmundur sómamaður i iiverri grein.
Um 1837 lét hann af verzlunarstörfum hér í bæ og
íluttist suður í Njarðvíkur. Keypti þá Diilev Thom-

útlendinga; eru flestir þeirra alveg ómentaöir og dvelja á íslandi
aö eins í gróöaskyni. Par er ekki aö eins hörmuleg auön fyrir
trúaöa menn, heldur einnig alger vöntun á hverri uppsprettu
andlegrar nautnar. Hinir útlendu ibúar silja vanalega allan
daginn auöura höndum meö tóbakspipuna í munninum, en á
kveldin spila þeir og drekka púns. Par eru haldnir 2 eöa 3
dansleikar á hverjum vetri, og stundum leika helztu íbuarnir
sjónleik; í pessum tilgangi leggja þeir undir sig yfirréttarhúsiÖ
flytja hiklaust bekkina út úr dómkirkjunni, lil þess aÖ hafa
eitthvaö til þess aö silja á. PaÖ kom eitt sinn fyrir, aÖ einn
leikarinn, sem leikiö haföi langt fram á laugardagsnótt, sté i
stólinn næsta morgun, til þess aö boöa almenningi trúna. Áhrifin
af pessum bæjarbrag á hina innfæddu íslendinga i Reykjavik og
nágrenninu eru auösjáanleg. Alt of margir hafa drukkiö í sig
þenna anda, og hin góöa háttsemi íslendinga spillist auösjáan-
lega af vondu eftirdæmi útlendinga þeirra, sem heimsækja þáw.
(E. Henderson: Iceland; or the journal of a residence in that
island during the years 1814 and 1815. I. b. (aftast). Sbr. Por-
valdur Thoroddsen: Landfræöissaga íslands III, bls. 218—219).

NR. 2 ' VAR FJÓRTÁN VETRA 65

^en eldri (er til þessa hafði verið i þjónustu Flensborg-
ara-verzlunarinnar og siðast faktor hennar i Keflavík),
faðir H, Th. A. Thonisens líaupmanns, gamla yfirréttar-
húsið, og setti þar á fót verzlun þá i vesturenda hússins,
€r hann seinna — sem fyr segir (bls. 29) — flutti austur
i Hafnarstræti, í Sivertsens-pakkhúsið, Ditlev Thomsen
{ættaður frá Bov i Slésvílc) var með fremstu mönnum
verzlunarstéttarinnar hér á sinni tið, atorlcumaður mikiU
og vel látinn af þeim, er áttu við hann að skifta. Þótti því
^ð vonum mildð og htt bætanlegt skarð höggvið í hóp
Re^Mcjavikur-kaupmannastéttarinnar, er þeir fóru báðir
í sjóinn undir Svörtuloftum á sömu nóttu, Móritz Bie-
ring á jagt sinni, en Ditlev Thomsen á póstskipinu
»SöIöven((, liaustið 1857. Jón yflrdómari Johnsen (frá
Ármóti) eignaðist gamla yflrréftarhúsið, er D. Thomsen
fluttist þaðan austur í bæinn, en seldi það aftur 1845
Birni Giinnlaugssijni skólakennara. Hann bjó þar til
<lauðadags (1876) og eftir hann Mattias Jochumsson skáld,
Þá ritstjóri Þjóðólfs, unz hann 1881 fluttist að Odda. En
^rið 1887 rifu þeir Rafn skóari Sigurðsson (snikkara
Jónssonar á Norðnrbergi i Þingholtum) og Magnús úr-
smiður Benjaminsson húsið til grunna og bygðu hús
Það hið tvilyfta, er nú stendur þar við Veltusund miUi
Vallarstrælis og Austurstrætis.

Fyrir sunnan vörugeymsluhús Sunchenbergs (eða
Stephensens) við Aðalstræti, þar sem nú er hús kaupm.

H. Bjarnasonar, stóð enn á morgni 19. aldar fjósið
oiikla, er áður hafði tilheyrt innréttingunum. Nefndist
Það nú Bergraannsfjós, seinna ))Petræusarfjós« og loks
»biskupsf]'ós((, eftir eigendunum, og var ibúð í fjósinu
^Ppi á loftinu i vesturendanum. Fjós þetta var selt á
^l^pboði eftir Geir biskup 1826, og keypti það þá Einar
stúdent og borgari Jónsson, er þá hafði nokkurum árum
áður eignast lóðina þar næst fyrir norðan, og látið reisa
þar ibúðar- og geymsluhús, eins og fyr segir. Stóð
fjósið þarna, með stafninn fram að götunni, alt fram
^il 1846, er það loks var rifið eftir beinni skipun bæjar-
stjórnarinnar, sem þótli að vonum litil prýði að þess-

5

66 PEGAR REYKJAVÍK ' SAFN V

um Ijóta moldarkumbalda við eina höfuðgölu bæjarins*
Milli fjóssins og húsa Einars borgara lá götustígur úr
Aðalstræli og yfir á Austurvöll. Nefndist hann seinna
))Kæmnergade(( (bæjargjaldkera-gata); hefir nafn það
hklega verið svo til komið, að bæjargjaldkerinn hefir
búið í gamla yfirréttarhúsinu (hvort sem hann nú hefir
verið Guðm. Pétursson eða Ditlev Thomsen). Nú heitir
gatan Vallarstræti.

Beint suður af fjósinu blasir við allmikið hús með
miklu risi. Það er Bergmannsstofa, áður ibúðarhús
kaupmannsins 1 Hólminum og forstjóra innréttinganna.
Þegar tekið var að selja hús innrétlinganna eftir 1790,
hafði Ranóljur Klemensson keypt hús þetta. Hann hafði
þá á hendi stjórn innréttinganna og var jafnframt fyrir
Sunchenbergs-verzluninni. En stjórn innréttinganna fór
Runólfi ekki sem bezt úr hendi, svo að sú staða var
lekin af honum og seld i hendiir Þorkeli Guðmunds-
syni Bergmann, sem þá hafði fyrir nokkuru sezt að
hér í bæ og byrjað verzlun í sambandi við danskan
verzlunarmann Sigvardt Holm og skipherra Jóhann
Hansen Tofte. Þorkel) hafði eignast verksmiðjuhús þetta
að hálfu, skömmu eftir að Runólfur hafði gerst eigandi
þess, En nú keypti hann hka hinn helminginn af Run-
ólfi, og var húsið upp frá þvi nefnt »Bergmannsstofa«.

Porkell Bergmann var Húnvetningur að ætt, sonur
Guðmundar á Arbakka Magnússonar, en bróðir Ólafs
á Vindhæli, föður Björns Ólsens á Þingeyrum og þeirra
bræðra. Björn Olsen getur þessa frænda síns í stuttri
æflsögu sinni, sem til er í tveim handritum á Lands-
bókasafni^). Segir hann Þorkel hafa verið með hærri
og gildari mönnum, sem og kemur heim við lýsingu
Espólíns, er telur hann verið hafa )>gildmannlegan
mann<í, og bætir við, að hann hafl verið bólugrafinn
og rómdigur, eins og þeir frændur allir^). Enn getur B.
Ólsen þess, að Þorkell hafi verið vel gáfaður og skáld-
mæltur; Hallgrímur djákni, sem þá var á Sveinsstöðum^

1) Safn Jóns Sigurössonar nr. 304 í 4to.

2) íslands Árbækur XII, bls. 9.

NR. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

67

))telji hann meðal landsins skálda í sinni fræðibóka.
Árið 1773 fór Þorkell til Khafnar, ásamt lleiri íslend-
ingum, er ))greindir álitust og vanir við hákarlaveiðar
á lagvaði((, og boðaðir höfðu verið út, til þess að fara
til Grænlands og dveljast þar þriggja ára tíma upp á
konunglegan reikning og kostnað, til þess að kenna
Grænlendingum hákarlaveiðar. Eftir afturkomu sina frá
Grænlandi var Þorkell fenginn til að ferðast hér um
íand nieð náttúrufræðingnum góðkunna, Nikolaj Molir
(sem var Færeyingur að ætt). Átíi ^lohr aðallega að
leita að postulinsjörð (kaolin), en jafnframt að athuga
hvað eina, sem verða mætti landsmönnum til verklegra
nota^). Haustið 1781 var þeirri ferð lokið. Settist Þor-
kell þá að i Kaupmannahöfn, Komst hann þá í þjón-
ustu postulinsverksmiðjunnar, sem að nokkuru leyti
hafði kostað íslandsferð þeirra Mohrs, og þá líklega
fyrir meðmæli Mohrs, er sjálfur varð ))kontroIIör<(
verksmiðjunnar árið 1787. Björn Ólsen segir í áður-
nefndri æfisögu, að Þorkell hafi orðið y^clirektöra verk-
smiðjunnar. En vafalaust er það á misskilningi bygt.
Til að veita jafnmikilli verksmiðju forstöðu, brast Þor-
kel eðhlega alla nauðsynlega mentun. Hitt er öllu senni-
l^gí'a, að Þorkell hafi verið íslendingur sá, sem pró-
fessor Þorvaldur segir í Landfræðissögu sinni, að verið
hafi dyravörður við verksmiðjuna, og hafi verið sendur

til íslands, til að sækja nieira af postulínsleirnum i
MókolIsdaP). En það var um sama leyti og verzlun
landsins var gefin laus. Skömmu síðar mun Þorkell
hafa tekið að verzla hér í félagi við þá Sigvardt Hólm

Jóhann Hansen Tofte skipherra, og komu þeir þá
nt með vörur á tveim skipum, liklega sem lausakaup-
menn fyrstu árin. í skrá Skúla landfógeta (dagsettri 22.

23. mai 1792) yfir byggingar og útmældar lóðir í
Reykjavik, er Þorkels að visu ekki getið, en þar sem þar
g^Jala ð^ um ))ca ptain Toftes Hus<(, er vafalaust átt við

b ^^^^^^' I^ansk Biografisk Lexikon XI. b., bls. 344—45.
^or. Porv. Thoroddsen: Landfræöissaga ísLinds III, bls. 76—83.
2) Landfræöissaga III, bls. 82 (neöanmáls).

5*

68

Pegar reykjavík

SAFN V

hús það (vörugeymsluhús innréttinganna, Fabriqve-hus
nr. 9), sem Runólfur Klemensson tilkynnir Meldal amt-
manni (12. sept. 1791) að afhent hafi verið ))Skipper
Johan Hansen Tofte og með Interessentera 26. mai s. á,.
Má því gera ráð fyrir, að þeir Þorlvell Bergmann og
félagar hans hafi byrjað verzlun sína í þessu geymslu-
húsi. Og þar verzlar hann enn 1801, því að á Reykja-
víkur-uppdrætti Ohlsens og Aanums er hús þetta kallað
))Toftes og Bergmanns Kramboder«, Að þar er talað um
))Krambodm( (í fleirtölu) bendir til þess, að félags-
verzlun þeirra haíi þá verið hætt. En eins og fyr segir,
átli Bergmann að auki geymsluhús skamt fyrir vestan
Fálkahúsið. Líklega hefir hann ekki sezt hér að að fullu
og öllu, fyr en hann varð forstjóri innréttinganna og
einn eigandi Bergmannsstofu. Kona Þorkels virðist hafa
verið dönsk að ætt. Henni þótti þvi miður of góður
sopinn, svo að hjónaband þeirra varð lítt ánægjulegt.
En i Khöfn hafði Þorkell komist í líynni við konu
nokkura islenzka, Sigríði Þorsteinsdóttur (frá Klaustur-
hólum) og tekið fram hjá með henni oftar en einu
sinni. Lifði að eins eitt þeirra barna, Sigríðiir (eða Sire),
er síðar varð hverju mannsbarni hér i bæ kunn sem
y>maddama Oltesena, Þær mæðgur fluttust hingað til
bæjarins um aldamótin 1800, og varð koma þeirra eliki
til þess að bæta samlcomulag þeirra hjóna, Þorkels
og konu hans, Þegar Þorkell var orðinn ekkjumaður,
gerðist Sigríður Þorsteinsdóttir bústýra hans, og arf-
leiddi hann þá dóttur þeirra að öllu eftir sinn dag.
Sigriður Þorkelsdóttir giftist, að eins 14^2 árs, Láriiz
verzlunarmanni Oiiesen (syni Odds notaríuss í lands-
yfirréttinum forna og klausturhaldara Stefánssonar, en
móðurbróður Oddgeirs Stephensens stjórnardeildarfor-
stjóra í Khöfn), Var sonur þeirra Pétur Ottesen á Ytra-
Hólmi á Akranesi, faðir Oddgeirs kaupmanns Ottesens.
Eftir dauða Þorkels (i ág, 1815), tóku þau Láritz og
Sigriður við eigum hans, sem voru ekki lillar, eftir því
sem hér gerist; en þær fuku allar á fám árum úr
höndum þeirra út í buskann. Láritz sj^ktist nokkuru

NR. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

69

siðar og fluttist til Péturs sýslumanns bróður sins á

Svignaskarði, og dvaldist þar karlægur aumingi til æíi-

loka, en maddama Oltesen fluttist til Keflavíkur og

var þar nokkur ár á vegum Óla Sandholt, en tólc sér

síðan vist hér í bænum; um eitt skeið var hún bú-

stýra hjá Pétri J. Petersen faktor, sem fyr segir, en

eftir það veitingasali i Gamla klúbbnum, En Berg-

mannstofan gekk eftir þetta frá einum eiganda til ann-

ars, unz Regner Christopher Ulstriip landfógeti, er var

»danskur júristi«, fékk stjórnina til að kaupa hana f^aúr

landfógetabústað lianda sér. Þar var Jónas Hallgrimsson

skáld skrifari hjá Ulstnip í nokkur ár áður en Iiann

sigldi. Seinna bjó þar Morten Tvede s^'sbimaður. En

loks var stiftsprentverldð flutt þangað úr Viðey og stóð

þar til dauða Einars prentara Þórðarsonar. Hefði Berg-

öiannsstofan kunnað frá mörgu að segja, ef mátt hefði

niæla, svo margir sem þar hafa búið nafnkunnra manna

lengri og skemmri tíma, auk þeirra, er þegar hafa

nefndir verið. Þar bjuggu þeir dómkirkjuprestarnir

Brynjólfur Sivertsen og Gunnlaugur Oddsen fyrstu ár sin

sem prestar hér, áður en þeir fluttust að Seli hinn fyr-

i^efndi og að Lambastöðum hinn siðarnefndi. Þangað

fluttist Bjarni Thórar ensen skáld, þá yfirdómari, úr

Brúnsbæ við Tjarnargötu. Par bjó Ólafur Hannesson

Finsen fyrstu sýslumannsár sín hér í bæ, og þar bjó

tengdafaðir hans, Ole P. Chr. MöIIer, i mörg ár. Þar

bjó lika Edvard Siemsen nokkur ár og þar byrjaði

Carl Franz Siemsen verzlun sina hér í bæ (Guðm.

Ihorgrimsen var þá um tíma faktor hans þar). Þar

bjó seinna Helgi prentari Helgason, er áður hafði verið

í Viðey, og Pétur Guðjóhnsen organisti. Og fleira mætti

telja nafnkunnra manna. Siðustu ár æfi sinnar komst

Bergmannsstofa í mestu niðurlægingu. Var þar þá um

hrið ölsöluhús (Tuborg), síðan fyrsta baðhús bæjarins

fyrir almenning, lélegt mjög, og vörugeymsla. Var stof-

unni orðin þörf á hvíldinni, er hún loks var rifin (1902)

hús það reist á lóðinni, sem nú er þar (Brauns-
verzlun).

■

I

l

T

70 fEGAR REYKJAVÍK SAFN V 1

Hinu megin við götuna, andspænis áðurnefndu
Bergmannsfjósi, voru sölubúðir Bergmanns og Toftes í
einu og sama húsi tvískiftu. Þar slóð upphaflega
geymsluhús, sem innréttingarnar áttu (Fabr.hus Nr. 9),
en þeir wTofte og félagara höfðu keypt 1791, endur-
bygt og stækkað. í fyrstu munu þeir Tofte og Þorkell |
Bergmann hafa rekið þar félagsverzlun. En þegar hér
er komið sögu, hafa þeir sHtið þeim félagsskap, hafa ■
nú hvor sina verzlunina þar i húsinu og er Jens Sev. |
Tofte fyrir Toftesverzlun. Nokkuru síðar virðist Björn
Benediktsson Fjeldsteð reka verzlunina 1 félagi við Tofte
og hann eignaðist hana að öllu/ er Tofte andaðist (1804).
Þótti Fjeldsteð htt samvizkusamur kaupmaður; var eitt
sinn jafnvel kærður og sektaður fyrir að nota ranga
vog. Hann flultist seinna til Álaborgar og dó þar. Siðar
verzlaði þar Jón Ásmundsson borgari; var hann brask-
ari mikill og gekk illa verzlun hans. 1820 hætti hann
kaupmensku og gerðist spitalahaldari vestur á Hall-
bjarnareyri við Kolgrafarfjörð. Þá (eða nokkuru síðar)
eignaðist Einar Hákonarson, hattasmiður og borgari,
húsin. Hann var sonur Hákonar ríka Oddssonar i Há-
konarbæ og Kristínar, systur Isleifs háyfirdómara.
Nefndist húsið upp frá því Hákonsenshús. Einar var að
ýmsu leyti dugnaðarmaður, en fremur drykkfeldur og
gekk þvi stirt atvinnureksturinn. I fátæklegu súðarher-
bergi þar uppi á loftinu andaðist (úr mislingum) Sig-
urður skáld Breiðfjörð, eftir mæðusamt og gæfusnautt
lif (1846), og i stofunni niðri undir (i norðurenda húss-
ins) bjó Jónas skáld Hallgrimsson, er hann dvaldist
síðast hér i bæ. Valgarður ólafsson Breiðfjörð, trésmið-
ur og kaupmaður, tengdasonur Einars hattara, stækk-
aði Hákonsenshús löngu siðar og gjörbreytti þvi öllu,
svo að úr því varð loks eitt af stórh^'sum bæjarins.

Næst fyrir sunnan siðastnefnt hús i Aðalstræti stóð
i þá daga sama húsið, sem enn stendur þar i götunni
og nú er sölubúð Helga kaupmanns Zoéga, Þá nefnd-
ist það Petræusarhús og var íbúðarhús hins mikla
kaupmanns, en áður hafði það verið ibúðarhús undir-

t

Kr. 2 VAR FJÓRTÁN VETRA 71

forstjóra innréttinganna og bókhaldara (venjulega kall-
að ))Kontor- og Magazinhuscc eða Fabriqve-hus Nr. 2).
Petræus seldi (að nafninu) Geir biskupi Vidalín hús
þetta, er hann fluttist til bæjarins frá Lambastöðum
vorið 1807 og bjó biskup þar síðan til dauðadags, Var
húsið upp frá þvi er biskup flutti i það, nefnt Biskups-
^tofan og héizt það nafn langt fram eftir öldinni. Þar í
norðurstofu hússins niðri, seni biskup hafði skrifstofu
sína, gerðust þau tíðindi sumarið 1810, að Savignac,
kaupmaðurinn enski, skoraði Gisla faktor Símonarson
á hólm, dró upp úr vasa sinum skammbyssur tvær og
íékk Gísla aðra. Sannaðist síðar, að sú skammbyssan
"var tóm, en Englendingsins hlaðin! Spentu þeir nú
bóga á byssum sínum, en þá gekk biskup á milli og
tókst honum að fá þá til þess að hætta við einvígið

sættast^). Er þetta eitt dæmi (af mörgum) þess, hve
niikla frekju og ofstopa Englendingar sýndu af sér hér í

á þeim ófriðarárum. Áfsal fékk biskup ekki fyrir hús-

inu fyr en 1822 og seldi hann það þá sama ár stjórninni

íyrir embættisbústað handa biskupi. En Geir biskup dó

árið eftir (1823), og Steingrimur biskup settist að í

Laugarnesi. Gat því biskupsekkjan, Sigríður Halldórs-

dóttir (prófasts í Hítardal Finnssonar, er áður var gift

sera Guðm. Þorgrímssyni á Lambastöðum) búið áfram

í húsinu til dauðadags (1846). Hjá þeim biskupsbjón-

bjó Sigurðiir sýslumaður Péiursson og dó þar 1827.

Löngu seinna átti Jens yfirkennari Sigurðsson húsið og

'^jó þar, unz hann varð rektor. Bjó þar þá eftir hann
lengi

maddama Krisljana Jónassen (sj^stir Geirs kaupm.
2oéga), ekkja Jónasar Hendriks Jónassens faktors (sonar
Einars Jónassonar frá Gili, sjá bls. 73). Mun þetla hús elzt
^llra húsa i Reykjavík nú annað en stjórnarráðshúsið.

Afast Petræusar-húsi að sunnanverðu eða því sem
íiæst, var Klæðavefnaðarstofan gamla. Var hún þá orðin
öysna fornfáleg og úr sér gengin, þótt enn væri þar
€itthvað litilsháttar verið að fást við klæðavefnað. Vig-

Sbr. íslands Árbækur XII, bls. 46

72 PEGAR REYKJAVÍK SAFN V

fiis halti Pétursson vefari, sá er seinna bjó i Vigfúsar-
koti, og það var kent við, er þar að minsta kosti í
húsinu með einhverju verkafólki, enda höfðu þeir Pe-
træus og Svane, er þeir keyptu þessi siðustu hús inn-
réttinganna, skuldbundið sig til þess að halda vefnað-
inum áfram og fengið til þess 3000 dala styrk af opin-
beru fé. En á næstu árum legst vefnaðariðnin niður med-
öllu. Meðal annars var rottumei'gðin orðin svo mikil í
þessu gamla húsi, að alt var nagað sundur, bæði gólf
og veggir og efnið, sem vinna skyldi úr. Petræus lét
' því rifa húsið til grunna árið 1810. Um sama leyti lét
hann og lifa Þófaram^^lnuna gömlu inn við EUiðaár.
Viðinn úr báðum þessum húsum notaði liann í vöru-
gej^msluhús, er hann lét byggja i Hafnarstræti, við hhð-
ina á Stýrimannshúsinu. Eftir það stóð ekkert hús á
vefnaðarstofu-grunninum gamla fyr en eftir 1890, er
Mattías kaupmaður Jóhannesen reisti hús það, sem
nú stendur þar og er eign frú Agústu Snorradóttur
Svendsen.

En á bak við vefnaðarstofuna, dáh'tið vestar, stóð
Skálinn. Þar hafði áður, á tímum innréttinganna, verið
ibúð spunaltvenna (Logement for Spindersker) — eins og
áður er sagt. En nú var þessi allstóri moldarkumbaldi
fyrir nokkuru orðinn einkaeign. Gunnlaugur Sveinsson,
er áður var í Svendsens-húsi, hafði keypt Skálann
nokkuru fyrir aldamótin, og skift honum í tvær íbúðir,
Suðurskála og Norðurskála. í Suðurskála bjó um þess-
ar mundir áðurnefndur Grímur borgari Ólafsson, sá er
átti stjúpdóttur Páls Brekkmanns og tilraunina gerði til
að brenna Brekkmann inni árið 1803. En skömniu
siðar eignaðist Grimur borgari Laxdal Skálann, hresti
húsakynnin við og gerði alt vistlegra þar i bænum en
verið hafði áður. Árið 1811 leigði Benedikí yfirdómari
Gröndal Skálann af Grími gegn 30 dala leigu um ári&
og fluttist þangað, en keypti eignina ári siðar, er Grim-
ur var dáinn. Var Skálinn upp frá þvi nefndur y>Grön-
dalsbœra. Áður hafði Gröndal búið fram á Seltjarnar-
nesi, fyrst á Bakka, en seinna i Nesi. En i Skálanum

NR. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

73

- J

bjó hann það sem eftir var æfinnar (f 1825) og eftir
hann ekkja hans, frú Piiriður (t 1839) Ólafsdótiir frá
Frostastöðum Jónssonar, unz hún 1830 seldi bæinn
Kristjáni Jakobssyni (faktor og seinna kaupmanni).
Árið 1823 hafði Gröndal látið rifa Skálann og byggja
upp. aftur sem timburhús, en nafnið ))Gröndalsbær«
fluttist yfir á húsið, Kristján Jalcobsson var ættaður úr
Eyjafirði (sonur Jakobs bónda í Kaupangi Þorvalds-
sonar). Hann átti Þuríði, dóttur Henriks N. Melbyes
beykis, og voru dætur þeirra þær Jakobsens-syslur, er
lengi bjuggu hér í bænum, en fluttust siðan til Kaup-
mannahafnar. Var ýmislegt merkra manna til húsa þar
wm daga Kristjáns, t. d. séra Soeinbjörn Hallgrimsson;
því varð Skáhnn fæðingarstaður })Pjóðólfs« gamla, sem
séra Sveinbjörn stofnaði þar 1848. Eftir dauða Krisljáns
(t 1851) fluttist frú Helga Benediktsdóttir, ekkja dr. Svein-
bjarnar Egilssonar, i húsið, en nokkurum árum síðar
^ignaðist frú Elín, ekkja Jóns landlæknis Thorsteinsen,
það og bjó þar til dauðadags (1887). Nú stendur þar
hús Stefáns Eiríkssonar.

Suður af Vefnaðai'stofunni gömlu stóð Spunastofan
fynr sunnan Grjóta-stiginn og sneri gafli fram að Aðal-
stræti. Hún var nú orðin ærið fornfálegt hús, sundur-
grafið af rottum og óvistlegt næsta. Pó var ibúð i stof-
unni. Bjó þar lengst af fyrsta ái^atug 19. aldar Runólfur
Klemensson, áður verzlunar- og verksmiðjustjórí. En
Petræus átli húsið og lét loks rífa það til grunna 1816.
Ekki bygði hann þar aftur og féll þvi lóðin til bæjar-
ins, En 1824 bygði Einar verzlunarmaður Jónasson sér
ibúðarhús á lóðinni og stendur það hús fram á þennan
dag. Einar var frá Gili í Svartárdal; var kona hans
Margrét Höskuldsdóttir frá Bústöðum Péturssonar.
Einar var lengst af við verzlun Wellejusar og stýrði
henni sem faktor siðustu ár sín (f 1835). Synir þeirra
Einars og Margrétar voru þeir Jónas Hendrik faktor,
sem átti Kristjönu, systur Geirs Zoega kaupmanns, og
Pétur, sem bjó á FelU i Biskupstungum og enn er á
lífi, nú í Reykjavik. En dætur þeirra voru þær Katrin

74

PEGAR REYIUAVÍK

SAFN V

Elisabet, seinni kona Lúdvigs A. Knudsens bókhaldara,
og Ingibjörg, kona Vigfúsar Guðnasonar fyrrum dyra-
varðar, Seinna átti Margrét Höskuldsdóttir Torja söðla-
smið Steinsson (frá Króktúni Guðmundssonar), en þeirra
sonur var séra Steinn í Arnesi (7 1883). Bjuggu þau í
liúsi þvi er Einar, fyrri maður Margrétar, hafði bygt,
og því nefndist um alt miðbik 19. aldar ))Steinsenshús«.

Næsta húsið fyrir sunnan Spunastofuna var Landfó-
getahúsið, þ. e, Lóskurðarsiojan gamla ())den gamle Over-
skærerstue«), sem nú var f\TÍr nokkuru orðin emb-
ættisbústaður landfógeta. Þegar Lóskurðarstofan var seld
á uppboði i ágúst 1791, keypti hana ekkja Rasmusar
Angels búðarþjóns, mad. Ane Margr. Angel, dönsk kona,
er, áður en hún átti Angel, hafði verið vinnukona lijá
Sunchenberg. Setti hún þar upp veitingasölu. En 1796
fær Páll Micliael Finne landfógeti stjórnina, eins og
fyr segir (bls. 48), til að kaupa húsið íyriv landfógeta-
bústað í stað eldra Brekkmannshússins, er áður hafði
verið keypt í því skyni, sem fyr er vikið að. Finne
dó hér í Reykjavik vorið 1804. Hafði hann árið áður
hlotið bæjarfógeta-embætti i Túnsbergi i Noregi og var
að heita mátti búinn til brottfarar héðan til síns nýja
embættis, er hann lézt. Finne hafði verið spakur mað-
ur og gæflyndur og óharðdrægur í reikningum, segir
Espólin. Eftir hann varð Rasmus Frydensberg landfó-
geti (1806 — 13) og bjó þar í húsinu, Hann hafði áður
verið sýslumaður í Gullbringu- og Kjósarsýslu (frá 1803)
og jafnframt bæjarfógeti í Reykjavik, fyrsti maðurinn,
sem í það embætti heíir verið skipaður. Sj^slumanns-
embættið losnaði hann við, er hann varð ))virkilegur«
landfógeti 1806 (áður hafði hann verið settur 1 emh-
ættið jafnframt hinum embættum sínum), En eftir það
var hann, Iivorttveggja í senn, land- og bæjarfógeti (það
fyrirkomulag hélzt þangað til 1874, er embættin voru
aðskilin). Um leið og Frydensberg varð bæjarfógeti,
hlaut Reykjavík sína fyrstu lögregluþjóna; skyldu þeir
vera tveir jafnan. Hétu fyrstu lögregluþjónarnir Ole
Björn og Kraghy báðir danskin Hjá honum var þá

NR. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

75

nokkur ár skrifari og fuUmektugur Finmir Magnússon
{síðar prófessor og etatsráð 1 Khöfn), er 1821 varð
tengdasonur Frydensbergs. En Sigurður Thorgrímsen
(sonur séra Björns í Saurbæ Þorgrímssonar, bróður
séra Guðmundar á Lambastöðum), er varð eftirmaður
Frydensbergs (1813), bjó þar eftir hann, unz hann var
leystur frá embætti 1828 (f 1831). Þegar R. C. Ulstrup
^ók við land- og bæjarfógeta-embættinu eftir Sigurð
landfógeta og settist að i Bergmannsstofu, sem fyr segir,
þá var rentukammerið i vandræðum með hitt húsið.
Varð það úr að lokum, að stjórnin, fyrir tilmæU Krie-
^ers stiftamtmanns, gaf Reykjavíkur- og Seltjarnarness-
hreppum húsið fyrir ))fátælirahús«. Hefir tilgangurinn

Hkindum verið sá, að gera húsið að hæli fyrir efna-
laus gamalmenni. En úr þvi varð þó ekld. Reykvík-
ingar voru í það mund að koma upp sínuili fyrsta
barnaskóla og var nú landfógetahúsið gamla gert að
^kólahúsi bæjarins. Þar voru þeir skólastjórar hvor eftir
annan: Ólafur Einarsson Hjaliesieð (siðar prestur að
Saurbæ á Hvalfjarðarströnd y 1848), hinn mætasti mað-
sonur Einars faktors við Kyhns-verzlun á Akur-
^yri (t 1802) Ásmundssonar Hjaltesteds, og Guðrúnar
Runólfsdóttur frá Sandgerði, er síðar átti Björn Ólsen
nmboðsmann á Þingeyrum, og Péiur GuðjóIinseUj dóm-
kirkjorganistinn þjóðkunni. Hinn fyrnefndi hélt skói-
ann 1831-40, en hinn síðarnefndi 1840-49. En 1849
íagðist skólinn niður við það, að Thorchillii-sjóður hætti
stjTkja hann, en þá treystust Reykvikingar ekki til

halda skólanum áfram! Hafði þó Pétur Guðjóhnsen
i'eynzt ágætur kennari. Nokkurum árum síðar eignaðist
Jón Guðmundsson ritstjóri húsið og bjó þar til dauða-
dags með sinni ágætu konu, Hólmfríði Porvaldsdóttur
(Böðvarssonar). Nú er þar klæðskerabúð H. Andersens.
Hefir hið gamla hús mjög verið stækkað á síðari tím-
^ni, en að stofninum til er það vafalaust annað elzta
tmiburhús þessa bæjar.

Þá komum vér að fimta innréltinga-húsinu vestan
^egin Aðalstrætis, Ullarstofanni gömlu, sem svo var

76

Pegar reykjavík

SAFN V

nefnd, liklega þvi hiisinu, þar sem ullin var ))sorteruð((,
táin og kembd. Hún var 17 álna langt toi'fhús, er snerí
austurgafli fi'am að Aðalstræti, en suðurhlið að Tún-
götu, sem nú heitir svo. UUarstofuna hafði keypt 1794
— fyrir 60 dah — Tómas söðlasmiður Bech og bjó hann
þar til dauðadags (1814). Tómas var sonur Björns
sýslumanns Tómassonar í Norðurs5'shi, en bróðir Þórð-
ar kancelhráðs i Garði í AðaldaL En kona hans var
Guðrún Davíðsdóttir í Hlíðarhúsum Guðmundssonar,
systir Bjargar, líonu Helga Ó. Bergmanns. Eitt af börn-
um þeirra Tómasar og Guðrúnar var, sem fyr segir,
Ásta, sem álh Peter Duus Icaupmann í Keflavík. Eftir
Tómas söðlasmið eignaðist Pétur Hansen beykir UUar-
stofuna og bjó þar til dauðadags, Hann var einn þeirra
Bátsanda-bræðra, kvæntur Valborgu Ehsabetu Einars-
dóttur shikkara Hannessonar frá Eyrarbakka, en dætur
þeirra voru þær Anna Maria, siðari kona R. P. Tærge-
sens kaupmanns, og Hendrietta, kona Elisar Iversens
faktors í Hafnarfirði, Um 1830 eignaðist Davíð verzlun-
armaður Helgason (Bergmanns) Ullarstofuna, lét rífa
hana og byggja þar á lóðinni htið timburhús ())Davíðs-
hús((), er siðar átti i fjölda ára Magnús snikkari Árna-
son, faðir séra ólafs í Arnarbæli og þeirra systkina. Nú
standa UppsaUr þar sem áður stóð Ullarstofan.

Andspænis þeim þremur síðasttöldu húsum stóð í
þá daga og fram til 1838 kivkjugarður Reykjavíkur-
sóknar eins og verið hafði áður bærinn fékk kaup-
staðarréttindi. Kirlíjan, sem þar hafði staðið um alda-
raðir, var nú horfin, en austur á vellinum þar fyrir
austan blasti við dómkirkjan nýja og stæðilega, er
þar hafði verið reist úr steini á árunum 1787 — 92.
Kirkja þessi var úr höggnum grásteini (35 ál. á lengd,
20 ál. á breidd og vegghæð undir þakskegg tæpar S
ál.). Þakið var úr timbri, svo og báðir stafnar fyrir ofan
vegghæð og turninn upp af framstafni kirkjunnar.
Forkirkja var engin og kórstúka ekki heldur, en út úr
suðurhlið lá skrúðhús lílið, likhús að hálfu. Naumast
hefir verið vandað svo til byggingarinnar sem æskilegt

^R. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

77

hefði verið, því að kvartanir eru farnar að verða hljóð-
hærar um, að varla sé messándi þar fyrir leka og slaga,
er sé svo mikill, að alt fúni, sem fiinað geti. Arið 1815
fór fram skoðunargerð á dómkirkjunni. Er þar svofeld
lýsing á ásigkomulagi kirkjunnar: »Utan og ínnan er
dómkirkjuhússins form og ásigkomulag yfir höfuð hið
sama sem við skoðun þann 4. ágúst 1814 skrásett er,
nema hvað aUir fúagallar hafa siðan að líkindum
mögulega ágerzt. Þannig hefir efri hanabjálkinn, næst
klukknaportinu í aðalbyggingunni, af fúa hrokkið úr
grópunum, dottið svo ofan um loftið, sem þar undir hefir
verið götótt og grautfúið, niður á kirkjugólf, og virðist
okkur ekki ólíklegt, að hið sama gæti hent með fleiri
^f þeim yfirhanabjálkabitum, einkum þegar hvast er

l*}'ggíngin hristist. Bitar og loft undir populitúrinu
{sic!) er orðið svo gegnfúið og götótt, að nauðiglega
iná norðan meginn upp og á ganga hættulaust, en
sunnan meginn er ófært. . . . Fimm sperrubjálkar eru
brostnir af fúa norðan meginn . . . svo ekki veit nær
^nn dettur þakið og er þá byggingin algerlega í veði ef
hvast verður. . . . Finnum við húsið ekki alleina öld-
^iigis óþétt, heldur hvorki drop- né fokhelt i minstu
^rkomu og þess vegna fyrst ósæmilegt með öllu til
guðsþjónustugjörðar sem engu síður hættulegt fyrir lif
■^g Hmi fólks nema kannske þegar svo blítt er áveðurs,

messugjörð mætti halda undir berum himni, og þó
því miður í kirkjunni, sem ei er ugglaust að bjálkar,
borð og kalkspekning detti þar ofan yfir fólk og olli
wieiðsla, já lífs og lima tjóns kannske ef illa fer, jafn-
^el i bezta veðri, en úti er ei þessa að óttasta^). Undir
Þessa lýsingu hafa sett nöfn sín aðaltrésmiðir bæjarins,
þá voru: Jón Borgström og Grimur Árnason i
Pingholti. Þó dróst það, að nýtt þak væri sett á kirkj-
*ina, þangað til 1816. En þegar bærinn tók að vaxa,
«yndist kirkjan brátt of lítil. Var þá til bragðs tekið
3846, að byggja aðra hæð ofan á kirkjuna, kórstúku

1) Sbr. skjalasafa bæjarfógeta 1814-16 á Þjóöskjalasafninu.

78

PEGAR REYKJAVÍK

SAFN V

aftur úr henni og forkirkju fram úr, eftir tillögu dansks-
húsgerðarmeistara, Laiirilz Albert Winsiriips (f 1889),.
sem stjórnin sendi út hingað i því skyni vorið 1846.
Var því verki lokið 1847. Hefir kirkjan i þeirri endui'-
bættu mynd sinni síðan verið dómkirkja landsins, en
er nú fyrir löngu orðin alt of htil fyrir þann söfnuð,,
sem þangað á kirkjusókn.

Fyrir austan kirkjuna stóð í þann tíð torfbær einn
htill og laglegur og annar lítið eitt sunnar og nær læk-
num. Var fyrnefndur bær kallaður Smiðsbærinn (Sme-
dens Hus), því þar bjó eini útlærði járnsmiður kaupstað-
arins, Bjarni Guðmundsson Lundberg, er hafði reist bæ-
inn árið 1800. Bjarni þessi hafði lært iðn sina erlendis og.
var kvæntur danskri konu, er hét Anna Hansine Neu-
mann. En þau hafa að líkindum íluzt héðan nál. 1807,.
því að þá selur Bjarni smiður bæinn Friðriki greifa
Trampe stiftamtmanni, en hann aftur, eða umboðs-
maður hans hér, selur 1811 James Savignac^ hinum
enska kaupmanni, seni hingað hafði komið með skip-
inu »Clarence<( 1809 og orðið hér eftir. Fyrst er Savignac
kom út hingað var hann til húsa hjá Malmqvist beyki
í Brúnsbæ, en íluttist þaðan í ))hús sýslumanns við
greifahúsiðcí, segir Espólín (þ. e. í landfógetahúsið, er
síðar varð 1 Austurstræti). En þaðan fluttist hann í
Smiðsbæinn og dvaldist þar unz hann fór héðan alfar-
inn utan (1812), En eftir burtför hans keypti maddama
Sigriður Hansen, eða Hans Símon sonur hennar fyrir
hennar hönd, bæinn og bjó þar. Maddama Hansen var
ekkja Hendriks Hansens kaupmanns á Bátsöndum (-[*
1802), en dóttir Sigurðar í Götuhúsum Erlendssonar og
Hlaðgerðar, og synir hennar þeir Hans Simon verzlun-
armaður, er átti Maríu Einarsdóttur snikkara Hannes-
sonar frá Eyrarbakka (þau sldldu og María giftist síðar
Ara verzlunarmanni Jónssyni i Hafnarfirði; sonur þeirra
var Daniel kaupmaður Johnsen), Símon kaupmaður,
sem lengi verzlgði i Brekkmannshúsi og álti, sem fyr
er getið, Kristinu Stefánsdóttur frá Káranesi í Kjós,
systúr Guðbrands smiðs Stefánssonar ())Stephensen«)>

NR. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

7»

Peiur beykir (seni áður er nefndur) og Friðrik verzl-
unarmaður (faðir Péturs lyfsala á Akureyri), Simon Han-
sen eignaðist bæinn eftir móður sina (1815), lét rífa
hann nál. 1820 og reisa hús það, er enn stendur bak
við hús Kristjáns háyfirdómara Jónssonar, sem nú er
eigandi þess. En Símon Hansen bjó þar til dauðadags
(1847). Nokkur ár hafði Hannes St. Johnsen, er, eins

fyr segir, átti Sigríði Kristinu, dóttur Símonai', búið
Þ^i' i sambj^li við tengdaforeldra sína, áður en hann
fluttist í hús það, er hann lét smíða handa sér við
Austurvöll, rétt fj^rir sunnan Skraddarahúsið, og seinna
átti Páll Melsteð (og slóð þar sem nú er gamU kvenna-
skólinn). En ))Ha nsens-hús<( keypti Sigurður Melsteð
prestaskólakennari á uppboði eftir Simon Hansen og bjó
þar tvö fyrstu hjúskaparár sin, AlUðngu síðar eignaðist
Teitur Finnbogason (Björnssonar í Finnbogabæ) smið-
^}^^ og dj^ralæknir húsið og bjó þar til dauðadags. En
Teitur hafði áður búið i htlu húsi (bygðu 1833) skamt
fynr sunnan Suðurbæ (við Suðurgötu, sem nú er). Það
»Teitshús(( eignaðist Björn Pétursson Hjaltesteð járn-
smiður og bjó í allan sinn búskap, en stækkaði það
"ijög og breytti því.

Fyrír sunnan Smiðsbæinn hafði Einar nokkur Valda-
^^n, tómthúsmaður frá Arnarhóh, reist sér litinn kot-
bæ árið 1799, er hann nefndi Kirkjuból. Bjó hann þar
^ieð Hlaðgerði Einarsdóttur ekkju, móður Þorkötlu
Jónsdóttur, móður Egils bókbindara Jónssonar. Áríð 1810
^ignaðist Runólfur Klemensson, fyrrum faktor og verk-
smiðjustjórí, bæinn og fluttist þangað. Var þá mjöggengið

Hunólfi, sem um eitt skeið hafði veríð i tölu heldrí
J^^anna kaupstaðarins, en gerzt óreglumaður; hafði hann
haft atvinnu hjá hinum og þessum kaupmönnum
l^æjarins lengst af, svo vellátinn sem hann var. En árið
efhr að hann fluttist að Kirkjubóli, fanst hann morgun
^inn örendur i Tjörninni skamt fyrír sunnan kirkjuna.
f-i' þess getið í kirkjubókinni, i sambandi við dauða
^í^ns, að hann haíi þó kveldið áður en slysið vildi til
^'enð »að eins mjög litið drukkinn((. Eftir dauða Run-

80

Pegar reykjavík

SAFN V

ólfs bjó ekkja hans, maddama Sigríður (Sigurðardóttir
frá Götuhúsum, yngri systir Sigriðar konu Hendriks
Hansens) mörg ár þar i bænum með sonum sínum
(Erlendi, föður Sigriðar, konu Sakariasar á Bergi Ein-
arssonar, föður Erlendar vegabótastjóra, og Þorkeli,
föður frii Sigríðar, konu séra Þorkels á Reynivöllum
Bjarnasonar). Var bærinn þá venjulega kailaður Lœkj-
arkot (kemur það nafn fyrst fyrir i sálnaregistri 1814
hjá Árna Helgasj^ni, þá dómkirkjupresti) eins og hann
nefndist alt af siðan. Bjuggu þar eftir maddömu Sigriði
um fjölda ára fyrst Þorkell sonur hennar og siðan Jón
sonur hans trésmiður. En eftír það eignaðist Ólajiiv
dannebrogsmaður og bæjarfulltrúi Olafsson (er áður var
í Viðey og siðan á Eiði í Mosfellssveit) Lækjarkotið og
bjó þar þangað til Þorsteinn járnsmiður Tómasson,
tengdasonur hans, lét rífa það til grunna og byggja
smiðju þar sem kotið hafði staðið. Var Ólafur i Lækjar-
koti um fjölda ára einn af þektustu borgurum bæjar-
ins og velmetinn af öllum. Sumarið 1874 (Jón Þorkels-
son snikkari mun þá enn hafa búið í kotinu) barði
Kristján IX Danakonungur að dyrum í Lækjarkoti og
vissi húsmóðir ekki af fyr en jöfur var kominn inn í
eldhúsið. Beiddist hann þess að mega sjá bæinn og var
honum það veitt. En er konungur kom að stiganum
npp á loftið, áræddi hann ekki að fara þar upp, Mundi
sá góði konungur hafa komið í lélegri hibýli um sína
daga?

Vér hverfum þá aftur vestur i Aðalstræli. FjTÍr
suðurenda þeirrar götu, þar sem áður var Litunarhús
innréttinganna, er nú (1801) komið laglegt timburhús,
eign Henrichs Scheels, áður tugthússráðsmanns, nú bak-
ara og veitingasala, og nefndist húsið því Scheelshiís.
Hafði hann keypt Litunarhúsið þá er tekið var að selja
hús innréttinganna (1791), látið rifa gamla torfbæinn
og gera timhurhús þetta, er varð nafnfrægt í sögu bæj-
arins svo sem y>Gamli klúbbiirinmi, Seinna jók Scheel
álniu við austurenda hússins fram með Tjarnargötu.
Stánda hús þessi að nokkuru leyti enn þá á bak við

NR. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

81

Herkastalann (»Nýja klúbbinncf, sem eitt sinn var)^).
Scheel veitingmaður var alla tið velmetinn borgari hér
i bæ og andaðist hér tæplega áttræður 1827. Ole P.
Chr. Möller kaupmaður keypti GI. klúbbinn á uppboði
^ftir hann, þó að líkindum fyrir hönd félags eins i bæn-
um, er nefndist »Reykjavíkur klúbbur« (stofnað 1811),

í voru allir helztu kaupmenn bæjarins og embættis-
nienn. Hafði félag þetta haft bækistöðu sína í Scheels-
húsi áður og þaðan mun ))klúbbs«-nafnið hafa fluzt
yfir á húsið. Að minsta kosti ræður félag þetta upp frá
þessu, hverjir skuli hafa á hendi veitingasölu þar í hús-
*nu. Eftir dauða Scheels ræður félagið til að standa fyrir
"veitingasölunni Guðnýju Gísladóttur (frá óseyri), er
'^okkuru síðar átti Hans Möller kaupmann. Af henni
^ók við klúbbnum maddama Ottesen og stóð hún fyrir
'veitingasölunni 5 — 6 ár. Par komst hún 1 kynni við
Arihur Dillon, lávarðinn enska, er átti með henni dótt-
^rina Henriettu (er seinna varð kona Levinsens kaup-
íiianns) og gaf þeim mæðgum að skilnaði hús það nyrzt
i Suðurgötu (nr. 2), er hann hafði látið smíða handa
þeim og þvi var lengi kallað DUlonsIiiís (líka ))mad-
<iömu Ottesens hús«). Maddama Ottesen var i mörgu
tiUiti einkennileg kona; sérstaklega þótti hún mjög
skritin í máU, þar sem hún venjulega talaði tvær tung-

(dönsku og islenzku) i senn, á þá leið, að fyrst mælti
hún hverja setning á dönsku, en útlagði siðan á hræði-
l^ga íslenzku. Eftir maddömu Ottesen voru vmsir veit-
ingasalar í Gl. klúbbnum, t. d. Peter Maach verzlunar-
^aður, er átti Þóru Einarsdóttur snikkara Hannessonar
<er siðar átti Þorfinn kaupm, Jónatansson), Ole P. Chr.
Möller, Thómas H. Thomsen, áður faktor í Flensborg
(faðir þeirra ))Thomsens-systra«) og Ágúst Thomsen,
l^róðir Ditlevs kaupmanns eldra. Ágúst Thomsen flutt-
ist^^^Kiúbbnum í Ahrentz-hús, er seinna átti háyfir-

1) Eftir aö þeUa er ritaö, hafa öll pessi hús veriö rifin til
grunna (apríl 1916) og er nú tekiö aö reisa þar stórhýsi úr
steinsteypu, sem á aö vera hvorttveggja í senn, höfuöstöö Hjálp-
'•æöishersins og sjómannahæli.

6

82

Pegar reykjavík

SAFN V

dómari Jón Pétursson, og hafði þar veitingasölu nokk-
ur ár. Hann græddi út tún það fyrir sunnan og neðan
Skálholtskot, sem mjög lengi nefndist »Thomsens-tún((.

Um miðja 19. öld tóku helztu kaupmenn bæjar-
ins (M. W. Biering, P. C. Knudtzon, C. Fi\ Siemsen o. fl.)
sig til og bygðu nýtt samkomu- og veitingahús fyrir
norðan Gl. klúbbinn, sem þótti orðinn óhæíilegur sam-
komustaður fyrir bæjarbúa, og var það hka með sanni.
Það hús þótti mikið á sínum tima og veglegt. Var
rekstur þess falinn R. P. Hall verzlunarmanni. En
reksturinn borgaði sig illa. Þar kom þá og um siðir,.
að eigendurnir gáfu bænum alla eignina fyrir sjúkra-
hús. Var þar í nærfelt 20 ár eina sjúkrahús bæjarins-
(og lélegt þó), þangað til sjúkrahúsið í Þingholtsstræti
var reist árið 1884. En jafnframt því að vera sjúkrahús
bæjarins, var ))nýi« klúbburinn lengi samkomuhús áfram;
sérstaklega voru þar oft haldnir sjónleikar. Eftir 1884
var hús þetta aftur veitingahús um tíma, þangað til
Hjálpræðisherinn keypti eignina alla um 1897, og hefir
þar síðan verið aðalbækistaða Hersins hér á landi. En
að húsabaki standa enn ærið fornfálegar leifar GL
klúbbsins; kynnu þær, ef mættu mæla, frá mörgu að-
segja, sem nú er gleymt, frá uppvaxtarárum höfuðstað-
arins.

Fyrir austan Scheelshús, þar sem Sniiðjan stóð-
á dögum innréttinganna, bjó Jóhannes Zoega, áður
»tugtmeistari« í Múrnum, sem fyr segir, afi Geirs kaup-
manns og þeirra systkina. Hann hafði keypt Smiðjuna
og fluzt þangað úr tugthúsínu. Var hann eitthvað vi&
verzlun riðinn. Árið 1790 er hann tahnn meðal þeirra,.
sem verzli i Reykjavik og hafi fengið borgarabréf; og
nál. 1810 er hann taUnn faktor Andreasar Mitchells. En
venjulega er hann kallaður bakari, enda hefir hann að^
minsta kosti um tíma rekið bakaraiðn. Faðir hans var
héraðsfógeti í Höjer í Danmörku (ættin að líkindum
upphaflega ítölsk aðalsælt), en sonurinn hafði komið^
til íslands nál. 1785 í þjónustu kongsverzlunarinnar í
Vestmannaeyjum, en þaðan fluttist hann hingað. Kona

NR. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

83

í

hans var, eins og fyr segir, Ástriður Jónsdóttir, ættuð

úr Landeyjum (7 1834). Eftir dauða gamla Zoega

(1821) bjó ekkja hans nokkur ár í Smiðjunni, en siðan

elzti sonur þeirra, Jóhannes glerskeri Zoega, er átti

Ingigerði Ingimundardóttur (Bjarnasonar í Ráðagerði,

en seinna á Bakka á Seltjarnarnesi), systur þeiri^a Guð-

runar, konu Jens Egilssonar Sandholts, og Helgu, konu

Magnúsar beylds Norðfjörðs i Sjóbúð, Af börnum Jó-

hannesar Zoega og Ingigerðar eru nú að eins tvö á

hfi: Geir kaupmaður, hér í bænum, og frú Magdalena

Helgesen (ekkja Helga E. Helgesen slcólastjóra) i Khöfn.

Eru þau bæði fædd í Smiðjunni, þvi foreldrar þeirra

hjuggu þar allan sinn búskap. Smiðjan fékk að standa

h'am á miðja 19. öld, allreisulegur toríbær, og norður

honum íjós, litt ásjálegur moldarkofl, er stóð út i

miðja götuna (Kirlíjustræti sem nú er). Smiðju-nafnið

^aí" þá löngu fallið í gleymsku, og nefndist bærinn

»Zoegers-bær« (eða ))Zuggers-bær«). Um 1845 tók bæjar-

stjórn eða byggingarnefnd rögg á sig og bannaði Jóh.

Zoega að endurreisa bæinn í sinni gömlu mynd sem

toríbæ. Leiddi það til þess, að Jóhannes lét árið 1847

i'ífa öU moldarhúsin og gera timburhús á lóðinni, þar

þau höfðu staðið. Það hús var löngu seinna kallað

^^rneyjar-hús, eftir eigandanum sem þá var, Sigurði

Arasyni frá Þerney (áður í Gesthúsum á Álptanesi).

N<i er þar Ásbyrgi — hið þrilyfta hús, sem Gunnar

Einarsson kaupmaður lét reisa nálægt siðustu alda-
niótum,

Næst fyrir sunnan Gamla klúbbinn var Brúnsbær.
Var hann upphaflega ibúð beykis innréttinganna og
"vinnustofa (og nefnist þá í gömlum skýrslum ))Bödker-
■værelsernett). Seinna virðist bærinn hafa verið notaður til
öiatvælageymslu, að minsta kosti jafnframt (á það bendir
nafnið )>Viktualie-hús«, sem stundum er notað um býU
þetta). En 1791 keypti bæinn maddama Kristine Brún,
ekkja áður nefnds »tugtmeislara« Brúns (bls. 17), og bjó
hún þar til æflloka. Árin 1808—09 bjó i Brúnsbæ marg-
nefndur Peter Malmqvist beykir, sem kunnastur er af

6*

84

PEGAR REYKJAVÍK

SAFN V

Jörundar-sögu, svo sem einn af aðalstuðningsmönnum
Jörgensens, enda höfðu þeir James Savignac og Jörgen-
sen verið til húsa hjá Malmqvist í Brúnsbæ, er þeir
komu hingað fyrst um veturinn áður en ))stjórnarbylt-
ingincc fræga varð. Séra Brynjólfur dómkirkjuprestur
hefir þá þegar haft sýnilega illan beyg af Jörgensen,
þvi að í vitnisburðardálki sálnaregistursins það ár skirr-
ist dómkirkjuprestur ekki við að gefa Jörgensen vitnis-
burðinn »hrakmenni«; hafði prestur þó sízt hugboð um
það þá, sem fram átti að koma sumarið eftir, er ))hrak-
niennið<( tekur að sér alla æðstu stjórn landsins og kem-
ur hér öllu á ringulreið, En af þessu má ráða, að fram-
koma Jörgensens hafi þá þegar boðið af sér illan þokka.
Tveim árum síðar er Bjarni V. Thórarensen ))assessor«
tahnn búandi ())logerende«) 1 Brúnsbæ, og hýr þar meira
að segja tvö ár (1813—14). Mætti ef til vill ráða af þvi,
að húsakynnin hafi ekki verið tiltakanlega afleit þar í
bænum, þótt stór væru þau ekki, enda voru kröfurnar
í þeim efnum ólikt minni í þá daga en nú. Þar bjó og
fyrstu ár sín hér í bæ James Robb, með bústýru sinni
og barnsmóður Valgerði ólafsdóttur úr Hafnarflrði, sem
hann átti síðar. Um 1820 eignaðist Guðmundur Péturs-
son (frá Galtastöðum) Brúnsbæinn, og bjó þar unz
hann flutti í Gl. yfirréttarhúsið. Þá seldi hann bæinn
hálfan Hannesi Erlendssyni skóara, bróður séra Run-
ólfs á Brjánslæk. í tvibýli við Hannes skóara bjó þar
nokkur ár Snæbjörn stúdent Björnsson, er varð prestur
að Ofanleiti (f 1827), og átti Ingibjörgu Jakobsdóttur,
systur Kristjáns kaupmanns, en börn þeirra Snæbjarnar
og Ingibjargar voru þau Jón sýslumaður Snæbjarnar-
son og Sigríður, kona séra Þorvaldar Böðvarssonar í
Saurbæ. Hvenær Brúnsbær hefir verið rifinn, hefir mér
ekki tekist að grafa upp. Að líkindum hefir það verið gert
nál, 1830. Að vísu er Stefán Gannlaugsson, þá sýslu-
maður í Gullbringu- og Kjósarsýslu (seinna land- og
bæjarfógeti), tahnn búandi í ))Brúnsbæ« (1834—37),
en sennilega hefir torfbærinn þá verið úr sögunni og
timburhús það verið komið i staðinn, sem síðan hefir

NR. 2 VAR FJÓRTÁN VETRA

85

staðið á Brúnsbæjarlóðinni, en bæjar-nafninu verið
haldið fyrst i stað. En 1841 eignast Eiríar snikkari
Helgason, sem fyr er getið, eign þessa i makaskiftum
fyrir faktorsibúð Sunchenbergs-verzlunarinnar, sem
hann átti áður, og þá verður ))Brúnsbæjar«-nafnið að
þoka fyrir nafninu ))Helgesens-hús«. Bjó Einar þar til
dauðadags (1844) og ekkja hans, mad. Margrét (f 1856)
Jónsdóttir bónda í Njarðvík Snorrasonar, eftir hann,
Maddama Helgesen var orðlögð friðleikskona og dugn-
aðar. Þvi segir Gröndal yngri i grafskrift eftir hana:

))Hér hvilir kvenna mætast men
Margrét Jónsdóttir Helgesen,
dýrÖ henni drottinn greiöia.

Sonur þeirra Einars og Margrétar var, sem fyr segir,
Helgi E. Helgesen barnaskólastj., en dóttir Guðný, sem
átti séra Svein Skúlason i Kirkjubæ í Hróarstungu (þeirra
sonur er Helgi bankastjóri á ísaíirði). Seinna flutti Gísli
skólakennari Magnússon i húsið með þeim hjónum Fr.
J' ííeuthen, fyr konungsþjóni, og Wilhelmine, er siðar
átti Gísla. En eftir Gisla látinn (1878) eignaðist Stgr.
Thorsteinsson húsið og bjó þar allmörg ár.

Fyrir sunnan Brúnsbæ stóð Teitsbær. Þar hafði
Teiiur vefari Sveinsson fengið útmælt bæjarstæði nál.
1797. Teitur var merkismaður á sinni tíð, siðustu ár
innréttinganna verkstjóri ())Fabriksniester«) við klæða-
vefnaðinn og um fjölda ára meðhjálpari við dómkirkj-
*ina (I 1811). Hann átti Guðriði Gunnarsdóttur, og voru
dætur þeirra Arndis, kona Finnboga assistents Björns-
sonar i Finnbogabæ, sem síðar verður getið, og Þór-
Jjnn, kona Magnúsar Ó. Bergmanns faktors. Voru þeir
leitur dýralæknir Finnbogason og Teitur Bergmann i
Litlabæ á Akranesi báðir heitnir eftir afa sinum, Teiti
Sveinssyni. Eftir 1820 bjó i Teitsbæ Hannes Gissurar-
son trésmiður, er kallaði sig Ólsen (druknaði i sjóróðri
1830, ásamt Grimi Árnasyni í Þingholti og mörgum
oðrum). Hann átti Magdalenu Jóhannesdóttur eldra
-^oega, föðursystur Geirs kaupmanns. En sonur þeirra
var Jóhannes Ólsen útgerðarmaður i ))HjalIhúsinu«, stjúpi

86

Pegar reykjavík

SAFN V

og fóstri Guðmundur kaupm. Ólsens. Sonur Hannesar
trésmiðs af fyrra hjónabandi var Jóhann ólsen tré-
smiður, er átti Pálinu Ólafsdóttur, dóttur Vatnsenda-
Rósu. Um 1850 eignaðist Oddur Guðjónsson trésmiður
Teitsbæ. Reif hann bæinn og gerði timburhús það, er
enn stendur þar á lóðinni. Oddur var vænn maður og
vel látinn. Hann átti Ingibjörgu Jakobsdóttur (umboðs-
manns á Breiðumj'ri Péturssonar, systur séra Sigurgeirs
á Grund). Hún var yíirsetukona, lærð erlendis og pr^^ði-
lega að sér, en því miður drykkfeld. Seinna varð hús
þetta húsa kunnast hér í bæ. Bjó þar þá Pélar Guð-
johnsen organisti, bróðir Odds, hinn ágæti brautryðjandi
sönglistarinnar á landi hér, er átti Guðrúnu dóttur Lars
M. Knudsens, svo sem fyr er getið, hina mestu atorku-
og sæmdarkonu. Pétur organisti dó þar í húsinu 1877.

Litið eitt sunnar og vestar en síðastnefndur bær
stóð Suðurbærinn (eða réttara Suðurbæirnir, því að
býlin voru tvö). Þar hafði á dögum innréttinganna verið
bústaður lóskerans (»Overskærer-vaaning(( eða Fabriqve-
hus Nr. 23). Stóðu þeir langt fram á næstliðna öld (og
þóttu næsta litil bæjarprýði) þar sem nú heitir Vonar-
stræti, milli Tjarnargötu og Suðurgötu, sem nú er, þó
nær Tjarnargötu. í öðrum bænum bjó lengi Ólafur
Jónsson tómthúsmaður, sá er siðastur mun hafa verið
dæmdur í gapastokk hér í bæ (á dögum Frydensbergs),
En i hinum bjó lengi Kristján hringjari Brynjólfsson,
sómamaður á sinni tíð. Seinast bjó þar í öðrum hvor-
um bænum bæjarins síðasti böðull, Guðmundur Hann-
esson (kallaður ))Fjósarauður(() ásamt konu sinni, Mar-
gréti Guðmundsdóttur (sem kölluð var ))Manga með
augað((). Suðurbæirnir voru rifnir nokkuru eftir 1860.

Enn eru ónefndir tveir bæir, er stóðu hinu megin
við götuna, suður af Smiðjunni, Var annar þeirra upp-
haflega íbúð reipslagara ())RebsIager-vaaningen((, Fa-
briqve-hus Nr. 21), en hitt íbúð vefarasveina (Fabriqve-
hus Nr. 22). Hið fyrnefnda býli eignaðist 1791 Markus
Nicolai Holm timburmaður, og nefndist það eftir hon-
um Hólrasbær. Ætlaði Hólm að byggja sér timburhús á

NR. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

87

'óðinni, en hætti við og fór utan; er svo að sjá sem
Þorkell Bergmann hafi eignast bæinn við burtför Hólms.
Bjó Runólfur Klemensson þar i bænum 1797 — 1801.
En eftir það hverfur bærinn alveg úr tölu bygðra býla,
og geri ég ráð fyrir, að hann hafi verið rifmn og ekki
t'eist þar aftur neitt hús, fyr en löngu seinna, er Har-
íildur Möller bygði þar hús það, sem nú stendur þar
(Tjarnargata nr. 3), Hitt býlið, vefarasveina-íbúðina,
keypti Sigiirðar timburmaður Magnússon (frá Skála-
brekku Ólafssonar) og var það kallað Tiraburnianns-
bærinn. Sigurður andaðist 1801 og fær þann vitnisburð
^átinn í kirkjubók dómkirkjuprestakallsins, að hann
hafi verið »hinn bezti erfiðismaður i sinni prófession<(.
Sigurður var tvikvæntur. Fyrrí kona hans var Margrét
Sigurðardóttir frá Einholtum Þorvarðssonar og var
■dóttir þeirra Ingibjörg Kristín, er fyr átti Jón vaktara
Guðmundsson og varð í þvi lijónabandi langamma
Mortens Hansens skólastjóra, en seinna Jón Davíðsson í
Hhðarhúsum, er siðar verður getið. Seinni líona Sig-
urðar var Guðríður Þórðardóttir og var dóttir þeirra
Ingibjörg, sem átti, eins og fyr segir, Gunnlaug stúdent
<^g faktor Halldórsson. Mun Gunnlaugur hafa búið í
Timburmannsbænum siðast og átt hann; þvi að hann
selur John Parker konsúl bæinn haustíð 1813 (fyrir 150
í'dl.). En Parker mun hafa látið rifa bæinn og reisa
timburhús á lóðinni. Var hús það lengi kallað wEnska
húsið(( eða ))KonsúIs-húsið«. Enda búa þar hin næstu
ár faktorar ensku verzlunarinnar hér í bæ (t. d. Edm,
Hodgson 1815). 1817 er húsið svo sem tilheyrandi Te-
íerington & Allanson í Liverpool veðsett óla Sandholt
fyrir 342 rdl. skuld, sem þeir séu komnir i við hann,
<>g hefir húsið líklega orðið eign hans upp úr því. Eftir
það býr þar nokkur ár Halldór Thorgrímsen ))valds"
maðuríí og eftir hann Pétur beykir Jónsson, sá er
draugurinn ofsótti^) og Sig. Breiðfjörð kvað um í Ijóða-
bréfinu til séra H. Arnórssonar (í Ljóðasmámunum I):

1) Pessi Pétur beykir bjó ekki í Brúnsbæ, eins og Gröndal
gefur i skyn i riti sinu.

88

PEGAR REYKJAVÍK

SAFN V

)>Um miöjan vetur monsjör Pélur beykir

illa lét, þvi áraliÖ

ætlaöi' aö éta manngreyiö«.

En 1831 seldi ÓIi Sandholt enska húsið Nicolai
Petersen verzlunarmanni úr Keflavik (ættuðum frá Sön-
derborg á Als), föður Adoifs Nicolai Petersens bók-
baldara í Hafnaríirði (fyrra manns frú Mariu Ólafsdótt-
ur [er síðar átti Björn Guðmundsson kaupmann], en
börn þeiiTa voru séra ólafur prófastur á Svalbarði
Petersen og þau systkini). Eftir Nicolai Petersen eign-
aðist húsið og bjó í þvi Jóhann gullsmiður Pétursson^
sá er fyrstur varð dyravörður i latínuskólanum (1845).
Þá fluttist þangað Þórður skóari Thordersen (er átti
Henriettu Magnúsdóttur Norðfjörðs í Sjóbúð), er seinna
var á Melnum, lélegur skóari fremur, en mikill drykkju-
maður. Löngu seinna eignaðist fí. P, Tœrgesen kaup-
maður hús þetta, lét rifa það og byggja n^^tt hús á
staðnum. Bjó hann þar síðustu ár æfi sinnar og eftir
hans dag ekkja hans. Þá keypti Edvard Siemsen húsi5
og bjó þar til æfiloka, en ekkja hans seldi Geir T..
Zoega rektor, sem þar byrjaði búskap og enn á húsið.

Á sjálfri kaupstaðarlóðinni, eins og hún var um
það skeið, sem hér ræðir um, er þá ekki ótalið anna5
en torfbæir nokkurir, flestir þá nýbygðir á svæðinu
fyrir vestan og ofan Aðalstræti.

Er þar fyrst að nefna Sandholtsbæinn norðanvert
við Grjótastiginn, næst fyrir ofan Skálann. Par bjó þá
Egill Helgason frá Sandhólum á Tjörnesi, sá er fyrstur
tekur sér ættarnafnið Sandholt og verður ættfaðir hinn-
ar nafnkunnu Sandholtsættar. Hann mun hafa komið
hingað til bæjarins um það leyti er bærinn fær kaup-
staðarréttindi. Hafði hann áður dvalist nokkur ár i
Grænlandi, Hefir hann að líkindum verið einn þeirra
íslendinga, sem Danastjórn sendi þangað, til að kenna
Grænlendingum hákarlaveiðar á lagvaði, og þá verið
Þorkeli Bergmann samferða þangað vestur. Hingað
kominn mun EgiII hafa verið eitthvað við innrétting-

NR. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

89

arnar riðinn, en seinna snúið sér að verzlun, í land-
fóegabréíi frá 30. maí 1797 er hann kallaður kaupmað-
ur, er hafi ))en liden indenlandsk Handelcí, sem mun
merkja, að hann hafi ekki haft skip i förum, en verzlað
sjálfur við hina meiri háttar kaupmenn hér í bænum.
EgiU dó í Rvik 1812. Þá kvað Benedikt Gröndal eldri:

))Gröndal undir gröf sig bjo,
gugnuöu tær og fingur,
áriö, sem hann Egill dó,
annar Mývetningur«^).

Hefir Egill að likindum verið ættaður úr Mývatnssveit.
Hann átti konu grænlenzka, er Aneka hét (sennilega
^f Eskimóakyni i aðra ætt, en danska i hina). Höfðu
wienn hér í bæ hálfgerðan imugust á Aneku Sandholt,
hugðu hana litt kristna vegna grænlenzks ætternis
hennar og stóð mönnum hálfgerður stuggur af henni.
En alt var það ástæðulaust. Þegar henni rann í skap
"við eínhvern, hætti henni til að sletta grænlenzku, sem
þeir, er ekki skildu, hugðu vera mögnuð særingarorð,
föluð af heiðinglegri kyngi (f 1825). Þrjú af börnum
Þeirra ólust upp hér í bæ, synir tveir, Óli og Jens, og
dóttir þeirra, Ehn. Óli Sandholt fékst viðverzlun; hann
^ar, eins og fyr segir, tengdasonur Árna Reynistaðar-
^^gs (bls. 30). Voru börn hans þeir miklu vestfirzku
kaupmenn Árni og Bjarni Sandholt, og systurnar Ása,
kona Hans A, Clausens etazráðs, Sigriður, kona Péturs
faktors á ísafirði Guðmundsens (frá Búðum), og Ingi-
^jörg, kona Sigfúsar Schulesens sýslumanns. Óli Sand-
holt var önnur hönd hinna ensku kaupmanna hér,
fyrst Savignacs, síðan Johns Parkers konsúls, og þótti
hann ekki altaf koma sem bezt fram. ÍS16 er hann
faktor hinnar ensku verzlunar hér (eigendur hennar voru
Pá þeir Teterington & AUanson í Liverpool). Frá 1818
^oa þar um er hann faktor í Keflavik. Um 1830 flyzt
hann vestur að Búðum og þar deyr hann 1835. Jens

1) Kvæöi Gröndals bls. 204 (hér tekiö eftir Jörundarsögu
dr. J. p. bls. 11).

90

PEGAR REYKJAVÍK

SAFN Y

Sandholt var tómthúsmaður hér í bæ og stundaði sjó.
Bjó hann i Sandholtsbænum til æfiloka (f 1837, 41
árs). Hann var kvæntur Guðrúnu Ingimundardóttur frá
Bakka, móðursystur Geirs Zoega kaupmanns, og voru
dætur þeirra Sigriður, er átti Ásgeir líaupm. Ásgeirsson
eldra á ísafirði, og Jóhanna, kona Þórðar skóara i
Grjóta og síðar Geirs skóara, bróður Torfa i Hákonar-
bæ. Elín Sandholi hafði átt launbarn með Otta Guð-
mundssyni sýslumanni (það var Guðrún Ottadóttir, er
átti Jón prentara Vigfússon, og siðar Jón Jónsson prent-
ara i Stafni i Þingholtum); seinna giftist Ehn Diðrilc
Hölter skóara, bróður þeirra systra maddömu Knud-
sen og maddömu Biering. Dóltir þeirra var Aneka, kona
Diðriks Knudsens snildcara (og þeirra dóttir aftur Elín
Sigriður (f 1868), fyrsta kona séra Matth. Jochumssonar).
En launsonur Hölters skóara með Margréti Ólafsdóttur,
systur maddömu Valgerðar Robb, var Vilhelm Hölter
))skáld((. Sandholtsbær datt úr sögunni nál. 1850, er ekkja
Flensborgar-Thomsens eignaðist hann og lét rifa, til
þess að byggja þar ))Thomsenssystra-húsið(( litla, er stóð
þar til skamms tíma.

í hjalh, sem áður hafði tilheyrt Sandholtsbæ, bjó
um miðbik aldarinnar alllengi Pétur hattari Ólafsson.
Hann var hagyrðingur og lét oft fjúka í kviðhngum.
Hann orti Hattamakara-visuna og var stefnt fyrir.
Visan hljóðaði svo:

))HaUamakarinn hefur hundruö sjö af mó.
Engum aumum gefur, er hann ríkur þó.
Orö fær slæmt af öUum lýö.
Engin viU pví eiga hann yngisstúlkan friÖ((.

En þegar kom á sáttafund, brást Pétur ókunnuglega
við og kvað vísuna hljóða svona:

))Hattamakarinn hefur hundruö sjö af mó,
Ollum aumum gefur, er hann snauöur pó.
Orö fær gott af öllum lýö.
Einhver vill þvi eiga hann j^ngisstúlkan friö((.

Var þá stefnusök látin niður falla og ekki lengra haldið.

NR. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

91

Annars smíðaði Pétur á elliárum kofort, sem hann
málaði öllum regnbogans litum^).

Fyrir ofan Sandholtsbæ stóð Finnbogabærinn. Þann
bse bygði Finnbogi assistent Björnsson nál. 1797, og bjó
þar alla tíð síðan, ásamt konu sinni Arndísi Teitsdótt-
(vefara Sveinssonar). Þar fæddust þeir allir, hinir
Hafnkunnu synir þeirra, Finnbogabæjar-bræður: Teitnr
dýralæknir, er átti Guðrúnu dóttur Guðbrandar smiðs
Stefánssonar (þeirra sonur var Guðbrandur faktor Finn-
i^ogason); Ásgeir bókbindari, er átti Sigríði Þorvalds-
dóttur (Böðvarssonar) að fyrri konu, og með henni
séra Þorvald í Steinnesi og Kristínu konu Lár. sýslum.
Blöndals; Kristójer i FjaUi (faðir Péturs á Stóruborg)
og séra Jakob, siðast i Steinnesi (f 1873), er átti fyrst
Sigriði Egilsdóttur frá Kiðjabergi (þeirra sonur séra Jón
í Glæsibæ, er átti Helgu Magnúsdóttur beylds Norðfjörðs
í Sjóbúð), ogsíðan Þuríði Þorvaldsdóttur (Böðvarssonar),
(þeirra sonur séra Þorvaldur í Sauðlauksdal, kvæntur
Magdalenu Jónasdóttur á Hallbjarnareyri Jónssonar); en
Guðrún var systir þeirra, sii er átti séra Guðmund Vig-
fússon á Melstað, Finnbogi Björnsson var við verzlun
^^iigst af, meðal annars við verzlun Adsers Knudsens,
^ins og fyr segir (bls, 50), Finnbogabærinn stóð langt
fram á 19. öld, þangað til Jón ólafsson prentari, sem
kendur var við Finnbogabæ (átti Kristinu Jónsdóttur
kaupmanns á Kúvíkum Salómonsen), lét rifa bæinn og
a timburhús það, er enn stendur þar.
í raun réttri var Finnbogabærinn einn af Grjóta-
þorpsbæjunum, þó hann sé talinn sér. Grjótian var
^pphaflega ein af Reykjavíkur-hjáleigunum. Svo er
hann tahnn í Jarðabók Á. M. frá 1703. Þá er þar einn
ábuandi, Jón Þorvaldsson, með dálitið búhokur (1 kú,

1) I feröabók P. Gaimards er ágæt mynd af islenzkum sjó-
nianni í islenzkura sjófatnaðí eins og hann tíökaöist hér pá og
tiökast enn á opnum róörarbátum (skinnstakk og brók). Undir
niyndinni er nafnid »Pétur Ólafssom, og þykir mér pvl líklegt,
myndin sé einmitt af Pétri hattara, sem um paö skeiö var
vinnumaöur i Götuhúsum.

92

PEGAR reykjavík

SAFN V

1 kálf, 1 hross og 1 fola) og er landskuld af kotinu
talia 40 ál., er borgist með 2 vættum fiskjar i kaupstað,
Grjótatún virðist hafa legið norður af hverfinu. En
þegar tekið var að byggja dómkirkjuna, var grjótið rifið
upp úr Grjótatúni. Við það skemdist það alveg eða
ónýttist sem tún, en var breytt í kálgarða. Um miðbik
18. aldar er þar komin allmikil torfbæja-hvyrfing, sem
ef til víll stendur í einhverju sambandi við stofnun
innréttínganna. 1 sálnaregistri Reykjavíkursóknar frá
1769 eru fjórar fjölskyldur taldar búandi í Grjóta (þar
á meðal er Sighvatur Sighvatsson (kvæntur Vigdísi Sí-
monardóttur) langafi þeirra Sighvatar bankastjóra og
Einars skálds Benediktssonar); en þar er þá Hka talinn
Litli Grjóti; hefir það býli sennilega siðar horfið inn i
Grjóta-hvyrfinguna. Bj'Iin eru þá lika talin fimm, þegar
hér er komið sögunni. Búa þar mestmegins tómthús-
menn, er lifa á sjómensku. Þegar kemur fram á 19.
öldina, eru Grjótabæirnir enn fimm að tölu: Syðst var
Helgabœr (þar sem nú er hús Þórðar læknis Thorodd-
sen); þann bæ bygði Helgi Eyjólfsson frá Bústöðum
(kvæntur Onnu Guðmundsdóttur) nál. 1830. Par bjó
löngu seinna nokkur ár hinn nafnkunni fræðimaður
Jón Jónsson Borgfirðingur lögregluþjónn, kvæntur Önnu
Guðrúnu Eiriksdóttur, (meðal barna þeirra eru þeir dr.
Finnur prófessor í Khöfn og Klemens landritari). Lítið
eitt austar var Reykdals- (eða Richdals-) bœr. Þar bjó
um og eftir aldamót 1800 Hans Wiingard Richdal,
norskur skóari, er áður hafði verið þénari Vibe amt-
manns á Bessastöðum og komið með honum úl hing-
að. Laundóttir Richdals með Hallfríði Jónsdóttur (frá
Dagverðarnesi í Skorradal Runólfssonar) var Kristjana,
er átti séra Einar Sæmundsson, siðast prófast í Staíholti
(börn þeirra voru þeir bræður Sigurður kaupmaður, er
átti Kristínu Torfadóttur Steinsen, Hans Wingaard tré-
smiður og Metta, er átti séra Markús Gislason á Stafa-
felli (t 1890)). í Reykdalsbæ bjuggu seinna hvor fram
af öðrum, þeir Þórður skóari og Geir skóari (bróðir
Torfa í Hákonarbæ), Norðar i Grjótaþorpinu var aust-

NR. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

93

ast Hóll, þar sem seinna bjó Ásmundur Eiríksson og
Rósa kona hans Jónsdóttir frá Ártúnum. Þau höfðu
áður búið á Seli. Ásmundur var ættaður úr Húnaþingi,
sonur Björns hnakkasmiðs Eiríkssonar (prests á Hoíi
Jónssonar). Synir þeirra Ásmundar og Rósu voru þeir
bræður Pétur prentari, Eiríkur, er átti Halldóru Árna-
dóttur rika i Brautarholti (þeirra sonur er Árni kaup-
maður og leikari) og Jón, afgreiðslumaður Sameinaða
eimskipafélagsins (kvæntur Ingibjðrgu Kaprasíusdóttur).
Fyrir vestan HóUnn var Ásmundarbœr^ þar sem bjó
Ásmundur Sigurðsson bróðir Einars í Melkoti, föður
Magnúsar, en löngu seinna Þorkell Pórðarson, einn
þeirra Borgarabæjarbræðra. Og vestast i þorpinu við
Göthúsatún var Vaktarabœrinn. Þar bjó í fjölda ára
Cruðmundur vaktari, sonur Gissurar í Hólakoti, Seinna
var þar búandi Ingiriður ólafsdóttir, ekkja Þorleifs lyf-
salasveins Sigurðssonar (hattara Þorleifssonar), og þar
ólst upp sonur þeirra Bertel E. ó. Þorleifsson cand.
phil. og skáld.

Fyrir norðan Grjótaþorpið var Hákonarbær. Þann
bæ bygði Hákon riki Oddsson frá Vatnsleysu, skömmu
fyrir aldamótin (1799). Hann átti Kristinu Einarsdóttur
{skólameistara i Skálholti, síðar lögsagnara í Vestmanna-
eyjum Jónssonar), systur ísleifs háyfirdómara á Breklcu.
Þeirra sonur var Einar hattari og kaupmaður Hákonar-
son, sem áður hefir verið nefndur (bls. 70), Eftir lát
Hákonar seldi ekkja hans 1816 Jóni lóðs Jóhannessyni
bæinn. Sá Jón var uppeldissonur Geirs biskups Vída-
lins, og átti Halldóru Sigurðardóttur sútara Þórðarson-
^r, en synir Jóns voru þeir Geir skóari og Toríi, sem
^lla sina tíð bjó í Hákonarbænum, formaður mikill og
^flasæll, kvæntur Guðríði Helgadóttur frá Þaravöllum á
Akranesi. Jón sonur Torfa reif bæinn um siðustu alda-
^ót, og bygði timburhús skamt þar fyrir austan, sem
l^aerinn stóð áður.

Norður af Hákonarbæ komum vér að öðru ný-
^^eistu býli, er þá nefnist Hjallakot. Það hafði reist Gunn-
íaugur Narfason tómthúsmaður. Seinna h]ó þar Ari

94

PEGAR REYKJAVÍK

SAFN V

Magnússon, er átti Bergþóru dóttur Einars i Þingholti.
Var bærinn siðan nefndur eftir honum Arabœr og hélst
það nafn löngu eftir að Ari var fluttur þaðan i Skál-
holtskot, eins og fyr er getið, í Arabæ bjó í fjölda ára
Runólfur Jónsson, faðir Jóhanns, föður Magnúsar Ein-
ars Jóhannssonar, læknis á Hofsós, Nú er þar, sem
Arabærinn stóð, hús Jóns afgreiðslumanns Asniunds-
sonar (frá Grjóta),

Fyrir neðan Hjallakot, auslan við götuna, þar sem
nú er Vinaminni, stóð á þessum árum fjós eitt mikið;
átti það Kristófer Faber. í Fabersfjósi var ibúð í vest-
urenda og bjó þar þá Þórður nokkur Jónsson beykir,
er kallaði sig Snæfeld, Nokkuru siðar bygði Þóroddur
Sigmundarson bæ, þar sem fjósið hafði staðið, og nefnd-
ist hann Póroddsbœr. En seinna var hann kallaður
Brekka eða Brekkubœr, Þar bjuggu í fjölda ára þaú
Einar hattari Sæmundsson (prests á Útskálum Einars-
sonar) og kona hans Guðrún Ólafsdóttir (Loftssonar
og Elínar Þórðardóttur úr Hhðarhúsum Sighvatssonar)^
foreldrar þeirra Brekkubæjar-systra: Sigriðar, konu Ei-
ríks Magnússonar M. A. i Cambridge, Mariu (í Vina-
minni), konu Einars verzlunarm. Einarssonar i Rvilc,.
og Soiíiu, konu Sigurðar próf. Gunnarssonar í Stykkis-
hólmi.

Þar fvrir norðan var Marteinsbær. Þann bæ reisti
rétt fyrir aldamótin Marteinn nokkur Högnason og
nefndist bærinn i upphafi eftir honum. En seinna seldi
Marteina bæinn Guðmundi borgara Bjarnasyni (frá
Langárfossi) og nefndist hann upp frá því Borgarabœr.
Eftir Guðmund borgara, sem áður er getið (sjá bls, 59),^
bjó Þórður sonur hans þar í bænum fjölda ára. Synir
Þórðar voru þeir alkunnu ))Borgarabæjar-bræður<(, er
alla æfi dvöldust hér i bæ: Giiðmundur á Hól bæjar-
fuUtrúi (faðir frú Sigþrúðar, konu Björns Kristjánssonar
bankastjóra), Jón i HHðarhúsum (faðir Þórðar i Ráða-
gerði), Pétur í Oddgeirsbæ (faðir Gunnlaugs fyrv. bæjar-
fulltrúa), Porkell í Grjóta og Sigurður í Steinhúsinu, er
einn hfir nú þeirra bræðra, háaldraður maður. Dóttir

NR. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

95

Pórðar var Björg, kona Jóhannesar Zoega i Nj^jabæ
(bróður Geirs kaupmanns), Þórður Guðmundsson var
einatt kallaður >^borgari«, þótt aldrei fengist við verzlun;
var hann hér hafnsögumaður i mörg ár og mikils met-
inn í hvívetna. Á efri árum sótti á hann þunglyndi
mikið og lauk æfi hans með sviplegum hætti, Hann
fanst örendur í ílæðarmálinu skamt frá Jörundarvirkinu,
Siðast mun hafa búið í Borgarabænum sonur Þórðar,
Þoz'kell, er seinna bjó í Grjóta,

Skamt frá Borgarabænum, htið eitt norðar, stóð
annar bær n^TCÍstur, þegar hér er komið sögunni.
Nefndist bær þessi Porfinnsbær eftir eigandanum, er
hafði látið gera bæinn. Hann hét Porfinnur Porbjarnar-
son lögréttumaður á Seh 1802), sonur Þorbjarnar
lúka Bjarnasonar, sem um miðbik 18. aldar bjó rausn-
arbúi í Skildinganesi. Þoríinnur var merkismaður í
ölhi tilliti, með fremstu mönnum sóknarinnar af al-
þýðustétt. Seinna nefndist bær þessi fjölda ára Melbyes-
bœr, þvi að eftir dauða Þorfinns hafði Henrik Nielsen
Melbye beykir keypt bæinn og bjó hann þar til æfiloka
og ekkja hans, Sigriður Árnadóttir, eftir hans dag.
Dóttir þeirra var Þuriður, kona Kristjáns kaupmanns
Jakobssonar, sem fyr er getið. Síðan eignaðist Diðrik
skóari Hölter Melbyesbæinn, sem þá auðvitað nefndist
^pp frá því Höltersbœr. En seinast allra bjó í Hölters-

Diðrik trésmiður Knudsen, tengdasonur Hölters
skóara,

Báðir þessir bæir duttu úr sögunni þegar þeir
Henderson & Anderson bygðu hið mikla stórhýsi sitt
^^(^lasgowi< á grunni þeirra beggja nokkuru eftir 1860.

En milli þessara bæja, lítið eitt vestar, var á morgni
19. aldar þriðji bærinn, er þá nefndist Helgakot, eftir
Helga nokkurum Þorkelssyni, er þann bæ hafði reist.
Seinna bjó þar Vigfús halti Pétursson vefari, sem áður
hefir verið nefndur, og nefndist bærinn upp frá því
^^gfúsarkot, alt þangað til hann var rifinn skömmu
^ftir síðustu -aldamót. Þar bjó lengi Guðmundur, son
Guðmundar borgara Bjarnasonar, er átti Vigdísi dóttur

96

PEGAR REYKJAVÍK

SAFN V

Vigfúsar. En síðast bjó þar nærfelt 50 ár Þórður út-
vegsbóndi Torfason, — stúdenls Árnasonar frá Mófells-
stöðum — (f 1903), er átti Ragnheiði Jónsdóttur (Björns-
sonar sekretera á Esjubergi) Stephensens. Af sex sonum
þeirra (Vigfúsarkots-bræðrum) lifa nú að eins tveir, Þor-
grimur læknir i Keflavík (kvæntur Jóhönnu Andreu,
dóttur Ludvigs A. Knudsens bókhaldara og Onnu Stein-
dórsdóttur Waage, fyrri konu hans) og Jón flskimats-
maður í Reykjavik.

Loks komum vér svo að nyrzta bænum i röðinni
sunnan frá Grjóta og norður að sjó. Sá bær var reistur
1798 af Árna nokkurum Þorsteinssyni og nefndist Sjó-
búð. Þar bjó seinna árum saman austíirzkur maður,
Magnús beykir Jónsson, er kallaði sig Norðfjörð, Hann
átti Helgu Ingimundardóttur frá Bakka, móðursystur
Geirs Zoega, og börn þeirra voru systurnar Sigríður,
kona Kristjáns Möllers veitingasala, Henrietta, kona
Þórðar skóara, og Helga, kona séra Jóns Jakobssonar í
Glæsibæ, og bræðurnir ólafur Norðfjöi'ð faktor i Kefla-
vík og Jón Norðfjörð verzlunarmaður hér i bænum.
Ekkja Magnúsar, maddama Helga Norðfjörð, bygði sér
hús fyrir ofan Vigfúsarkot úr iijalli, sem þar stóð. Var
það Hjallhúsið^ sem svo var nefnt, þar sem bjó síðar út-
vegsbóndi Jóhannes Ólsen (bls, 85), er átti Ragnheiði Ingi-
mundardóttur frá Brennu i Þingholtum. En i Sjóbúðar-
bænum bjó síðast Krislján kaupmaður Porsteinsson (lög-
regluþjóns Bjarnasonar i Brunnhúsi), sem átti Guð-
rúnu Sveinsdóttur, systurdóttur Jóns landlæknis Thor-
steinsen (systur Jakobs Sveinssonar snikkara). Þegar
Kristján var dáinn, lét ekkja hans rifa Sjóbúðarbæinn
gamla og gera timburhús á lóðinni. Átti hún nokkuru
síðar Geir Itaupmann Zoöga, sem þá fluttist í Sjóbúð,
og hefir nú á 6. tug ára gert þar garðinn frægan.

Vér höfum þá farið um alla kaupstaðarlóðina eins
og hún kemur fyrir sjónir á fjTsta ári 19. aldar. Þvi
að kaupstaðarmörkin voru enn eldd komin svo langt
vestur á bóginn, að Reykjavikur-lijáleigurnar gömlu

NR. 2 ' VAR FJÓRTÁN VETRA 97

teldust með kaupstaðnum. En þar sem þetta alt telst
nú til kaupstaðarins, þá þykir ekki viðeigandi að ganga
þegjandi fram hjá því.

Hér verður að sjálfsögðu minstra breytinga vart
frá því er saga kaupstaðarins hefst. Býlunum heíir litið
sem ekkert fjölgað. Suður með Tjörninni standa hjá-
ieigurnar Melkot, Melshús og Hólakot og Hólavallar-
skólinn mitt á milli þeirra tveggja síðarnefndu. Að eins
hefir litið tómthúskot bæzt við milli Melkots og Mels-
húsa, er nefnist Nýibær, (venjulega kallað Lénharðskot).
Skal nú sögð í stuttu máli saga þessara býla, að því
leyti sem hún er kunn.

Sj'^ðst og næst Tjörninni er Melkot. Hvenær þar er
fyrst bygt, veit ég ekki, en ekki er það svo gamalt býli,
að Jarðabók Á. M, telji það meðal hjáleigna frá Reykja-
vik. Og hafi þar nokkurn tíma verið grasbýli, þá hefir
grasnytin verið tekin undan því fyrir 1769. Það ár búa
þar tveir tómthússmenn, Guðmundar tveir, Jónsson og
Einarsson, og vítum vér ekki meira um þá en nöfnin.
Árið sem Reykjavík fær kaupstaðarréttindi, hýr i Mel-
koti danskur maður, »Christjan Möller Snedkercc, sem
kynni að geta verið einn af dómkirkju-smiðunum, þótt
skjalfest verði það ekki, Tíu árum seínna býr þar t*or-
leífur Árnason Hítdal og heldur hann kotið í nokkur
^i'; en það ár, sem hér ræðir um, býr þar Teitur Gisla-
son og vitum vér engin deili á þessum mönnum. En
frá 1825 til vorra daga hefir sama ættin búið þar, fyrst
Sigríður Magnúsdóttir (ekkja Sigurðar Ásmundssonar í
Skálholtskoti), þá Einar sonur hennar og loks Magnús
sonur hans, sem enn b^'r þar háaldraður maður. Lítið
eitt vestar og norðar stóð nýbýlið Nýibær eða Lén-
harðskot, rétt fyrir sunnan likhúsið i kirkjugarðinum,
sem nú er. Var Lénharður þessi Jónsson, gamall vinnu-
niaður Sunchenbergs og siðar kembari við innrétting-
íii^nar. En er Lénharður féll frá, hvarf kot þetta úr
sögunni nálægt 1812.

í Melshúsi er 1769 talinn búandi mr. Jón Magnús-
son snikkari. Má ráða af titlinum »mr.<( (þ. e. monsjör),

7

PEGAR REYKJAVÍK

* SAFN y

að Jón sá hefir verið einn af heldri mönnum sóknar-
innar. Um 1780 bvr þar annar ))mr.« Það er Jón Sveins-
son, hreppstjóri Reykjavíkur- og Seltjarnarness-hrepps^
enda er kona hans, Sigríður Guðmundsdóttir, kölluð"
»maddama«. Annars er mér alls ókunnugt um þessi
heiðurshjón. Pegar HólavallarskóH var settur á stofn,.
breyltist Melshús í tómthús, þvi að þá var grasnytin
tekin frá því og lögð til skólans. Á fyrstu 14 kaupstað-
arárum Reykjavikur býr i Melshúsi danskur skóarí,
Johan Hendrik Höyer, og eftir hann látinn ekkja hans-
með syni sinum. Fyrst eftir aldamótin tekur býlum ab
fjölga þar suður frá, og þá fyrst kemur upp fleirtölu-
myndin (Melshúsin). Verða þau brátt 4 eða jafnvel 5.
í einu þeirra, og naumast þvi reisulegasta (kotinu þar
sem siðast bjó Pétur prentari Asmundsson) fæddist Jón
Gnðmundsson^ hinn alkunni stjórnmálamaður og rit-
stjóri, 10. des. 1807. Bjuggu þar þá foreldrar hans,.
Guðmundur Bernharðsson og Ingunn Guðmundsdóttir,
þá gift fyrir tæpu ári; var 40 ára aldursmunur þeirra
hjóna, enda stóð hjúskapur þeirra ekki nema nokkur
ár. Fluttist þá Guðmundur austur á sveit sína i Árnes-
sýslu (f 1812), en Ingunn tók saman við annan mann,.
Guðmund Grimsson i Hólakoti, og átti með honum
son, Ólaf Rósenkranz, er varð bóndi uppi i Skilmanna-
hreppi og faðir Ólafs Rósenkranz leikfimiskennara. En
Guðm. Bernharðsson hafði áður verið kvæntur Guð-
rúnu Erlendsdóttur og átt með henni son, er Arnþór
hét. Hann varð stúdent, en druknaði 19 vetra i Vest-
mannaeyjum. Nú eru Melshúsin með öllu horfin inn
i kirkjugarðinn. Síðasti Melshúsabærinn var rifinn 1908;
var það bær Bjarna hring]ara Mattiassonar, enda var
hann þeirra allra vandaðastur,

í Hólakoti bjó, er fyrst fara sögur af búendum
þar (1769), Þorkell Þórðarson i samb}^li við Teit Sveins-
son vefara, sem áður er nefndur. Þangað til Hóla-
vallarskóli er reistur, virðist Hólakot hafa verið all-
myndarlegt grasbj^Ii með talsverðum túnum, en setur
ofan, likt og Melshús, er grasnytin er tekin undan því

NR. 2

VAR FJORTÁN VETRA

99

og lögð að hálfu til skólans, en að hálfu hafði hún
áður verið lögð til innréttinganna. Nefndist sá hluti
túnsins eftir það JJllarsiojiitún. Varð snemma raarg-
býli i Hólakoti, þótt naumast hafi bæirnir nokkuru
sínni verið fleiri en tveir. I byrjun aldarinnar bjó þar
Jón garðyrkjumaður Grimsson (sýslumanns Grimssonar
frá Litlu-Giljá), faðir þeirra bræðra Jóns og Grims Lax-
dals, sem þegar hafa verið nefndir. Sá Jón var bróðir
séra Jóns í Görðum á Akranesi, föður Gríms amtmanns
og Ingibjargar konu Þorgrims gullsmiðs Thomsens á
Bessastöðum (en þeirra sonur var dr. Grimur Thom-
sen skáldið). Enn var sonur Jóns garðyrlcjumanns Þor-
valdur á Gauksmjn-i (Beina-Þorvaldur), sá er grunaður
var um skipherramorðið i Laxárósi á Skagaströnd^).
Espóh'n segir um Jón garðyrkjumann, að hann hafi
verið ))ei mjög þokkaður((^). A fyrri liluta aldarinnar
var i Hólakoti árum saman Gissur vaktari Magnússon
(Illugasonar frá Hólshúsi í Eílersey^)), sómakarl, sem
um fjölda ára gætti með skyldurækni góðrar reglu á
götum bæjarins á næturþeli. Bar hann alla tíð vaktara-
staf ()>morgunstjörnu(() sem embættistálcn og söng vakt-
aravers við hver stundamót nætur.

Arið 1803 var efst á Hólavelli, á háhólnum fyrir
vestan og ofan Hólakotsbæina, reist »8tjörnuskoðunar-
liiÍ8« (observatorium). Það lét reisa norsk-danskur liðs-
foringi, Hans Jörgen Wetlesen, er var hér að landmæl-
ingum á þeim árum ásamt þeim Ohlsen og Frisak Hðs-
foringjum. En tugthússlimir unnu aðallega að húss-
byggingunni. Stóð það þar þangað til 1817. Þá keypti
Einar stúdent og borgari Jónsson húsið og lét rifa það.
En árið 1830 var reist vindmylna þar sem stjörnu-
skoðunarhúsið hafði staðið. Mun P. C. Knudtzon kaup-
niaður hafa látið gera mylnu þessa, en um eitt skeið

1) Sbr. íslands Árbækur XI, bls. 117 og XII, bls. 100.

2) Sbr. íslands Árbækur XI, bls. 33.

3) í Effersey voru 1792 þessi 4 býli: Eílersey, Steinhóll,
Hólshús og Eyrarhús.

7*

100

PEGAR REYKJAVÍK

SAFN V

álti Daníel Bernhöft bakari (sem í fyrstu var hér á
vegum Knudtzons) mylnuna. Siðast átti hana Jóhannes
malari Pálsson í Hólakoti (norðurbænum), sómamaður í
mörgu tilliti og lagvirkur (gerði t. d. við klukkur bæj-
armanna, þvi þá var fátt um úrsmiði í bænum), Mylna
þessi mun hafa horfið nálægt 1880.

Á háhólnum milli Melshúsa og Hólakots stóð um
þetta skeið Hólayallarskólinn eða Regkjavikurskóli hinn
eldri, Tveim árum áður en Reykjavík fékk kaupstaðar-
réttindi, hafði með konunglegri tilskipun (29. apríl 1785)
verið boðið að flytja latínuskólann úr Skálholti suður
til Reykjavikur. Var skólahús allmikið reist á Hólavelli
miðjavega milli Hólakots og Melshúsa og grasnytjar
beggja þeirra bjáleigna lagðar að mestu til skólans, svo
sem áður er vikið að. Vegna mikilla harðinda, sem
gengu yfir land (móðuharðindanna) byrjaði ekki skóla-
hald á Hólavelli fyr en haustið 1786. Litið frægðarorð
ávann sú mentastofnun sér þau 18 ár, sem hún stóð
i Reykjavik. Skólameistarinn, sem lengst af var talinn
að veita henni forstöðu, var Gisli Thorlaciiis, sonur
Þórðar klausturhaldara i Teigi Brynjólfssonar Thor-
lacius, en bróðir Skúla Thorlacius skólameistara við
Frúarskóla 1 Kaupmannahöfn (7 1815). Gísli var ó-
reglumaður meiri en góðu hófl gegndi og lítt fær um
að veita slíkri uppeldis- og mentastofnun forstöðu sök-
um drykkjuskapar sins, enda varð 1796 að skipa hon-
um aðstoðarmann i embættinu, fyvsi Jakob Árnason
stúdent, er frá 1801 varð prestur í Gaulverjabæ, og
siðan Guttorm Pálsson (er síðar varð prófastur á Hall-
ormsstað) og* höfðu þeir lengst af allan veg og vanda
af skólanum. Af öðrum kennurum við skólann mætti
nefna þá Arnór Jónsson (er seinna varð prófastur i
Vatnsfirði [7 1853], höfundur kveldsálmsins fræga ))Til
hafs sól hraðar sér«) og Brynjólf Sivertsen (seinna dóm-
kirkjuprest). Upphaflega var til þess ætlast, að skóla-
meistari og undirkennari kæmu sér upp íbúðarhúsum
í kaupstaðnum og því voru veittir hvorum þeirra 350
dalir i þvi skyni (svo og heimilað að velja sér ein-

NR. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

101

hverja kongsjörð nærlendis til ábúðar og afnota). En
fyrir það fé gátu þeir ekki komið sér upp ibúðarhús-
um og varð því að taka sitt herbergið handa hvorum
þeirra í skólahúsinu; en herbergin voru alls fimm 1
húsinu niðri. Uppi á loftinu var, auk herbergis fyrir
þjónustufólk, svefnherbergi handa skólasveinum og
skyldu þeir sofa 30 í — 8 rúmum! Yfir höfuð var að-
búnaður allur hinn versti. Húsið sjálft mjög óvandað
að öllum frágangi. Herbergin svo dimm vegna fárra og
smárra glugga, að vandræði voru að, En verstur var
þó kuldinn. Ofnar voru að vísu í sumum herbergjun-
um, en svo illa frá þeim gengið, að reykjarmökkurinn
stóð fram úr þeim, hvenær sem eldur var kveyktur, í
stað þess að fara upp um reykháflnn, svo að menn ein-
att ))af tvennu illu völdu þann kostinn heldur, að skjálfa
í kuldanum en að kafna í reykjarsvælunni«. Yfirleitt var
skólavistin á HólavelU hin versta og gerði hún ekki að
eins skólasveina, þá er ekki voru þvi áhugasamari,
alveg frábitna bóknáminu, heldur fór hún beinhnis með
heilsu margra þeirra, svo að þeir biðu verunnar þar
aldrei bætur. í upphafi var ætlast til, að skólasveinar
^ hefðu borðhald i sjálfu skólahúsinu og fékk Levetzow
stiftamtmaður skraddara nokkurn til að gegna bryta-
störfum. En tveir mánuðir voru vart liðnir, er brytinn
varð að gefa alt frá sér — vegna matvælaskorts. Urðu þá
slíólasveinar sjálfir að vera sér úti um fæði í kotunum
kringum bæinn, en borðhaldið í skólanum lagðist al-
veg niður. Um aldamótin 1800 var Hólavallarskólinn
orðinn hið mesta áhyggjuefni öllum góðum mönnum
og fæstir vildu senda þangað sonu sina til læringar.
Bæði þótti ekki lengur lift í skólahúsinu, svo úr sér
gengið sem það var orðið, og svo þótti bæjarlifið hafa
alt annað en heppileg áhrif á skólasveina. Á tvennu
þótti þó mest ríða, var annað það, að losna við hinn
óhæfa skólameistara, en hitt, að finna einhvern hent-
ugri stað til skólahaldsins. Úr hvorutveggja rættist á
næstu árum. Skólameistari var látinn segja af sér 1804
og um leið áformaður flutningur skólans til Bessastaða,

102

ÞEGAR REYKJAVÍK

SAFN V

í hús það, er Bessastaða-anitmenn höfðu búið í og var
opinber eign. Veturinn 1804 — 05 var enginn skóli hald-
inn á Hólavelli (og yfir höfuð hvergi i landinu, þvi að
Hólaskóli nyrðra hafði verið lagður niður 1801). En
haustið 1805 var skóhnn settur á Bessastöðum og tók þá
við skólameistarastörfum þar Sleingiimur Jónsson lektor
(siðar bisknp). Af Gísla Thorlaciusi er það að segja, að
hann fór til séra Jakobs í Gaulverjabæ og þaðan (1805)
til Kaupmannahafnar (þar dó hann nokkuru síðar).

Eins og getið er hér að framan (bls. 60), var al-
þingi hið forna háð þar í skólahúsinu á Hólavelli sið-
ustu alþingis-árin bæði (1799 og 1800), með því að ólift
þótti lengur i lögréttuhúsinu á Þingvöllum, og þá var
líka landsyfirrétturinn n^'i haldinn á Hólavelli framan
af, unz skólahúsið var rifið, þótt ekki þætti vistarveran
þar sérlega vegleg, svo sem áður er vikið að.

Þótt Hólavallarskóli gæti sér litt frægðarorð i skóla-
sögu lands vors, komu þaðan 5'nisir stúdentar, er seinna
fengu á sig ágætisorð sem lærdóms- og atkvæðamenn.
Auk áðurnefndra undirkennara og aðstoðarkennara við
skólann, sem allir voru útskrifaðir þaðan, mætti nefna
aði'a eins menn og Steingrím Jónsson (siðar biskup),
Bjarna Þorsteinsson (síðar amtmann) og Árna Helga-
son (siðar stiftsprófast). Hinn síðastnefndi var árin 1795
— 99 i Hólavallarskóla, og átti þar verstu æfi, sökuni
efnaskorts. Var það einatt venja Árna, er aðrir skóla-
sveinar leituðu til matstaða sinna til snæðings, að hann
skauzt suður í Skildinganesshóla og lét fyrirberast þar,
meðan hinir mötuðust!

Arið 1807 var skólahúsið á HóIaveUi rifið lil grunna
og viðurinn úr því, sem ófúinn var, fluttur til Bessa-
staða og notaður þar til húsagerðar. En á hæðinni, þar
sem skólínn hafði staðið, eða litið eitt sunnar, reis
seinna litill toríbær, er nefndist y)Skólabœrinm<^ og er
enn við lý^ði. Þar byrjaði búskap hér i bæ Alexíus
Árnason lögregluþjónn, og þar bjó siðar Valdi Valda-
son tómthússmaður, faðir Jóns Valdasonar, er ól þar í
bænum allan aldur sinn. En á sjálfum skólahússgrunn^

:Kr. 2 VAR FJÓRTÁN VETRA 103

inum, eða því sem næst, stendur nú hús dr. Jóns Þor-
kelssonar þjóðskjalavarðar,

Fyrir vestan og norðan HólavöIIinn tók við svo-
nefndur Landakotsvöllur nieð þremur bj^lum, Landa-
kotinu sjálfu og tveim tómthússb}4um vestast og syðst
á veUinum.

Landakotið var ein af beztu hjáleigum Reykjavikur,
€n hafði verið lagt til innréttinganna ásamt Götuhúsum
og V2 Hólavelli. Allan seinni hluta 18. aldar bjó þar
Jón Magnússon lóðs, um eitt skeið annálaður sjógarpur.
Þegar hér er komið sögunni, var Jón enn í Landakoti,
€n kominn á áttræðisaldur og hafði þá fyrir löngu slept
hafnsögunni i yngri manna hendur. Skömmu eftir alda-
mótin eignaðist Petræus kaupmaður Landakotið; í skrá
yíir eignir Petræusar-verzlunarinnar eftir að þeir höfðu
bundist verzlunarfélagsskap, Petræus og Lars M. Knud-
sen 1814, er það talið verzluninni tilheyrandi, ásamt Götu-
húsum og V2 Hólavelli. En þegar þeir slitu verzlunar-
félagsskapnum, Petræus og Knudsen (1821), hélt Knudsen
hjáleigunum, og fluttist þá i Landakot, eins og fyr segir,
ekkja hans, er P. C. Knudtzon hafði keypt Randerska
húsið af henni 1830. A þessu tímaskeiði öllu var Landa-
kot lítið annað en tómthússbýli, þvi að Knudsen hafði
sjálfur haft grasnytina öll þessi ár. Árið 1837 seldi
niaddama Knudsen Landakotseignina dómkirkjuprest-
inum Helga G. Thordersen. Lét hann skömmu siðar
^yggi^ þar vænt og mikið timburhús, rétt fyrir austan
gamla Landakotsbæinn, sem hann lét standa. í gamla
bænum bjó, eftir að séra Helgi flutti í húsið, nokkur
ór frú Guðrún, ekkja dr. Gísla Brynjólfssonar prests
á Hólmum (f 1827), dóttir Stefáns amtmanns Þórar-
inssonar, með einkasyni sínum Gisla, skáldi og kennara
við Khafnarháskóla, er seinna varð (7 1888). Þegar
séra Helgi varð hiskup, keypti eftirmaður hans, séra
Asmundur Jónsson, Landakotseignina af honum og bjó
þar sína prestskapartíð hér. Bjó þar hjá séra Ásmundi
Jón lektor Jónsson, faðir hans, er áður hafði verið
skólameistari á Bessastöðum um fjölda ára. En þegar

104

PEGAR REYKJAVIK

SAFN V

séra Ásmundur fluttist að Odda, sökum mótblásturs,
sem hann mjög ómaklega varð fyrir hér i bæ, aðal-
lega fyrir undirróður einstakra manna, þá vildi eftir-
maður hans í embættinu, séra Ólafur Pálsson, ekki
kaupa eignina; en það varð til þess að líaþólska trú-
boðið nokkuru síðar náði kaupum á henni, fyrir milli-
göngu Randrups lyfsala, og heíir eignin síðan verið í
höndum þess, sem kunnugt er.

Um kotin vestast í Landakotsvelli er fátt að segja.
Þau hétu Litla Landakot eða Landakots-kot annað, en
Fjárhúskot hitt. Hverfa þau bæði úr sögunni, þegar
kemur fram á öldina síðustu.

Hér um bil beint norður af Landakoti, þó öllu
heldur í HlíðarhúsavelH en í Landakotsvelli, stóð um
það bil, er Reykjavik fær kaupstaðarréttindi, býli eitt,
er nefndist Jaðar, Á uppdrætti Lievogs (1787) er býli
þetta kallað öðru nafni: Skakkakot eða Skakk, og fest-
ist það nafn við b^'lið siðar. Þar bjó framan af öldinni
Sölmundur Jónsson, er átti Sigriði, dóttur Sighvatar i
Grjóta og Gunnhildar eldri Hjaltalin. Seinna bjó þar
lengi Teitur Teitsson, faðir Helga hafnsögumanns,
Skakkakot var rifið einhvern tíma nál. 1870, Þar sem
kotið stóð, er nú hús Tofte bankastjóra, sem ekkja Guð-
brandar heit. Finnbogasonar faktors lét gera þar nokk-
uru fyrir siðustu aldamót. Lítið eitt vestar i Hliðar-
húsavelH var áður kot eitt, er Halakot (bls, 12) nefndist,
en mun hafa lagst niður í lok 18. aldar. Arið 1801 og
síðar er það ekki talið meðal bygðra býla.

Nokkuru austar en Skakkakot, hér um bil í beinni
linu norður af Landakotskirkjunni, sem nú er, stóð
hjáleigan Götnhús (venjulega nefnd og jafnvel skrifuð
Göthús), sem um margar aldir fylgdi Reykjavik, en
hafði síðar, eins og Landakotið og Hólavöllur hálfur,
verið lögð innréttingunum til afnota. Þar gerði garðinn
frægan allan seinni hluta 18. aldar Sigiirður Erlendsson
(lögréttumanns i Hrólfsskála Brandssonar lögsagnara
i Bygggarði, og siðar í Reykjavik, Bjarnhéðinssonar) og
kona hans Hlaðgerður Guðmundsdóttir (frá Eyjum i

NR. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

105

Kjós). Erlendur lögréttumaður átti, sem fyr segir, Sess-
elju Tómasdóttur á Arnarhóli Bergsteinssonar, og með
henni, auk Sigurðar, dóttur eina, Oddnýju, sem átti Odd
Hjaltalin lögréttumann og lögsagnara á Rauðará, sem
fyr er nefndur (bls. 13). Af börnum Sigurðar hafa þegar
nefndar verið þær Sigriður eldri, er átti Runólf Klemens-
son faktor og verksmiðjustjóra, og Sigriður yngri, er
átti Henrich Hansen, danskan að ætt, sem upphaflega
hafði verið ))assistent(( við kongsverzlunina í Hólminum,
en seinna kaupmaður á Bátsöndum. Þriðja dóttir Sigm^ð-
ar, Vigdís, átti Grim Ásgrimssson, er og bjó i Götuhúsum
árum saman; synir þeirra voru þeir séra Jón á Húsa-
felli (f 1809) og séra Sigurður á Helgastöðum (f 1852).
Sigurður í Götuhúsum var með merkustu mönnum í
Reykjavikurhrepp A sinni tið, atorkumaður mikiU og
efnaður vel. Hann mun hafa dáið nokkuru fyrir fyrri
aldamótin (1796 eða þar um), en Hlaðgerður dó 1803.
Af öðrum búendum í Götuhúsum höfum vér þegar
nefnt Einar Jónsson, er seinna bjó i Þingholti fjölda
ára, föður Bergþóru, konu Ara i Skálholtskoti Magnús-
sonar. Þegar kemur fram á 19. öldina, hnignar Götu-
húsum i mörgu tilliti. Petræusar-verzlun hafði eignast
þau nokkuru eftir aldamótin 1800, eins og Landakotið,
og hefir vafalaust séð sér hag i, að tómthússbýlum fjölg-
aði þar, heidur en hitt. Allan >fyrri hluta 19. aldar bjó
þar Jörgen nokkur Pálsson, er dó háaldraður og blind-
ur nokkuru eftir 1850. Eftir 1860 eignaðist Geir kaup-
niaður Zoéga Götuhúsin. Lét hann rifa öll kotbýlin og
slétta yfir, svo hvergi sá stein yfir steini, svo og umgirða
^lt túnið, sem siðan hefir borið nafnið »Geirstún((^).

Fyrir norðan Götuhúsin, en vestar þó, rétt norður
'við sjó, var jörðin Hlíðarhús með hjáleigunni Ána-

1) EfUr aö þeUa er skrifaö, er tekiö aö gera aUstórt stein-
hús tvílyft á Götuhúsatúni, litiö eitt austar og sunnar á túninu en
Götuhúsin gömlu voru fyr á tiö. Paö hús lætur gera Geir verk-
fræöingur Zoéga (sonur Geirs rektors).

Í06

Pegar reykjavík

SAFN V

naustutn, og eiin vestar, við Eiðsvik utanverða, Sel,
með hjáleigunni Bráðræði. Stóðu jarðir þessar á morgni
19. aldarinnar með sömu ummerkjum og þá er dagur
Reykjavikur rann upp fjórtán árum áður. Eina breyt-
ingin sú, að búendur þar voru nú ekki allir hinir sömu
og þá höfðu verið.

Frá Sjóbúð lá vestur nieð sjónum næsta ógreiðfær
vegur og illa ruddur vestur að Hliðarhúsum, en milH
Hliðarhúsa og Ánanausta var votlendi allmikið vestur
með sjónum. Fyrir sunnan Hlíðarhúsin lágu allmikil
tún, er náðu alveg upp að Götuhúsatúni og Landakots-
velli. Árið 1703 er Elín Hákonardóttir á Látrum við
Mjóafjörð (ekkja Guðbrands prófasts Jónssonar í Vatns-
firði t 1690) talin eigandi Hliðarhúsa, Ánanausta og
Engeyjar. Þá búa þar Stefán Jónsson og Árni Hildi-
brandsson á sinni hálflendunni hvor; hefir annar 5
kýr^ en hinn 3. S^^nir það, að Hlíðarhús hafa verið
heilmikil jörð. Segir í Jarðabók A. M., að Hlíðarhús sé
að sögn partur úr Víkurlandi, og sjöttungur jarðarinnar,
en lögbýli síðan er Reykjavik varð kongseign (þ, e. i
byrjun 17. aldar). Um miðbik 18. aldar er Ólafur nokk-
ur Ólafsson eigandi Hlíðarhúsa og Ánanausta, og gefur
hann bæði býlin Helgafells-prestakalli sem sálugjöf^).
Voru þau siðan eign þess prestakalls fram j^fir miðja
19. öld, er Reykjavikurkaupstaður eignaðist þau, Þar
sem siðar nefnist í Sauðagerði, voru upphaflega beitar-
hús þeirra Hliðarhúsabænda.

A fyrri hluta 18. aldar bjuggu i Hlíðarhúsum tveir
gildir bændur, þeir Sighvaiur Pórðarson (ættaður frá
Laugarvatni i Biskupstungum) og Gnðnmndur Daviðs-
son (Erlendssonar prests á Tjörn á Vatnsnesi Illuga-
sonar), og búa niðjar þeirra beggja eftir þá í Hliðar-
húsum í hálfa aðra öld, eða þangað til Hlíðarhúsin
hverfa að mestu úr sögunni síðast á 19. öld. Eru margir
þeirra Hliðarhúsamanna svo merkir menn og kynsælir.

1) Sbr. Finni Johannæi: Historia ecclesiastica Islandiæ, III,
bls. 510.

NR. 2 VAR FJÓRTÁN VETRA 107

■

að Reykvikingum er sizt óskylt að geyma i heiðri minn-
ingu þeirra. í elzta sálnaregistri prestakallsins (frá 1769)
er Sighvatur Þórðarson ekki talinn; heíir hann þá að
líkindum verið dáinn. En í stað hans er þá kominn
sonur hans, Þórður, sem ól allan aldur sinn i Hlíðar-
húsum (j 1811). Guðmundur Daviðsson er þar á móti
enn á hfi, en orðinn aldraður (f 1784). Hann var i
aðra ætt kominn af Birni s^^slumanni Guðnasyni i
Ogri, og systir Guðmundar, Vigdís, varð amma Þórðar
háyfirdómara Sveinbjörnssonar. Fyrri kona Guðmundar
var Björg frá Arnarhóli Jónsdóttir (systir Gissurar lög-
réttumanns) og sonur þeirra Davíð lóðs, er átti Ástu
Sighvatsdóttur, systur Þórðar. En um það skeið er kom-
inn að HHðarhúsum þriðji búandinn : Niels Hjaltalín
lögréttumaður, sonur Jóns sýslumanns, en bróðir Odds
lögréltumanns á Rauðará, merkur maður á sinni tíð.
Eilt barna hans var Eirikur Hjaltalín, stúdent frá Hels-
ingjaeyrarskóla í Danmörku 1787; hann tók danskt laga-
próf og varð tollembættismaður erlendis (7 í Flensborg
1815). En sonur Eiríks var Niels Melsted Hjaltalín etaz-
ráð, bókavörður og ritari (Expeditions-sekretær) á einka-
skrifstofu konungs (f 1872^). Pórðar Sighvatsson átti
Ingiríði Ólafsdóttur (prests í Stóradal Jónssonar Thor-
lacíusar). Synir þeirra voru þeir Ólafur kaupmaður og
riddari á Bíldudal, er kallaði sig »ThorIacius« eftir móð-
urföður sinum, sem hann var heitinn eftir, og séra Ein-
sir, prestur í Otrardal, er einnig kallaði sig Thorlacíus.
Olafur kaupm, Thorlacíus átti Guðrúnu dóttur Odds á
Rauðará Hjaltalíns, og ef hin mikla vestfirzka Thor-
lacíusar-ætt frá þeim runnin. Dóttir Þórðar var Elín, er
^tti Bjarna fyr spítalahaldara í Kallaðarnesi Hannesson.
^j^ggu þau í Hlíðarhúsum nokkur ár, en Bjarni var
henni næsta ótrúr eiginmaður, svo að Elin heimtaði
skilnað og fékk hann nál. 1820. Laundóttir Elinar með
Olafi Loftssyni læknisfræðinema var Guðrún, kona
Einars hattara í Brekkubæ Sæmundssonar. Davíð Giið-

1) Sbr. Sýslumannaæfir IV, bls. 846

108

PEGAR REYKJAVÍK

SAFN V

miwdsson var lengi lóðs, sjógarpur mikiU og aflasælL
Hann varð háaldraður maður og blindur lengi, gekk
þó fylgdarlaust hinn ógreiðfæra veg úr Hliðarhúsum
austur í Gróf, sem var aðallendingarstaður róðrarskipa,
hvenær sem róið var, til þess að fá að þukla á fiskin-
um, sem kastað var á land úr róðrarskipum, er þar
lentu. En það var hans mesta ánægja í ellinni. Hugð-
ist karl geta með þukli sinu komist fyrir um, hvar á
miðunum flskur sá væri dreginn, sem borinn var á
land! Af börnum hans og Astu Sighvatsdóttur hafa
þegar verið nefndar i ritgerð þessari þær dæturnar
Guðrún, kona Tómasar söðlasmiðs Bech, og Björg,
kona Helga Ó. Bergmanns faktors. En sonur Daviðs
og Astu var Jón i HHðarhúsum Daviðsson^ aflamaður
mikill og dugnaðarmaður. Jón Daviðsson átti, sem fyr
segir, Ingibjörgu Kristínu Sigurðá'rdóttur, timburmanns
Magnússonar, er áður hafði átt Jón vaktara Guðmunds-
son (bls. 87). Dóttir þeirra var Kristin, er giftist Ólafi
Arnórssyni í Hlíðarhúsum (Snorrasonar rika i Engey);
voru börn þeirra Jón útvegsbóndi ólafsson i Hhðar-
húsum og Ingibjörg, er átti Jón son Guðmundar ))bónda«
Jónssonar i Hlíðarhúsum. Guðmundur ))bóndi<( hafði i
fyrstu búið í Grjóta, Hann átti Halldóru Björnsdóttur
syslumanns Tómassonar, hálfsystur Þórðar kancelUráðs
í Garði og Tómasar söðlasmiðs Bech, en alsystur Stein-
unnar, móður Karls Andersens skálds í Khöfn. Börn
þeirra Guðmundar ))bónda« og Halldóru voru nýnefnd-
ur Jón Guðmundsson (faðir Ólafs fiskimatsmanns og
ísafoldar, konu Gunnars kaupmanns Gunnarssonar) og
Sesselia Halldóra, er átti Ólaf Guðlaugsson (norðlenzk-
an mann) í Hlíðarhúsum (þeirra sonur er séra Þórður
prófastur Ólafsson á Söndum í Dýrafirði). Hvar í Hlíð-
arhúsum þessir nafnkunnustu Hlíðarhúsa-menn hafa
búið, má nú leljast frágangssök að fá grafið upp. Hið
eina, sem nokkurn veginn vissa er fyrir, er það, að Guð-
raundur Jónsson bjó i Vesturbænum svo kallaða, þar
sem Ólafur Guðlaugsson tengdasonur hans bjó síðar.
Annars voru Hlíðarhúsabæirnir, þegar kemur fram á

NR. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

109

19, öld, alls 7 að tölu. Vestast í bæjaröðinni var Vestur-
bœrinn, og á bak við hann að norðanverðu Norðar-
bœrinn (þar bjó að hkindum ólafur Arnórsson, og eftir
hans dag þeir Jón sonur hans og Jón Guðmundsson,
dótturmaður hans). Þá var Sundið, Skálinn, þá M/d-
bœrinn (þar sem bjó Bjarni Kristjánsson og Þorbjörg,
foreldrar Sighvatar bankastjóra), þá Jóns-bœr (Þórðar-
sonar frá Borgarabæ, föður Þórðar í Ráðagerði og þeirra
systkina), þar sem nú er hús Amunda fiskimatsnianns
Amundasonar, og loks Austurbœrinn, fyrir norðan Jóns-
bæ. Nú eru Hliðarhús að mestu leyti horfin. Af torf-
bæjunum gömlu er að eins einn eftir, Vesturbærinn,
þar sem síðast bjó Torfi Þórðarson fiskimatsmaður (frá
Vigfúsarkoti) og nú ekkja hans, Sigríður Pétursdóttir
frá Ananaustum Gíslasonar.

Spölkorn vestar en Hlíðarhús voru Ánananst; voru
þau hjáleiga frá Hlíðarhúsum, en á milli þeirra og Hlíð-
íirhúsa var ekkert býli á því tímaskeiði, sem hér ræðir
um. Lá býli þetta niður við sjó, skamt þar frá, sem nú
^ru fiskverkunarhús AUiance-fiskifélagsins. Eins og fyr
^r getið, eignaðist Helgafellsprestakall býli þetta, ásamt
Hlíðarhúsum, sem sálugjöf eigandans, Ólafs Ólafssonar,
y átti það fram yfir miðja 19. öld (bls. 106), Á síðustu
aratugum 18. aldar bjuggu þar í tvíbjdi feðgar tveir,
Jóhannes Jóhannesson og Torfi sonur hans, og býr
hinn siðarnefndi þar um alllangt skeið framan af 19.
^ld. Er það tilgáta mín, að Jóhannes þessi hafi verið
feðir Jóns lóðs Jóhannessonar i Hákonarbæ, föður Toría.
^ fyrri hluta 19. aldar bjó i Ánanaustum Gísli Ólafsson,

áður hafði verið vinnumaður hjá séra Árna Helga-
syni í Breiðholti, vel metinn bóndi, faðir þeirra bræðra
Péturs og Guðmundar, er siðar bjuggu i Ánanaustum,
*Qg Kristjáns i Görðunum. Pétur Gíslason var lengi bæj-
HrfuIItrúi hér í bæ, skýrleiks- og atorkumaður. Átti hann
íyrst Vigdisi Ásmundsdóttur frá Stekkjarkoti á Kjalar-
^esi, en síðar Valgerði Ólafsdóttur, systur Ólafs danne-
^rogsmanns i Lækjarkoti. Af sonum Péturs lifir nú einn,
^isli Ólafur Pétursson héraðslæknir á Eyrarbakka. Tveir

110

PEGAR REYKJAVÍK '

SAFN V

dóu uppkomnir: Sigurður cand. polyt. ög ólafur fá-
tækrafulltrúi. Pétur Gislason lét siðar reisa handa sér
steinhús allstórt fjær sjónum við Vesturgötu, er nú
nefnist svo, og bjö þar upp frá því, unz hann á gamals
aldri fluttist héðan til Gísla læknis sonar sins, og hefur
hann dvalist hjá honum siðan.

Pá eru að eins ónefnd tvö bvH þar vestur frá,
prestsetrið sem þá var, Sel, og hjáleigan þaðan, Bráð-
ræði.

Sel var upphaflega allmikil jörð og góð, eftir því
sem hér gerðist, svo vel sem hún lá við bæði fyrir
land- og sjávarbúskap. Var hún kirkjujörð frá Reykja-
vík, en seld undan kirkjunni skömmu eftir miðja 19,
öld (i tið séra Ólafs Pálssonar dómkirkjuprests). í Jarða-
bók Á, M. er Sel tahð 4 kúa jörð og ábúandi þá tahnn
Ólafur Benediktsson. A síðari hluta 18. aldar bjó þar
góðu búi i fjölda ára Þorfinnur lögréttumaður Þor-
bjarnarson (rika frá Skildinganesi), en brá búi árið
1800 eða þar um og bygði sér bæ inni í Reylcjavík»
þann er þegar er nefndur, næst fyrir sunnan Sjóbúð,
og seinna nefndist eftir eigendunum Melbyesbær og því
næst Höltersbær. En Selsjörðina tók þá til ibúðar dóm-
kirkjupresturinn, séra Brynjólfiir Sivertsen (sonur Sig-
urðar landþingisskrifara Sigurðssonar á HUðarenda i
Fljótshlíð), er þá var fyrir skemstu orðinn prestur í
Reykjavík. Hann átti Steinunni Helgadóttur (frá Ökruni
Guðmundssonar), ekkju Guðmundar Þórðarsonar fakt-
ors, áður tugthússráðsmanns (sjá bls. 17), og varð
því stjúpfaðir Helga bislcups og þeirra systkina. For-
maður hans í embættinu, Geir biskup, hafði búið á
Lambastöðum, eins og þeir prestarnir á undan honum
séra Guðmundur Þorgrimsson og séra Árni Þórarins-
son (er biskup varð á Hólum). Hafði séra Brynjölfi
leikið hugur á að fá Lambastaði til ábúðar, en Geir
biskup verið ófús að standa upp, »því þótt Lambastaðir
væru ekki neitt höfuðból, væri þar gott undir búhokur
og Seltirningar siðugri menn en þeir i Vík«. Fyrir því
tók hann kirkjujörðina Sel til ábúðar (eftirmaður hans.

NR. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

llt

séra Arni Helgason, bjó þar á móti lengst af i Breið-
holti) og bjó þar unz hann 1814 fluttist að Holti undir
Eyjafjöllum, en þaðan aftur að Útskálum 1826 (f 1837),
Synir séra Brynjólfs voru séra Sigurður Br. Sivertsen^
er varð eftirmaður hans á Útskálum 1837—86, og séra
Einar Br. Sivertsen i Gufudal, faðir séra Páls, er siðast
var prestur á Stað i Aðalvík. Eftir að séra Brynjólfur
hafði fluzt frá Seli, bjuggu þar 5'nisir merldr menn af
alþýðustétt. Mætti þar nefna Nikulás Erlendsson (seinna
i Nýjabæ i Skuggahverfi, er eftir honum nefndist Niku--
lásarkot), föður Hafliða, móðurföður séra Bjarna dóm-
kirkjuprests Jónssonar, Asmund Eiriksson, er síðar var í
Grjóta, og Ólaf Steingrímsson (frá Eiði Ólafssonar), er þar
bjó lengi rausnarbúi og var formaður mikill og aflasæll.

Bráðræði byggist ekki fyr en um miðbik 18. aldar;
var það lítið kot og lélegt, er htið kemur við sögu fyr
en Þorsieiim Bjarnason (frá Flekkudal i Kjós) settist
þar að. Hann átti Ragnheiði Ólafsdóttur, er um fjölda
ára var Ijósmóðir hér i bæ, fyrirmannleg friðleikskona
og vel látin af öllum. Þau Þorsteinn höfðu áður búið
á Seli nokkur ár. Þorsteinn var trésmiður góður og bjó
góðu búi í Bráðræði, unz hann gerðist lögregluþjónn
hér i bænum (ásamt Hendriksen). Þá bygði hann Brunn-
hús við Suðurgötu og bjó þar til æfiloka, Þorsteinn var
orðlagður sæmdarmaður á sinni tíð, en þótti fremur
atkvæðasmár i löggæzlunni. Sonur þeirra Þorsteins og
Ragnheiðar var Kristján kaupmaður í Sjóbúð, sem fyr
er nefndur, en dætur þeirra voru auk Sigriðar, er
átti Edvard Siemsen kaupmann, EUn, er átti fyrst
Jóhann (f 1844) Bjarnason (þeirra son var Jóhann,
er nam sigUngafræði erlendis), en siðan Tómas á Ey-
vindarstöðum (eitt barna þeirra er Þorsteinn járn-
smiður), og Guðrún fyrri kona séra Páls i Þingmúla
Pálssonar. En kunnast varð Bráðræði eftir að Magnús
Jónsson frá Ármóti (sonur Jóns umboðsmaður John-
sens, en bróðir þeirra Þorsteins kancelUráðs á Kiðja-
bergi og Jóns yfirdómara, seinna bæjarfógeta i Álaborg),,

hafð

1 fluzt þangað; reif hann kotið og lét gera þar

112

Þegar REYKJAVÍK VAR FJÓRTÁN VETRA SAFN V

timburhús. Magnús átti Guðrúnu, systur Jóns land-
læknis Hjaltalins, og bjuggu þau rausnarbúi í Bráðræði
til dauðadags, en jafnframt hafði Magnús lengi verzlun
í Liverpools-húsunum við Grófma.

Hér hefir þá verið sögð saga Reykjavilcur-kaup-
staðar eins og hann blasti við sólu á morgni hinnar
19, aldar, 14 vetra gamall, sögð fæðingarsaga hans eða
fyrsta þroskasaga, en jafnframt leitast við að tengja
fortið við nútið til skilningsaulia. Auðvitað verður þetta
þó aldrei nema lítið brot úr sögu bæjarins, enda til-
gangurinn aðallega sá, að bregða birtu yflr hinn unga
kaupstað, eins og hann horfði við forfeðrum vorum
um það skeið, er bæjar-sjálfsmeðvitundin má heita
nokkurn veginn vöknuð.

Hjá því getur naumast farið, að oss, sem nú lifum,
líomi bærinn ærið smávaxinn fyrir sjónir á þeim árum,
sem hér ræðir um. En þar hefir þó vissulega ræzt liið
gamla orðtak, að »mjór er mildls vísir«. Að visu getur
bær vor, eins og vér þekkjum hann nú, sízt líallast
)>mikill<( bær, þegar htið er til höfuðstaða annara landa.
En eins víst tel ég hitt, að sá hefði þótt litt spámann-
legur að vaxtarlagi, sem árið 1801 hefði dirfst að segja
það fyrir, að Reykjavík ætti fyrir höndum á næstu 115
árum að verða sá myndarlegi og sviphreini bær, sem
aUir sannir Reykvikingar kannast við að hann sé nú
orðinn, þrátt fyrir ýmislegt, sem hótfyndnar sálir kunna
að hafa út á hann að setja og honum til forátlu að
finna.

H

■

1

Fylg-iskjal.

Útmæling undir „hinn nýja kaupstað í Reykjavík".

Dags. 12. febrúar 1 7S7.
(Frumril á Pjóðskjalasafni A. 26,1).

Anno 1787 Den 12*^ Febr. var kongel. Mají!. herrets
Dommer i Guldbringe Syssel W. Thorarensen tillíge med
"2^ tiltagne Mænd neml. Gudmund Jonsen og Peter Baur-
ðersen til stede paa handelsstædet Reike^viig, behggende
paa Gaarden Reikeviigs Grund, i berai^ Guldbringe Syssel,
for efter hr, Kammer herre og Stiftamtmand Lewetzows
Ordre af 3i£ Januarii Sijdstl. ved en ludecial forretning
at udsee og opmaale De fornödeneragtende Bygge og
iiauge pladser for Den nye Kiöbstæd Reikewiig hvilken
Porretning S. T. hr. Stiftamtmanden tillige biewaanede.

Efter at Man i forhaanden hafde overveyet stædets
beskaffenhed og henseet til at Byens beqwemmeHghed
fordrer, at Den maae have rummelig Strandbred, saavel
til Landings Stæder, som til plads for Soeboder og Klip-
fiske Virkning, blev fölgende sammen stödende og beley-
ligste Strækninger af Jorden Reikewiig og Arnerhoel til-
lige med Den Derhos Liggende og med Reikewiig til
Ebbetiid Landfaste Öe Eftersö bestemt og opmaalt til
^ygge- og Haugepladser for Reikewiigs Kiobstæd saaledes
^om fölger:

1) Af Jorden Reikewiigs Grund:

a) Frá Soen ved den nordlige side tæt ved handels
huusene Langs med hjaleyens eller huusmandspladsens
Criotaaes grund mod sj'^dvest til hjalegans Holakots grund
140 Favne.

b) Der fra omtrent i Sj^döst tvers over til Reikewiigs

Læk eller Bæk i paralell Linie med Soen 158 Favne.

8

114

PEGAR REYKJAVÍK

SAFN V

c) Videre frá Dette Stæd ved hvis side ligger Ind-
soen Reikewiig Tiorn kaldet nordöstlig i en Lige Linie
Langsmed Reikewiigs Bek ned til Soen 198 Favne. Stræk-
ningen herfra Langs med stranden i Vest til Griotaae
Grund hvor man begyndte er 240 Favne, Altsaa udgiör
Denne heele fyrkandtede strækning Der bestaar af jævn
haard og goed Græsmark beqvem baade til Byggnings og
hauge pladser í alt 30462 qv F: hvorfra gaar til Dom-
kirkens Bygning og Kirkegaarden som kommer til at staae
paa bem^ plads 388^/9 quadr. Favne.

Inden Denne opmaalte Circumference Staar ogsaa De
nu værende handels-, Vaanings- og pakhuuse tillige med
Falkehuuset og Fabriqve huusene. De övrige Stæder af
Jorden Reikewiig Ligge afsides fra Soen og ikke saa be-
quemme som fölgende.

2) Hele Jorden Arnerhoel, Der saa vel i henseende
til Landstrækningen som fornemmelig strandbreddens og
Den smukke beliggenheds skyld blev udseet til Kiobstæd
grund nml. til Bygge- og haugepladser. Fra Reikewiigs
bek til strandbreedden, hvor man sidst endte Langs med
Vejen nordöst eller östlig opad til Róinet 120 Favne til
Soen imod nordvest 120 Favne og Derfra langsmed soen
til Reikewiigs Bek hvor man begyndte 210 Favne hvilket
Stykke indbefatter Arnerhoels og Arnerhoelskots hiemme-
mark formerer en Triangel og er qvadr. Favne 12600.
Det övrige lille stykke af Denne Jórd hvor Tuugthuuset
staar meldes om siden.

3) Heele Eífersöe Der som meldt med lavt Vand er
Landfast med Reikewiig og hvor handels huusene tilforn
have staaet, Fornemmelig for det goede Klipíiske Værke-
stæd, og formedelst Den gode Leylighed til Lossepladser
her er Ganske nær ved skibene, samt i hensigt til om
man med Tiden agtede at befæste Kiöbslæden og beskytte
Havnen med en Skanse, Da her saaledes paa höjden af
Denne Oe var ustredigen Det beste og skiönneste Stæd
til den, og da her ellers er god grund for Vaaningshuuse
hvor om de sammestæds nu staaende huuse Vidne er
Det at man har anseet Det baade fornöden og nyttigt at

NR. 2

VAR FJÓRTÁN VETRA

115

• *

tage Denne Oe med. Den(s) störrelse er omtrent 260 Favne
Lang og 50 Favne breed, udgíör i qvadrat Favne 13000.

I alt: 560Í52 qv. F.

Desforuden bliver indenfor Reikewiigsbyes Grænser
Pladserne Melshúses og Hoíakots grund som forhen ved
ludicial Forretning af Aug. 1785 er henlagt til Skoele
Stiftelsen Byskopen og Lærerne, saa og Det af Jorden
Arnerhoel overblevne lille stykke Tulan som Tugthuset
staae paa, og som ved samme Stiftelse bruges og frem-
deles behöves, Deels til haugeplads og Deels til andet
brug, men alt saaleedes at Disse Stæder blíve udenfor De
Bygge og haugepladser som til Byens Indvaanere herved
ere bestemte, og alleene til Det brug som de ere, eller
ved höyere Bestemmelse herefter maatte blive henlagte
til. Af Jorden Reikeviig ere endnu De under samme lig-
gende hialeger Landekot, Griota, Göthuus, Studlekot og
Skalholtskot til bage, De 3 förste Vesten og De 2 siidste
östen for Byens Grænser, hvilke man nu ikke ansaa for-
nöden til Kiöbstaden at udlægge, Da Det Dertil allerede
udlagte sines for Det förste tilstrækkelig nok. Og Dersom
Det nogensinde skulde imod nærværende Tids udsigt skee
at Reikewiigs bye behövede meere Grund, Da kand Disse
huusmands pladser eller hialeger som hans Mayl selv til
hörende altiid faaes til naar aller höyst samme saa he-
hagede. Det er imidlertid Byen til Fordel, at have Disse
husmandspladser i Nærværelsen af sig, hvor Borgerne
kan faae Kiöbt Melk som De iblandt andre Thing Dag-
ligen Vel behöve. Men Der imod sines Det rimeligt og
fornödent, at Den Stoere Udmark som Reikewiigs Jord
eger, eller har Del i, og har brugt til höeslæt, Græsgang
og Torvskiær, bliver for saa vidt Den herved af bemeldte
Jord til Kiöbstad udlagte Strækning angaaer, henlagt til
Kiöbstæden saaledes, at Borgerne sammestæds nyde i
bemi£ Udmarke samme Rettigheder, som Beboerne af Jor-
den Reikewiígs Grund, samt Fabriqven og Skoelen hidtil
have nj'dt og nyder. Dog er Delte noget, som ikke hörer
til nærværende ForRetning at bestemmes, siden her alleine
at handle om Bygge- og haugepladser, og blíver Der-

8*

116

Í>EGAR REYKJAVÍK VAR FJÓRTÁN VETRA

for alleene anmærket, til nærmere Bestemmelse paa Ved-
kommende höyere Stæder.

Da alt foran förte Reikewiigs Kiöbstæd udseete Grund
er hans MayL tilhörende, og aller höystsamme har aller
naadigst skænket saadan Grund til Kiöbstæden for intet,
saa bliver her ingen Betaling til Private at paaskiönne
for nogen Grunds Borttagelse, — — — •

— ^). Ut supra.

V. Thorarensen
Petur Bárðarson G. Jónssoa.

1) NiÖurlagi bréfsins er slept.

t

Skrá

yfir mannanöfn.

Aanum, mælingamaður, 33.
Adolf Nicolai Petersen, bók-

haldari í HafnarfirÖi, 88.
Agnes Steindórsdóttir (Waage),

kona i HafnarfirÖi, 28.
Agústa Snorradóttir Svendsen,

ekkjufrú, 72.
Alexius Árnason, lögregluþjónn,

19, 102.

Ahrentzen, Jens Jörgensen, skip-
^ herra og frihöndlari, 44.
Amundi Ámundason, fiskimats-

maöur í Hliöarhúsum, 109.
Andreas Mitchell, kaupmaður,

24, 47, 50, 59, 82.
Andersen, Karl, rithöfundur i

Khöfn, 108.
Andresen & Schmidt, verzlun-

arfélag, 35.
Andrew Mitchel, smiövélafræð-

ingur i Khöfn, (= Andreas

Mitchell?), 50.
Aneka Sandholt hin grænlenzka,

kona Egils S. i Rvík, 89.
Angel, Ane Margrete, ekkja, 74.
Ángel, Rasmus, assistent, 74.
Anna GuÖmundsdóttir, kona,

Helgabæ, 92.
Anna Guðrún Eiriksdóttir, kona

Jóns Borgfiröings, 92.
Anna Guörún (Duus) Johnsen,

kaupmannskona, 57.
Anna Hansine Neumann Lund-

berg, kona i Rvík, 78.

Anna Porsteinsdóttir, kona i

Rvík, 36.
Ari Jónsson, verzlunarmaöur i

Hafnarfiröi, 78.
Arinbjörn Ólafsson, bóndi i

Tjarnarkoti, 58.
Arndis Teitsdóttir(Sveinssonar),

kona Finnboga Björnssonar i

Finnbogabæ, 85, 91.
Ari Magnússon (Pórhallasonar),

verzlunarmaöur, 41.
Ari Magnússon, grashúsmaður

i Skálholtskoti, 19, 20, 93, 94,

105.

Arnes Pálsson,' fjallaþjófur, 15.
Arni Eiríksson, kaupmaöur,

leikari, 93.
Árni Hildibrandsson, bóndi i

HliÖarhúsum, 106.
Árni Helgason, dómkirkjuprest-

ur, seinna stiftsprófastur i

Görðura, 34, 58, 80, 102, 109.
Árni Jónsson, ReynistaÖarmág-

ur, stúd., factor, 23, 30, 89.
Árni(Jónsson)Matthiesen, Hafn-
^ arfiröi, 28.

Árni Ólason Sandholt, vestfirzk-

ur kaupmaður, 89.
Árni Þorsteinsson, tómthús-

maður i Sjóbúö, 96.
Arnór Jónsson, prófastur í

Vatnsfirði, 100.
Arnpór Guömundsson, stúdent

frá Melshúsum, 98.

118

SKRÁ

YFIR

SAFN V

Arthur Dillon, enskiir lávaröur,

feröamaöur, 81.
Ása (Óladóttir Sandholls) Clau-

sen, kaupmannsfrú, 89.
Asbjörn Olafsson, bóndi í

NjarÖvik, 58.
Ásbjörn Sveinbjarnarson, bóndi

í NjarÖvík, 58.
Ásgeir Ásgeirsson eldri, kaup-

maöur á ísafiröi, 90.
Ásgeir Finnbogason, bókbind-

ari, 91.

Ásgeir SigurÖsson, kaupmaöur,

konsúll, 44.
Ásmundur Eiríksson, tómthús-

maöur i Grjóta, 93.
Ásmundur Jónsson, dómkirkju-

prestur, seinna i Odda, 103,

104.

Ásmundur Sigurösson, tómt-

húsmaöur i Grjóta, 20, 93,
Ásta Ásbjarnardóttir Jacobsen,

factorskona í Keflavik, 58.
Ásta Sighvatsdóttir i Hliöar-

húsum, 107.
Ásta Tómasdóttir (Bech*s) D uus,

kaupmannskona, 57, 76.
Ástráöur Hannesson, afgreiöslu-

maöur, 20.
Ástríöur Jónsdóttir, kona Jóh.

elzta Zoéga, 17, 82.

Baade, Anna Snorradóttir, fak-

torskona, 27.
Baade, Frederik, faktor i Hvik,

23, 26.

Baagöe, Hans H., kaupraaöur á

Húsavík og i Rej^kjavik, 32,
Baagöe,Solveig Jónsdóttir,kaup-

mannskona, 32.
Benedikt Jónsson Gröndal,

skáld, yfirdómari, 60, 72, 89.
Benedikt Sveinbjarnarson Grön-

dal, skáld, skólakennari, 35,

36, 41, 85, 87.

Bergur Ólafsson Thorberg,

landshöföingi, 42.
Bergþóra Einarsdóttir (Jóns-

sonar), kona i Skálholtskoti,

19, 20, 94, 105.
Bertel Edv. 01. Porleifsson,

cand. phil., skáld, 93.
Biering, Anna Katrine (f. Höl-

ter), faktorskona, 43.
Biering, Hans Peter Vilhelm,

faktor, 39, 42, 43, 47.
Biering, Henrik (Móritzson),

faktor, 40.
Biering, Ingibjörg (Jamesdóttir f.

Robb), kaupm.kona, 40.
Biering, Jane (Jamesdóttir f,

Robb), kaupm.kona í Rvik, 40.
Biering, Móritz Wilhelm, kaup-

maöur í Rvik, 39, 40, 43, 47,

65, 82.

Biering, Pétur (Móritzson),

verzlunarmaöur, 40.
Biering, Peter Stephan, ofursti

i Khöfn, 43.
Bjarni GuÖmundsson Lundberg,

járnsmiöur, 78.
Bjarni Hannesson, spitalahald-

ari í Kaldaöarnesi, 107.
Bjarni Jónsson, skólameistari i

Skálholti, 25.
Bjarni Jónsson, prestur i Rvík,

111.

Bjarni Kristjánsson i Hliöar-

húsum, 109.
Bjarni Mattiasson, hringjari í

Melshúsum, 28, 62, 98.
Bjarni Ólason Sandholt, kaup-

maöur, 89.
Bjarni Sivertsen (Sigurösson),

riddari, kaupmaöur, 22, 23,

27, 28, 35, 51, 57.
BjarniThorsteinson, amtmaöur,

102.

Bjarni Vigfússon Thórarensen,
amtmaöur, skáld, 69, 84.

MANNANÖFN

119

'Björg DaviÖsdóttir (GuÖmunds-

sonar), kona Helga O. Berg-

manns, 34, 108.
Björg Jónsdóttir (Tómassonar),

kona Guðm. Davíðssonar í

HliÖarhúsum, 13, 107.
Björg ÞórÖardóttir, kona Jóh.

Zoéga í Nýjabæ, 95.
Björn Benediktsson Fjeldsteö,

borgari, 46, 70.
Björn Eiriksson, hnakkasmiÖ-

ur, 93.

Björn GuÖnason, sýslumaöur í

Ögri, 107.
Björn GuÖmundsson, kaupmaÖ-

ur, 14, 19, 88.
Björn Gunnlaugsson, yfirkenn-

ari, 27, 65.
Björn Kristjánsson, bankastjóri,

94.

Björn Ólsen, umboösmaöur á

fingeyrum, 66, 75.
Björn Pétursson Hjaltesteö,

smiður, 79.
BjörnTómasson,sýslumaÖur,76.
Björn Porgrimsson, prestur i

Saurbæ, 75.
Borgarabæjar-bræöur, 59, 93, 94.
Brandur BjarnhéÖinsson, lög-

sagnari i Bygggaröi, 105.
Brun, Sigvardt, ))tugtmeistaricc,

17, 83.

Brun, Kristine, ekkja i Brúns-
bæ, 83,

Brynjólfur Hákonarson Bjarna-

son, kaupmaöur, 65.
Brynjólfur Sivertsen (Sigurös-

son), dómkirkjuprestur, 69,

84, 100, 110—111.
^ryde, I. P. T., stórkaupmaö-

ur, 54.

Brynning, Hans Christian, fak-
tor, 38.

Brynning, Ólöf Vernharösdótt-
ir, faktorskona, 38.

Böye, Johan Erland, faktor, 23,
48.

Castenskjold, Johan Carl Thu-
rah, stiftamtmaöur, 18, 31, 63.

Claessen, Anna Kristjánsdóltir
(Möllers), frú, 37,

Claessen, Valgard, landsféhirÖ-
ir, 37.

Clausen, Hans Arreboe, etazráÖ,
89.

Coghill, hrossakaupmaöur, 62.
Copland & Berry, kaupmenn, 44.

DaviÖ GuÖmundsson, lóös í

HlíÖarhúsum, 107.
DaviÖ Helgason, verzlunarmaö-

ur, 34, 76.
Davíð Sörensson Grönager, reip-

slagari á Stapa, 13.
Daníel Arason Johnsen, kaup-

maöur, 57, 78.
Daníel Bernhöft, bakari, 52, 100,
Dedictien, Fredrik, verzlunar-

maöur, 59.
Dedichen, Hans, stýriraaöur, 59,
Duus, Hans Peler, kaupmaöur i

Keflavik, 55, 57.
Duus, Peter, kaupmaöuri Kefla-

vik, 31, 57, 76.
Duus, Kristjana (f. Olavsen),

frú, 58.

Ebbesen, kaupmaöur, 31.
Eggert Magnússon Waage, stú-

dent, kaupmaöur, 59.
Egill Helgason Sandholt, borg-

ari í Rvik, 21, 24, 88—89.
Egill Jónsson, bókbindari í

Rvik, 33, 47, 79.
Egill Sveinbjarnarson, bóndi i

Njarövik, 58.
Einar Arason á Tóftum, 20.
Einar Ásmundsson Hjaltesteö,

faktor á Akureyri, 75.

120

SKRÁ

YFIR

SAFN V

Einar Benediksson, skáld, fyrv.

sýslumaöur, 92.
Einar Br. Sivertsen, prestur i

Gufudal, 111.
EinarHákonarson,hattari,kaup-

maöur, 71, 93.
Einar Hannesson, trésmiöur á

Eyrarbakka, 39.
Einar Helgason, trésmiöur í

Rvík, 40, 58, 85.
Einar Jafetsson, faktor, 31.
Einar Jónasson (Jónassen) frá

Gili, kaupstjóri, 57, 73.
Einar Jónsson, skólameistari í

Skálholtí, 93.
Einar Jónsson, stúdent, borg-

ari, 19, 31, 43, 57, 61, 65, 99.
Einar Jónsson, tómthúsmaöur

í Pingholti, 19, 105.
Einar SigurÖsson, tórathúsmaÖ-

ur i Melkoti, 26, 93, 97.
Einar Særaundsson, hattari i

Brekkubæ, 94.
Einar Sæmundsson, prófastur í

Stafholti, 92.
Einar PórÖarson Thorlacius,

prestur i Otrardal, 107.
Einar ÞórÖarson, prenlari, 69.
Einar Þórólfsson, borgari, 45, 48.
Eiríkur Ásmundsson, tómthús-

maöur í Grjóta, 93.
Eirikur Briem, prófessor, 9.
Eirikur Eiriksson, smiöur í

Stuölakoti, 19.
Eiríkur Magnússon, M. A., bóka-

vöröur i Cambridge, 94,
Eirikur Nielsson Hjaltalin, exam.

jur., tollgæzlumaöur i Slésvík,

107.

Elin Egilsdóttir (Sandholts)

Hölter, 47, 90.
Elin Hákonardóttir, prestsekkja

frá Látrum, 106.
Elin (Stefánsdóttir) Thorsteins-

son, landlæknisfrú, 73.

Elin PórÖardóttir (Sighvatsson-

ar) i Hliöarhúsum, 53, 94, 107.
Elin Porsteinsdóttir, kona á

EyvindarstöÖum, 111.
EIis Iversen, faktor í Hafnar-

firöi, 76.
Erlendur Brandsson, lögréttu-

maöur í Hrólfskála, 105.
Erlendur Illugason, prestur á

Tjörn, 107.
Erlendur Runólfsson í Lækjar-

koti, 80.

Erlendur Sakaríasson, vegabóta-

stjóri, 80.
Eyjólfur EiríkssoD, húsgagna-

smiöur, 37,
Eyjólfur Jónsoníus, stjörnu-

meistari, 16.

Faber, Kristófer, faktor, 23, 44,
56, 94.

Filippus Gunnarsson, signeta-

smiöur, faktor, 28.
Finnbogi Bjðrnsson, assistent^

85, 91.

Finnbogabæjarbræöur, 91.
Finne, Paul Michael, landfó-

geti. 25, 33, 48, 74.
Finnur Jónsson, prófessor i

Khöfn, 92.
Finnur Magnússon, prófessor í

Khöfn, 74.
Fischer, Arndís Teitsdóttir,

kaupmannsfrú, 58.
Fischer, Hermann, kaupmaöur

í Rvik, 58.
Fischer, Walderaar, kaupmaöur

i Rvík, 58.
Fisker, Hans Kristjan, skip-

herra frá Björgvin, 59.
FriÖrik Gunnlaugsson, trésmiö-

ur i Rvik, 33.
FriÖrik Hansen, verzlunarmaö-

ur, 78.

Friörik V Danakonungur 13.

NR. 2

MANNANÖFN

121

Frisak, liösforingi, mælinga-

maöur, 99.
Frydensberg, Rasmus, land- og

bæjarfógeti, 29, 39, 74.

Gaimard, Paul dr., 14, 91.
Geir Jónsson, skóari 1 Grjóta,

92, 93.

Geir Vídalin, biskup, 42, 65, 71,

93, 110.

Gissur Jónsson, lögréttumaÖur

á Arnarhóli, 13, 107.
Gissur Magnússon, vaktari í

Hólakoti, 19, 93, 99.
Gisli Brynjólfsson, dr. phil.,

prestur á Hólmum, 103.
Gisli Gislason Brynjólfsson,

skáld, háskólakennari, 103.
Gísli Magnússon, skólakennari

i Rvík, 85.
Gísli Ólafsson, bóndi i Ána-

naustum, 109.
Gisli Ólafur Pétursson, héraðs-

læknir á Eyrarbakka, 109, 110.
Gísli Símonarson, kaupmaöur,

30, 71.

Gisli (Þóröarson) Thorla cius,

skólameistari í Hólavallar-

skóla, 25, 100, 102.
Grimur Arnason, trésmiöur i

í'ingholti, 77, 85.
Grimur Ásgrimsson i Götuhús-

um, 105.
Grímur Jónsson, amtmaöur, 99.
Grimur Jónsson Laxdal, borg-

ari, 27, 59, 72, 99.
Grimur Ólafsson, horgan, stór-

glæpamaöur, 46, 72.
Grimur f orgrímsson Thomsen,

dr. phil., skáld á Bessastöö-

um, 99,

Guöbrandur Finnbogason, fak-
tor, 91, 104.

Guöbrandur Jónsson, prófastur
Vatnsfiröi, 106.

GuÖbrandur Stefánsson (»Ste-
phensenw), smiöur frá Kára-
nesi í Kjós, 31, 53, 78, 91.

Guölaugur Sveinsson, prófastur
i VatnsfirÖi, 49.

Guömundur Bernharösson,
tómthúsmaöur i Melshúsum,
98.

GuÖmundur Bjarnason (frá

Langárfossi), borgari, 59, 94.
GuÖmundur DaviÖsson, lóös í

Hlíöarhúsum, 13. 106, 107.
GuÖmundur Einarsson, tómt-

húsmaöur i Melkoti, 97.
GuÖmundur Einarsson John-

sen, prestur i Arnarbæli, 31.
GuÖmundur Gissurarson, vakt-

ari i Grjóta, 93.
GuÖmundur Grimsson, hús-

maöur i Hólakoti, 98.
GuÖmundur Guömundsson,

tómthúsmaöur i StuÖlakoti, 19.
GuÖmundur GuÖmundsson i

Vigfúsarkoti, 59, 94, 95.
GuÖraundur Hannesson í SuÖ-

urbæ, bööull, 86.
GuÖmundur Jónsson, ))bóndi(C

i HliÖarhúsum, 108.
GuÖmundur Jónsson, tómthús-

maöur i Melkoti, 97.
Guömundur Lambertsen, kaup-

maÖur, 52.
GuÖmundur Magnússon, pró-

fessor, 19.
Guömundur Magnússon, bóndi

á Árbakka, 66.

r

GuÖmundur Olsen, kaupmaöur

i Rvík, 86.
GuÖmundur Pétursson (frá

GaltastöÖum i Flóa), faktor,

borgari, 64, 84.
GuÖmundur Sveinbjörnsson,

borgari i Rvik, 64.
Guömundur Thorgrimsen, fak-

tor á Eyrarbakka, 35, 69.

122

SKRÁ

YFIR

SAFN V

GuÖmundur PórÖarson, bæjar-

fulltrúi á Hól, 94.
GuÖmundur PórÖarson (Thor-

dersen), tugthússráösmaöur,

faktor, 17.
Guömundur Þorgrímsson, dóm-

kirkjuprestur á LarabastöÖ-

um, 55, 75, 110.
GuÖmundur Vigfússon, stúdent,

tugthússráösmaður, 15, 17.
GuÖn5^ Einarsdóttir (Helgesen),

prestskona, 85.
Guöný Gísladóttir Möller, kaup-

mannskona, 36, 81.
Guöríöur Birgitta Eiriksdótlir

Thorsteinsson, rektorsfrú, 19.
Guöriöur Helgadóttir (frá Þara-

völlum), kona Torfa i Há-

konarbæ, 93.
GuÖríÖur GuÖmundsdóttir,

prestskona, 31,
GuÖríÖur Gunnarsdóttir, kona

Teits Sveinssonar i Teitsbæ,

85.

GuÖrún Bjarnadóttir Símonar-

sen, kaupmannskona, 30.
Guörún DaviÖsdóttir, kona

T. Bech i Rvík, 57, 76, 108.
GuÖrún Erlendsdóttir, kona i

Hólakoti, 98.
Guðrún Finnbogadóttir, prests-

kona á MelstaÖ, 91.
Guörún Guöbrandsdóttir (Ste-

fánssonar), kona Teits Finn-

bogasonar, 91.
Guörún Guömundsdótlir Si-

vertsen, kaupmannskona, 28.
Guðrún Helgadóttir (Olsen

Bergmann), 34,
GuÖrún Ingimundardóttir Sand-

holt, kona Jens Sandh., 83, 90.
Guörún Jónsdóttir (Hjaltalín),

kona Magnúsar í BráÖræÖi,

13, 112.

Guörún Klog, kona i Rvík, 35.

GuÖrún (Larsdóltir Knudsens)

Guöjohnsen, frú, 86.
GuÖrún Oddsdóttir Thorlacius,

kaupmannsk. á Bíldudal, 107.
GuÖrún Olafsdóttir (Loftsson-

ar), kona i Brekkubæ, 94.
Guörún Ottadóttir, kona i Rvík,

90.

Guörún Runólfsdóttir (frá Sand-

geröi) HjaltesteÖ, kona Einars

faktors, 75.
GuÖrún Stefánsdóltir (amtm.

Pórarinssonar), pr.ekkja, 103.
Guörún Steindórsdóttir Waage,

kaupraannskona, 28.
GuÖrún Sveinsdóttir Zocga,

kaupmannskona, 96.
GuÖrún Teitsdóttir, kaupmanns-

kona, 34.
Guörún Porbergsdóttir Hölter

kona í Stykkishólmi, 42.
GuÖrún Porsteinsdóttir (Bjarna-

sonar), prestskona, 111.
Gunnar Einarsson, kaupmaður

i Rvík, 83.
Gunnar Gunnarsson, kaupmaÖ-

ur í Rvik, 45, 108.
Gunnhildur Jónsdóttir eldri

(Hjaltalíns) i Grjóta, 13, 104.
Gunnhildur j'ngri Jónsdóttir

(Hjaltalín), »kongamóðir<(, 13.
Gunnlaugur Halldórsson, stú-

dent, faktor, 23, 33, 57, 87.
GunnlaugurOddsen, dórakirkju-

prestur á Lambastöðum, 56,

69.

Gunnlaugur Narfason í Hjalla-

koti (Arabæ), 93.
Gunnlaugur Pétursson i Háa-

leiti i Rvik, 94.
Gunnlaugur Sveinsson, veit-

ingasali, 44, 72.
Guttormur Pálsson, prófastur á

HalIorrasstaÖ, 100.

NR. 2

MANNANÖFN

123

Hafliöi Nikulásson i Nikulás-

arkoli, 111.
Hákon Oddsson ríki, 70, 93.
Halberg, Johan, hótelhaldari,

61.

Hall, R. T., veilingasali, 82.
Halldór Tliorgrirasen, sýslu-

maöur, 57, 87.
Halldór Póröarson, bókbind-

ari, 19.

Halldóra Árnadóttir, kona i

Grjóta, 93.
Halldóra Björnsdóttir (sýslum.

Tómass.) 1 Hlíöarhúsum, 108.
Halldóra Siguröardóttir (sútara

ÞórÖarsonar) i Hákonarbæ,

93.

Halldóra Porgrímsdóttir, 44.
Hallfriöur Jónsdóttir (frá Dag-

veröarnesi), 92.
Hannes Árnason frá Skálholts-

koti, 20.

Hannes Erlendsson, skóari, 84.
Hannes Gissurarson Olsen, tré-

smiöur, 85,
Hannes Kristján Steingrímur

Finsen, stiftamtmaöur, 37.
Hannes Steingrimsson Johnsen,

kaupmaöur, 37, 47, 52, 79.
Hans Anton Sivertsen, faktor, 28.
Hans Simon Hansen, verzlun-

armaöur, 78.
Hans Wiingaard Sæmundsen,

trésmiöur, 92.
Haraldur Möller, trésmiður, 87.
Havsteen, Niels Christen, kaup-

maöur i Rvik, 54.
Heilmann, Johan E. V., bakara-

sveinn, 34.
Heilmann, Jóliann, fjTV. kaup-

maöur, 34, 62.
Helga Benediktsdóttir Egilsson,

rektorsfrú, 73.
Helga Ingiraundardóttir Norö-

íjörö, 83, 96.

Helga Magnúsdóttir(NorÖfjörÖ),

prestskona, 91, 96.
Helgi Einarsson Helgesen, cand.

theol., skólastjóri, 40, 59, 85.
Helgi Eyjólfsson (frá BústöÖ-

um) í Helgabæ, 92.
Helgi Guömundsson Thorder-

sen, dómkirkjuprestur (síöar

biskup), 17, 28, 52, 64, 103.
Helgi Helgason, kaupmaður, 19.
Helgi Helgason, prentari, 69.
Helgi Jónsson, trésmiöur í

Þingholtí, 14.
Helgi Olsen Bergmann, verzl-

unarmaöur, 33, 76, 108.
Helgi Sveinsson, bankastjóri, 85,
Helgi Teitsson, lóös, 104.
Helgi Porkelsson í Helgakoti

(VigfúSarkoti), 95.
Henderson & Anderson, verzl-

unarfélag, 62. '
Henderson, Ebenezer, prestur

og prófessor, 63.
Hendrich líansen, kaupmaöur

á Bátsöndum, 78, 105.
Hendrikka Andrea (Móritzdótt^

ir) Finsen, frú, 40.
Henriette (DiIIon) Levinsén 81.
Henriette Magnúsdóttir (NorÖ-

fjörö), 88, 96.
Henriette Pétursdótlir Iversen,

76.

Henrik Nielsen Melbye, beykir,
95.

Herdís Benediktsen, kaup-

mannsekkja, 32.
Hjalti Porbergsson, prestur, 42.
Hlaögeröur Einarsdóttir, ekkja,

79.

Hlaögeröur Guömundsdóttir,
kona i Götuhúsum, 105.

Hodgson, Edmund, konsúll, 87.

Holm, Edvard, sagnfræöingur,
prófessor viö Khafnarháskóla,
41.

124

SKRÁ

YFIR

SAFN V

Holm, Frederikke Catharine (f.

Waage), ppófessorsfrú, 41.
Holm, Marcus Nicolai, timbur-

maöur, 86.
Holm, Sigvardt, fríhöndlari, 66,

67.

Hólmfriöur Halldórsdóttir (Ví-

dalin), 30.
HóImfríöurPorvaIdsdóttir,kona

Jóns GuÖm. ritstjóra, 75.
Holst, Boy Petersen, kaupmaö-

ur i Flensborg, 23, 38.
Holst, Johannes, kaupmaður i

Flensborg, 39.
Holt, Andreas, etazráö, 16.
Hoppe, Peter Fjeldsted, stift-

anitraaöur, 13.
Horne & Stackhause, verzlun-

arfélag i Liverpool, 44.
Hróbjartur Olafsson, tómthús-

maöur í TraÖarkoti, 13.
Hölter, Diörik, kaupmaöur í

Stykkishólmi, 38.
Hölter, DiÖrik, skóari i Rvík,

47, 95.

Hðlter, Lars, beykir i Stykkis-

hólmi, 42.
Hölter, Vilhelm, )>skáld«, 90.
Höyer, Johan, faktor Sunchen-

bergs, 36.

Ingibjörg Einarsdóttir (Jóns-

sonar), kona Jóns SigurÖs-

sonar, 31.
Ingibjörg Einarsdóttir (Jónas-

sonar), kona i Rvik, 73.
Ingibjðrg Jónsdóttir Thomsen,

húsfrú á Bessastööum, 99.
Ingibjörg Jakobsdóttir, prests-

kona, 84.
Ingibjörg Jakobsdóttir, yfir-

setukona, 86.
Ingibjðrg Kristin Siguröardóttir

kona i Hliöarhúsum, 87, 108.
Ingibjðrg Kaprasiusdóttir, 93.

Ingibjörg Oladóttir (Sandholts)

Schulesen, frú, 89.
Ingibjörg Ólafsdóttir, kona í

Hlíöarhúsum, 108.
Ingibjörg Siguröardóttir (timb-

urmanns Magnússonar), 33, 37.
Ingigerður Ingimundardóttir

Zocga, kona i Rvik, 82.
Ingiríöur Olafsdóttir (prests í

Stóradal Jónssonar), kona i

HlíÖarhúsum, 107.

t

IngiríÖur Olafsdóttir i Vaktara-
bæ, 93.

Ingunn Guömundsdóttir i Mels-

húsum, 98.
Ingveldur Jafetsdóttir (lóskera

Illugasonar), 19, 31.
Isafold Jónsdóttir (GuÖmurids-

sonar í HlíÖarhúsum), frú,

108.

Isaachsen, Daniel, konsúll, kaup-

maður i Rvik, 21, 26.
ísleifur Einarsson, háyfirdóm-

ari, 18, 62, 63, 70, 93.

Jacobæus, Christian Adolf,
kaupmaöur i Keflavik og
Reykjavik, 21, 24, 29—31.

Jacobsen, Jakob, faktor í Kefla-
vik, 35.

Jafet Einarsson, gullsmiöur, 31,
61.

Jakob Árnason, prófastur í

Gaulverjabæ, 100.
Jakob Finnbogason, prestur í

Sleinnesi, 91.
Jakob Guömundsson, prestur á

Sauðafelli, 64.
Jakob Piúra, kaupmaöur i Olafs-

vik, 35.

Jakob Sveinsson, trésmiöur, 96.
Jakob Porvaldsson, bóndi í

Kaupangi, 73,
Jakobina (Baagöe) Hjaltalin,

frú, 32.

NR. 2

MANNANÖFN

125

Járngeröur Bjarnadóttir Koe-

foed, frú, 28.
JarþrúÖur Hjörleifsdóttir, 45.
Jens Egilsson Sandholt, tómt-

húsmaöur, 89, 80.
Jens Klog, verzlari, 35.
Jens SigurÖsson, kennari, slÖar

rektor, 71.
Jensen & Schmidt, verzlunar-

félag i Flensborg, 39.
Jóhan Hendrik Höyer, skóari i

Melshúsum, 98.
Jóhann Bjarnason (Hannesson-

ar), 111.
Jóhann Olsen, snikkari, 86.
Jóhann Pétursson, gullsmiöur,

88.

Jóhann Runólfsson í Arabæ, 94.
Jóhanna Andrea LúÖvígsdóttir,

lækniskona, 96. '
Jóhanna Jensdóttir (Sandholt),

90.

Jóhannes Jóhannesson i Ana-

naustum, 109.
Jóhannes Hannesson Ólsen, út-

geröarmaöur, 85, 96.

Jóhannes Ólafsson, sýslumaöur,
31.

Jóhannes Pálsson, malari 1

Hólakoti, 100.

Jón Arason i Skálholtskoti, 20.

Jón Árnason riki í Stuölakoti, 19.

Jón Asmundsson, borgari, spit-

alahaldari á Hallbjarnareyri,
70.

Jón Ásmundsson, afgreiöslu-

maöur frá Grjóta, 93. 94.
Jón Borgström, trésmiöur, 77.
Jón Espólín, sýslumaöur, sagn-

fræöingur, 13, 18, 33, 66, 99.
Jón Gislason, borgari, 24, 59.
Jón Grimsson, garöyrkjumaöur

í Hólakoti, 27, 99.
•^ón Grímsson, prestur 1 GörÖ-

um á Akranesi, 99.

Jón Grimsson (frá Götuhúsum),

prestur á Húsafelli, 105,
Jóa Guömundsson, stjórnmála-

maÖur, ritstjóri, 43, 75, 98.
Jón GuÖmundsson ()>bónda(c

Jónssonar) i HliÖarhúsum, 108.
Jón GuÖmundsson, vaktari, 87.
Jón Halldórsson, lögréttumaöur

i Nesi í Selvogi, 28.
Jón Hjaltalin, landlæknir, 13, 32.
Jón Hjaltalin Sigurösson, hér-

aöslæknir i Rvik, 13.
Jón Jakobsson(Finnbogasonar),

prestur i Glæsibæ, 91, 96.
Jón Jóhannesson, lóös i Hákon-

arbæ, 93, 109.
Jón Johnsen (frá Ármóti), yfir-

dómari, 32, 65, 111.
Jón Jónsson (Johnsen), ura-

boösmaöur á Ármóti, 111.
Jón Jónsson, lektor, 104,
Jón Jónsson, prentari i Stafni,

90.

Jón Jónsson, prestur á AuÖkúlu,
36.

Jón Jónsson, verzlunarmaöur i

Grænabæ, 47.
Jón Jónsson BorgfirÖingur, lög-

reglupjónn, fræðimaöur, 92.
Jón Jónsson Laxdal, borgari,

24, 27, 61, 62, 99.
Jón Konstant Finsen, stifts-

læknir, 37.
Jón Laxdal, kaupmaöur, tón-

skáld, 59.
Jón Magnússon NorÖfjörÖ, verzl-

unarmaóur, 96.
Jón Magnússon, snikkari i Mels-

húsi, 97,
Jón Magnússon, lóös i Landa-

koti, 103.
Jón Markússon, stúdent, kaup-

maöur, 54, 58.
Jón Oddsson Hjaltalin, sýslu-

maöur, 13.

126

SKRÁ YFIR

SAFN V

Jón Ólafsson (Arnórssonar), út-
vegsbóndi i Hliöarhúsum, 108.

Jón Ólafsson, prentari i Finn-
bogabæ, 91.

Jón Pétursson, háyíirdóraari,
18, 82.

Jón Sigurösson, alþingisforseti,
31, 34.

Jón Snorrason, tómthúsmaöur

i Sölvahól, 14.
Jón Snæbjörnsson, sýslumaöur,

84.

Jón Sveinsson, hreppstjóri i

Melshúsi, 98.
Jón Sveinsson, landlæknir, 46.
Jón Thorsteinsen, landlæknir,

73, 96.

Jón Tómasson á Arnarhóli, 12.
Jón Torfason i Hákonarbæ, 93.
Jón Valdason í Skólabæ, 102.
Jón Vigfússon, prentari, 90.
Jón Pórðarson i HliÖarhúsum,
94, 109.

Jón PórÖarson, fiskimatsmaöur

frá Vigfúsarkoti, 96.
Jón Porkelsson, dr. phiL, þjóÖ'

skjalavöröur, 103.
Jón Porkelsson, trésmiöur i

Lækjarkoti, 80.
Jónas GuÖmundsson, skólakenn-

ari, prestur, 47,
Jónas Hallgrimsson, skáld, 69,

70.

Jónas Helgason, organisti, 19.
Jónas Hendrik (Einarsson) Jón-

assen, faktor, 62, 71, 73.
Jósef Blöndal, verzlunarmaöur,

37.

Július Havsteen, amtmaöur, 19.
Jörgen Pálsson i Götuhúsum, 105.
Jörgensen, Jörgen, 30, 35, 62, 84.
Jörgensen, Niels, greifapjónn,
veitingasali, 61.

Kaaber, L., konsúll, 54.

Kahr, Kristófer, slórkaupmað-

ur í Björgvin, 21, 24, 59.
Klemens Jónsson, landritari, 92.
Koefoed, Hans Wöllner, sýslu-

maöur, 28, 57.
Knudsen, Adser Christian, kaup-

maöur, 23, 33, 34, 38, 49, 62, 91.
Knudsen, Aneka DiÖriksdóttir

(Hölters), 90.
Knudsen, Anna Steindórsdóttir

(Waage), 96.
Knudsen, Diörik, trésmiöur, 52,

90, 95.

Knudsen, Elín SigriÖur (DiÖ-

riksdóttir), 90.
Knudsen, Jóhanna Margrét(DiÖ-

riksdóttir, f. Hölter), 38.
Knudsen, Katrin Elisabet (Ein-

arsdóttir), 73.
Knudsen, Knud Peter, prestur

i Blegind-Hörning, 52.
Knudsen, Lars Mikael, kaup-

maður í Rvik, 38, 42—43, 51,

86, 103.

Knudsen, Ludvig Árni, bók-

haldari, 52, 74, 96.
Knudsen, Margret Andrea (áÖ-

ur wmaddama Mohra, f. Höl-

ter), kaupmannskona í Rvik,

42, 51, 90, 103.
Knudtzon, Peter Christian, stór-

kaupmaður, 31, 32, 40, 52, 82,

99, 100, 103.
Knudlzon, Sören Christian,

kaupmaöur, þjóÖbankastjóri,

kammerjunker, 44.
Kolvig, Frederik, skrifari jaröa-

viröingarnefndarinnar, seinna

kaupmaöur i Rípum, 50.
Kragh, Henrik, lögreglupjónn í

Rvik, 74,
Krieger, L. A., stiftamtmaöur, 75.
Kristin Ásgeirsdóttir Blöndal,

sýslumannsfrú, 91.
Kristín Einarsdóttir, kona Há-

NR. 2

MANNANÖFN

127

konar Oddssonar í Hákonar-

bæ, 70, 93.
Kristín Jónsdóttir (Davíðsson-

ar), kona í HliÖarhúsura, 108.
Kristín Jónsdóttir (Salómon-

sens), kona i Finnbogabæ, 91.
Kristín Stefánsdóttir Hansen,

kaupmannskona i Rvík, 53, 78.
Kristín Torfadóttir (Steinsson-

ar) Sæmundsen, kaupmanns-

kona, 92.
Kristján Brynjólfsson, hringjari

í Suðurbæ, 86.
Kristján Gíslason, tómthúsmaÖ-

ur i GörÖunum, 111.
Kristján Jakobsson (Porvalds-

sonar), kaupmaöur, 59, 73, 84,

95.

Kristján Porsteinsson, kaup-

maður, 96, 111.
Kristján VH Danakonungur, 11.
Kristján IX Danakonungur, 80.
Kristjana Jónassen, faktorskona

í Rvik, 71.
Kristjana (Richdal) Sæmundsen,

prófastskona 1 Stafholti, 92.
Kristófer Finnbogason, bóndi í

Fjalli, 91.
Kyhn, Georg Andreas, kaup-

maöur, 24, 40.

Lárilz Edvard Sveinbjörnsson,

háyfirdómari, 35.
Láritz (Oddson) Ottesen, verzl-

ari i Rvik, 68.
Lárus Blöndal, sýslumaöur, 91.
Lárus Lúövígsson, skóari, 19.
Levetzow, H. C. D. v., stiftamt-

niaöur, 101.

Lénharöur Jónsson, kembari,
97.

Lievog, Rasmus, stjörnumeistari
í Lambhúsum áÁlítanesi, 104.

Loftur Þorkelsson (frá Kleppi)
í Loftsbæ, 18.

I I^orentzen, G. W. & E., verzl-
unarfél. Altona, 58, 01.

Ludvig Alexiusson (Arnasonar),
steinsmiöur, 33.

Ludvigsen, Just, stórkaupmað-
ur i Khöfn, 29.

Maacb, Peter, verzlunarmaöur,

veitingasali, 81.
Maach, Póra Einarsdóttir, 81.
Magdalena Jóhannesdóttir (Zo-

éga) Helgesen, frú, 83.
Magdalena Jóhannesdóttír (Zo-

éga) Olsen, 85.
Magdalena Jónasdóttir, prests-

kona, 91.
Magnus Arason í Pingholti, 20.
Magnús Arnason, trésmiÖur,

76.

Magnús Benjamínsson, úrsmiö-
ur, 65.

Magnús Einarsson í Melkoti, 20,
97.

MagnúsEinarJóhannsson, laekn-

ir á Hofsós, 94.
Magnús Hallgrímsson, bóndi í

Minnivogum, 53.
Magnús Jónsson, kaupinaður í

Bráðræöi, 111.
Magnús Jónsson NorÖfjörÖ,

beykir í Sjóbúð, 37, 96.
Magnús Olsen Bergmann, fak-

tor, 23, 33, 85.
Magnús Pálsson, tómthúsmaÖ-

ur i Holti, 19.
Malmqvist, Peter, beykir, 44,

78, 83.

Magnús Stephensen, landshöfö-
ingi, 50.

Magnús Stephensen, sýslumað-

ur i Vatnsdal, 50.
Magnús Síephensen, konferenz-

ráö, 38, 60.
Málfríöur Einarsdóttir, kona i

Píngholti, 19.

128

SKRÁ

YFIR SAFN V

Málfríöur (Fríöa) Sveinsdóttir,
14.

Margrét Guömundsdóttir, kona

i SuÖurbæ, 86.
Margrét Höskuldsdóttir (Péturs-

sonar), kona í Rej'kjavik, 73.
Margrét Inger Einarsdóttir

Tliorasen, faktorskona í Rvik,

39.

Margrét Jónsdóttir (Snorrason-

ar) Helgesen, kona í Rvik, 85,
Margrét Ólafsdóttir, 90.
Margrét SigurÖardóttir frá Ein-

holtum, 87.
María Einarsdóttir (Hannesson-

ar), kona í HafnarfirÖi, 78.
María Einarsdóttir (Sæmunds-

sonar) (i Vinaminni), kona í

Rvík, 94.
María Olafsdóttir (Porvaldsson-

ar), húsfrú, 88.
María Thomsen, kenslukona, 39.
Marie Nicoline Finsen, yfirdóm-

arafrú, 37.
Markús Gislason, prestur á

Stafafelli, 92.
Marta Maria Stephensen (f. Höl-

ter), amtmannsfrú, 38.
Marteinn Högnason, tómthús-

maöur i Rvik, 94.
Mattias Jochumsson, prestur,

skáld, 65, 90.
Mattias Jóhannesen, kaupmaö-

ur, 59, 72.
Mattías Matthiesen, kaupmaöur,

28, 62.
Meldal, amtmaöur, 68.
Metta Einarsdóttir (Sæmund-

sen), prestskona, 92.
Mindelberg, Jörgen, skipherra,

21, 41.

Mohr, Andreas Daniel, faktor,
39.

Mohr, Carl Ludvig, prestur í
-Danmörku, 39.

Mohr, Clavs, faktor í Rvík, 23, 42.
Mohr, Margrét Andrea, mad-

dama, sjá Knudsen, M. A.
Mohr, Nicolai, náttúrufræöing-

ur, 67.

Mohr, Valgeröur SigurÖardóttir,

faktorskona, 39.
Moltke, E. Chr. L,, stiftamt-

maöur, 18, 64.
Morten Hansen, skólastjóri, 87.
MöIIer, Christian, trésmiöur 1

Melkoti, 97.
Möller, Christjane Elisabet

(HoíTmann), kaupmannskona

í Rvík, 37.
Möller, Frederikke (siöar Ran-

drup), lyfsalakona, 37.
Möller, Hans Peter, kaupmaöur,

36, 37, 81.
Möller, Jóhann Georg, lyfsali, 37.
Möller, Jóhann Kristjánsson,

kaupmaöur á Blönduósi, 37.
MöIIer, Kristján Lúövíg, kaup-

maöur, veitingasali, 37, 96.
Möller, Ole Peter, kaupmaöur i

Rvík, 37.
MöIIer, Ole Peter Christian,

kaupmaöur i Rvik, 35, 37, 57,

69, 81.

MöIIer, Ole Kristjánsson, kaup-
maöur á Hjalteyri, 37.

Niels Jónsson Hjaltalin, lög-
réttumaöur í HliÖarhúsum,
13, 107.

Niels Lambertsen, kaupmaöur

á Eyrarbakka, 56.
Níels Melsteö (Eiríksson)Hjalta-

lín, etazráö, 107.
Niels Nielsen, kaupmaöur á

Siglufiröi, 32.
Niels Ryberg Finsen, prófessor,

37.

Nikulás Erlendsson í Nýjabæ
(Nikulásarkoti), 111.

•

NR. 2

MANNANOFN

129

Nikulás Jafetsson, veitingasali,
31.

Oddgeir Ottesen á Ytra-Hólmi,

kaupmaöur, 68.
Oddgeir Stephensen, deildar-

forsljóri í Khöfn, 68.
Oddný Erlendsdóttir, kona

Odds Hjaltalins á Rauöará,

105.

Oddur Guöjónsson, trésmiöur,
86.

Oddur Jónsson Hjaltalin, lög-

réttumaöur og lögsagnari á

Rauöará, 13, 107.
Oddur Jónsson Hjaltalín, fjórö-

ungslæknir 1 Bjarnarhöfn, 13.
Oddur Stefánsson, notarius, 68.
Ohlsen, liösforingi, mælinga-
^ maöur, 33, 45, 99.
Olafur Arnórsson, tómthúsm. i

Hlíöarhúsum, 108, 109.
Olafur Asbjarnarson, bóndi í
^ Njarövik, 58.

Olafur Ásbjörn Ólafsson, kaup-
, maöur (H. P. Duus) í Rvík, 58.

Olafur Benediktsson, bóndi á
Seli, 110.

Olafur Einarsson HjaltesteÖ,
^ prestur, 75.

Olafur Einarsson Johnsen, pró-
, fastur, 31.

Olafur Gíslason Waage, frí-
. höndlari, 40.

Olafur GuÖlaugsson, úlgerðar-

, tnaöur i Hliöarhúsum, 108.
Olafur GuÖmundsson, bóndi

, á Vindhæli, 33, 66.
Olafur Hannesson Finsen, j^fir-

. dómari, 37, 69.
Olafur Jónsson, tómthúsmaöur

. i Suöurbæ, 83.
Olafur Jónsson, fiskimatsmaöur

, í Hliöarhúsum, 108.
Olafur Loftsson, 107.

Ólafur Magnússon, prestur i

Arnarbæli, 76.
Ólafur Magnússon NorÖfjörö,

faktor í Keílavík, 96.
Ólafur Ólafsson, eigandi HIiö-

arhúsa og Ánanausta, 105.
Olafur Olafsson, bæjarfullírúi í

Lækjarkoti, 80, 109.

r r

Olafur Olafsson, frikirkjuprest-
ur, 31.

r

Olafur Pálsson, dómkirkjuprest-

ur, 104, 110.
Olafur Petersen, prófastur á

Svalbarði, 88.
Olafur Pétursson, fátækrafull-

trúi i Ananaustum, 110.
Olafur Rósenkranz, stúdent,

leikfimiskennari, 98.
Olafur Rósenkranz GuÖmunds-

son, bóndi, 98.
Olafur Steingrímsson, útvegs-

bóndi á Seli, 111.
Ólafur Stephensen, stiftamt-

maður, 38, 60.
Olafur Sveinsson, gullsmiður,47.
Ólafur (Þórðarson) Thorlacius,

riddari, kaupmaður á Bíldu-
^ dal, 107.

Ólafur Porláksson Johnson,

konsúU, 54.
Ólafur Valdason á Arnarhóli, 13.
Ole Björn, lögreglupjónn, 74.
ÓIi Egilsson Sandhcílt, faktor,

^ 30, 35, 69, 87, 88, 89.
Óli Peter Finsen, pósímeistari,

^ 37, 58.

Ólöf VernharÖsdóttir Brynning,

faktorskona, 38.
Ottesen, Sigríöur, raaddama,

sjá Sigriöur Porkelsdóttir.
Otti Guömundsson, sýslumaÖ-

ur, 90.

Pálína Ólafsdóttir, kona i Rvik,
86.

9

130

SKRÁ

YFIR

SAFN V

Páll Einarsson Sivertsen, prest-

ur á StaÖ í AÖalvik, 111.
Páll Björnsson Brekkmann,

borgari i Rvik, 21, 22, 23, 45,"

47, 48, 59, 72.
Páll Hjálmarsson, skólameist-

ari, prófastur, 30.
Páll Jónsson, prestur, skáldi, 30.
Páll Magnússon í Holti (Páls-

bæ), 19.

Páll Pálsson, prestur i Ping-

múla, 111.
Páll Pálsson MelsteÖ, sagn-

fræöingur, 39, 79.
Páll fóröarson, tómthúsmaöur

i Stuölakoti, 19.
Parker, Jolin, brezkur konsúll

og kaupmaöur, 48, 87 89.
Peschir & Co., verzl.félag, 49.
Petersen, Nicolaj H., verzlunar-

maöur 1 Keflavik, 88.
Petræus, Katrin Anna (f. Höl-

ter), kaupmannskona, 38, 53.
Petræus, SoíTia Petrea, kona i

Minnivogum, 53.
Petræus, Westy, kaupmaður,

22, 23, 38, 42, 50, 53, 71, 72,

73, 103.

Pétur Ásmundsson, prentari,
93, 98.

Pétur Einarsson, bóndi frá

Felli, 73.
Pétur FjeldsteÖ Sivertsen, bóndi

í Höfn, 28.
Pétur Gislason, fyrv.- bæjar-

fulltrúi í Ánanaustum, 109.
Pétur GuÖjohnsen, dómkirkju-

organisti, 52, 69, 75, 86.
Pétur GuÖmundsen, faktor á

ísafiröi, 89.
Pétur Guömundsson, rokka-

smiöur í Njarövik, 64.
Pétur Hansen, beykir, 76, 78.
Pétur Hansen, Ij^fsali á Akur-

eyri, 79.

Pétur Jónsson, bej^kir, 87.
Pétur Jónsson Petersen, kaup-

raaöur, 54, 64, 69.
Pétur Kristófersson á Stóru-

Borg,^ 91.
Pétur Olafsson, haltari, 90.
Pétur Ottesen, Ytra-Hólmi, 68.
Pétur Pctursson, biskup, 37.
Pétur Póröarson i Oddgeirs-

bæ, 94.

Rafn Sigurösson, skóari, 65.
RagnheiÖur GuÖmundsdóttir

(Thordersen), kaupmanns-

kona i Rvik, 64.
Ragnheiöur Ingimundardóttir

Olsen, kona í Rvik, 96.
Ragnheiöur Jónsdóttir(Stephen-

sen), kona i Vigfúsarkoti, 96.
Ragnheiöur Olafsdóttir, Ijós-

móöir i Brunnhúsi, 111.
Ragnheiöur Stiesen, kona i

Kefiaviki 53.
Randrup, lyfsali, 104.
Rannveig Filippusdóttir Sivert-

sen, kona Bjarna riddara 28.
Richdal, Hans Wiingaard, skó-

ari, 92.
Rist, Peter, faktor, 43.
Robb, Carl Ole, stúdent, kaup-

maður, 45.
Robb, Hans, kaupmaöur, 45.
Robb, James (frá Liverpool),

kaupmaöur i Rvik, 40, 44, 84.
Robb, James, söölari, 45, 47.
Robb, Jón, gullsmiöur, 45.
Robb, Valgeröur Ólafsdóttir,

kaupmannskona, 40, 44, 84, 90.
Rósa Jónsdóttir (frá Ártúnum),

kona i Grjóta, 93.
Runólfur Klemensson, faktor

og verksmiöjustjóri, 55, 66,

73, 79, 87, 105.

Runólfur Erlendsson, prestur
á Brjámslæk, 84.

:nir. 2

MANNANÖFN

131

Runólfur Jónsson í Arabæ, 94.
Rödgaard, Morten-Jensen, skip-
herra og kaupm., 21, 24, 33.

Savignac, James, kaupmaöur,

44, 71, 78, 84, 89.
Sakarias Einarsson á Bergi, 80.
Scheel, Henrich, tugthússráös-

maöur, bakari, veitingasali,

17, 80.

Schepelern, Georg, prófastur i

Khöfn, 34.
Sesselja Halldóra Guömunds-

dóttir ())bónda« Jónssonar) í

Hlíöarhúsum, 108;
Sesselja Tómasdóttir, kona í

Hrólfsskála, 105.
Siemsen, Carl Franz, kaupm.,

29, 40, 57, 69, 82.
Siemsen Edvard, kaupmaÖur,

57, 69, 88, 111.
Siemsen, Franz, fyrv. sýslu-

maöur, 19.
Sierasen, SigriÖur Porsteinsdótt-

ir (Bjarnasonar), frú, 57, 111.
Sigfús Eymundsson, Ijósmj^nd-

ari, bóksali, 36.
Sigfús Schulesen, s^^slum., 89.
Sighvatur Bjarnason, jústizráÖ,

bankastjóri, 13, 92, 109.
Sighvatur Jónsson i Grjóta, 13.
Sighvatur Sighvatsson i Grjóta,

92, 104.

Sighvatur PórÖarson i Hiíöar-

húsum, 106, 107.
Sigriöur Árnadóttir Melby,

beykiskona, 95.
Sigriöur Egilsdóttir frá Kiöja-

bergi, prestskona 91.
Sigriöur (Einarsdóttir) Magnús-

son i Cambridge, frú, 94.
Sigriöur Erlendsdóttir, kona á

Bergi, 80.

Sigriöur GuÖmundsdóttir, kona
i Melshúsl, 98.

SigriÖur Jensdóttir Asgeirsson,

kaupmannskona, 90.
Sigriöur Jörensdóttir, kona á

Arnarhóh', 13.
Sigríöur Kristín (Simonardóttir)

Johnsen, kaupm.kona, 52, 79.
SigriÖur Magnúsdóttir, ekkja í

iMelkoti, 97.
SigriÖur Magnúsdóttir Möller,

kaupmannskona, 37, 96.
SigriÖur Oddsdóttir Waage,

kaupmannskona, 41.
Sigríöur Óladóttir (Sandholts)

Guömundsen, faktorskona, 85.
SigríÖur Pétursdóttir (Gislason-

ar), ekkja í HlíÖarhúsum, 109.
SigriÖur Sighvatsdóttir (frá

Grjóta), kona 1 Skakkakoti,

104.

Sigríöur Siguröardóttir yngri

(Erlendssonar) Hansen, kaup-

mannskona, 78, 105.
SigríÖur SigurÖardóttir eldri

(Erlendssonar) Klemensen,

faktorskona, 79, 105.
SigríÖur Snæbjarnardóttir

prestskona, 84.
Sigríður Porkelsdóttir, prests-

kona á Reynivöllum,, 80.
SigriÖur (Sire) Porkelsdóttir

Bergmann (maddama Otte-

sen), 54, 68, 81.
Sigriöur Þorsteinsdóttir (frá

Klausturhólum), 68.
Sigriöur Þorvaldsdóttir (Böö-

varssonar), kona á Lamba-

stööum, 91.
SigurÖur Arason frá Perney, 83.
SigurÖur Asmundsson í Skál-

holtskoti, 20, 97.
SigurÖur Bjarnason Siverísen,

kaupmaöur, 28.
SiguröurBreiöqörö, skáld, 70,87.
SigurÖur Erlendsson i Götu-

húsum, 13, 55, 104, 105.

9*

132

SKRÁ

YFIR

SAFN V

SigurÖur Einarsson Særaund-

sen, kaupniaöur, 92.
Siguröur Friöriksson, stein-

smiöur, 33.
Siguröur Grimsson (frá Götu-

húsum), prestur aö Helga-

stÖÖum, 105.
SigurÖur Gunnarsson, prófast-

ur í Stykkishólmi, 94.
Siguröur GuÖiaugsson, stúd.,

faktor, seinna sýslumaöur, 23,

28, 49.

Sigurður Br. Sivertsen, prestur

á Útskálum, 111.
SigurÖur Jónsson, prestur á

RafnsejTÍ, 31.
SigurÖur Magnússon, timbur-

maöur (frá Skálabrekku), 33,

87.

SigurÖur Pálsson í Nesi i Sel-

vogi, 27—28.
SigurÖur Pálsson MelsteÖ, lek-

tor, 29, 32, 79.
Siguröur Pétursson, cand. polyt.

frá Ánanaustum, 110.
SigurÖur Pétursson, sýslumaö-

ur, skáld, 71.
Siguröur Pétursson Sívertsen,

háskólakennari, 28.
Siguröur SigurÖsson, landþing-

isskrifari á HliÖarenda, 110.
SigurÖur Símonarson, skipstjóri

í Rvik, 39.
Siguröur Tliorgrímsen, land-

og bæjarfógeti, 75,
Sigurður PórÖarson í Steinhús-

inu, 94.

Sigurgeir Jakobsson, prestur á
Grund, 86.

Sigurlaug Friöriksdóttir, kona i

Rvík, 33.
Sigþrúöur (Guömundsdóttir)

Kristjánsson, frú, 94.
Silfa Jónsdóttir (Hjaltalins),

kona á Arnarhóli, 13.

Símon GuÖmundsson, beykir, 47.
Símon Hansen, kaupmaöur, 28,

47, 53, 78.
Símon SigurÖsson á Dynjanda,

bóndi, 39.
Skúli Magnússon, landfógeti, 5,

16, 22, 56.
Skúli (PórÖarson) Thorlacius,

skólameistari viÖ Frúarskóla

i Khöfn, 100.
Smith, Martinius, kaupmaður,

konsúll, 29, 32, 37.
Snæbjörn Björnsson, prestur á

Ofanleiti, 84.
Snæbjörn Porvaldsson, kaup-

maöur, 34.
Soffía Einarsdóttir, prófastsfrú

i Stykkishólmi, 94.
Stefán Eiriksson, tréskeri, 8, 73.
Stefán Jónsson, bóndi i Hliö-

arhúsum, 106.
Stefán Gunnlaugsson, land- og

bæjarfógeti, 84.
Stefán Stephensen, amtmaöur,

38, 54, 60.
Steindór Jónsson Waage, stú-

dent og skipherra, 28.
Steingrimur Jónsson, biskup,

34, 71, 102.
Steingrimur Thorsteinsson,

rektor, 19, 85.
Steinunn Björnsdóttir Ander-

sen (s^'slumannsTómassonar),

108.

Steinn Torfason Steinsen, prest-

ur i Arnesi, 40, 74.
Steinunn Helgadóttir (frá Ökr-

um Guðmundssonar), faktors-

og seinna prestskona, 17, 110.
Steinunn Theódóra GuÖmunds-

dóttir, prestskona, 64,
Strube, Christjan Conrad,

faktor, 39.
Sunchenberg, Joh. Chn, kaup-

maöur, 23, 55, 97.

NR. 2

MANNANÖFN

133

Svane, Peter Ludvig, kaupmaÖ-

ur, 42, 72.
Sveinbjörn Egilsson, dr. theol.,

skólameistari, 58, 73.
Sveinbjörn Hallgrimsson, prest-

ur, 73.

Sveinbjörn Jacobsen, kaup-

maöur, 35, 59, 61.
SveinbjÖrn Ólafsson (Olavsen),

kaupmaður í Keflavik, 58,
Sveinn Skúlason, prestur, 85.
Sveinn Ólafsson á Arnarhóli, 14.
Sylvia Thorgrimsen, faktors-

kona á Eyrarbakka, 37.
Sölmundur Jónsson i Skakka-

koti, 104.

Taae, faktor, 36.

Teilur Gíslason, tómthúsmaöur

1 Melkoti, 97.
Teitur Magnússon Bergmann,

gullsmiöur í Litlabæ á Akra-

nesi, 34, 85.
Teitur Finnbogason, smiöur og

dýralæknir, 79, 85, 91.
Teitur Sveinsson, vefari og

meöhjálpari, 85, 98.
Teitur Teitsson í Skakkakoíi,

104.

Teterington & Allanson, enskir

kaupmenn, 87.
Therese Lind Jacobsen, kaup-

niannskona, 58.
Thielsen, Hans, skipherra og

kaupmaður, 21, 37.
Thomsen, Ágúst (frá Bov í Slés-

vík), veitingasali i Rvík, 81.
Thomsen, Christjan, faktor, 42.
Thomsen, Ditlev eldri, kaup-

maöur, 29, 64, 81.
Thomsen, Edvard, faktor, 36.
Thomsen, Jess eldri, kaup-

maöur i Nordborg, 23, 41.
Thomsen, Jess yngri, kaup-

naaöur 1 Nordbors, 42.

Thomsen, Hans Tbeodór Agúst,

kaupmaöur, 29, 65.
Thomsen, Thomas Henrik,

faktor, 39, 81.
Thomsen, Kristjana, kenslu-

kona, 39.
Thomsen, Maria, kenslukona,

39.

Thóroddsen, Clement Lint,

skraddari, 52, 57.
Thorsteinsson, Thorst, kaup-

maöur, 54.
ToFte, Jens Severin, verzlari og

veitingasali, 23, 62, 70.
Tofte, bankastjóri i Rvík, 104.
Tofte, Joh. Hansen, skipherra

og kaupmaöur, 21, 23, 66, 67,

68.

Tómas Bergsteinsson, bóndi á

Arnarhóli, 12, 13, 105.
Tómas Björnsson Bech, söÖla-

smiÖur, 51, 76, 108.
Tómas Klog, landlæknir, 35, 46.
Torfi Jóhannesson i Ananaust-

um, 109.
Torfi Jónsson i Hákonarbæ, 92,

93, 109.

Torfi Steinsson, söÖlasmiöur 74.
Torfi Thorgrimsen, faktor, 35.
Torfi PórÖarson, fiskimatsm.

1 HliÖarhúsum, 109.
Trampe, Frederik, greifi, stift-

amtmaöur, 16, 18, 27, 61, 62,

63, 78.

Trude, Daniel Sölvesen, faktor,
27.

Tærgesen, Anna Maria, kaup-

mannskona, 76.
Tærgesen, Robert P., kaupin.,

58, 61, 76, 88.
Tvede, Morten, sýslumaöur, 69.

Ulslrup, Regner Christopher,
land- og bæjarfógeti, 69, 75.

134

SKRÁ

YFIR

SAFN V

Waage, Georg Holger, dr.
theol., forstjóri Sóreyjarskóla,
41.

Waage, Olafur Gislason, frí-

höndlari, 40, 41.
Waage, Olafur, lic. theoL, pró-

fastur í Herlufmagle á Sjá-

landi, 41.
Valborg Elisabet Einarsdóttir

Hansen, beykiskona, 76.
Valdi Valdason í Skólabæ, 102.
Valgaröur Olafsson BreiÖfjörÖ,

kaupmaöur, 70.
ValgerÖur Olafsdóttir, kona í

Ánanaustum, 109,
Valgeröur SigurÖardóttir Mohr,

faktorskona, 39.
Vatnsenda-Rósa, 86.
Wejl & Gerson, verzlunarfélag,

32, 37.

Welling & Hansen, kaupm. 23.
Wellejus, Fredrik Westy, kaup-

maöur, 31, 57.
Wetlesen, Hans Jörgen, liösfor-

ingi, mælingamaöur, 99.
Vibe, Joachim, amtmaöur á

BessastöÖum, 15, 92.
Vibeke Riise Brekkmann, 45.
Wibroe, kaupmaöur, 43.
Vigdis Ásmundsdóttir, kona i

Ananaustum, 109.
Vigdís Davíðsdóttir (Erlends-

sonar), 107,
Vigdís SigurÖardóttir (Erlends-

sonar) frá Götuhúsum, 105.
Vigdis Símonardóttir, kona i

Grjóta, 92.
Vigdis Steindórsdóttir Waage,

36.

Vigfús GuÖnason, fyrv. dyra-

vöröur, 74.
Vigfús Pétursson halli, vefari,

71, 72, 95.
Vigfús Þórarinsson, sýslumaöur,

11, 34.

Vigfúsarkots-bræöur, 96.
Vilhelmine (Móriízdóttir) Stein-

sen, f. Biering, prestskona, 40.
Vilhjálmur Finsen, dr. jur., dóm-

ari í hæstarétti, 37.
Windekilde, Tómas, kancelliráö,

16.

Winstrup, Laurits Albert, hús-
geröarmeistari, 77.

Zeuthen, Fritz J., fyrv. kon-

ungspjónn, 85.
Zeuthen, Vilhelmine, kona í

Rvík, 85."
Zimsen, Jes, konsúU, kaupmaÖ-

ur, 27.

Zoega, Geir, kaupmaöur, ridd-

ari, 32, 71, 82, 85, 96, 105.
Zoega, Geir Geirsson, verkfræö-

ingur, 105.
Zoega, Geir Tómasson, skóla-

meislari, 88, 105.
Zoega, Helgi, kaupmaöur, 10.
Zoega, Jóhannes, tugtmeistari,

bakari, faktor, 17, 24, 82.
Zoéga, Jóhannes, glerskeri, 82.
Zocga, Jóhannes Jóhannesson,

í Nýjabæ, 95.

Porbjörn Bjarnason riki, bóndi

i Skildinganesi, 95.
Póröur Björnsson, kancelliráð,

sýslum. 1 Garöi, 76, 108.
PórÖur BrynjólfssonThorlacius,

klausturhaldari i Teigi, 100.
PórÖur GuÖmundsen, kamraer-

ráÖ, sýslumaöur, 52.
Póröur Guömundsson, lóös, í

Borgarabæ, 59, 94.
Póröur Jónsson Snæfeld, beyk-

ir, 94.

f óröur Jónsson, skóari, i Grjóta,
92,

PórÖur Olafsson, prófastur á
Söndum í Dýrafiröi, 108.

NR. 2

MANNANÖFN

135

Póröur Sighvalsson, bóndi i

Hliöarhúsum, 94, 197.
Póröur Sveinbjörnsson, háyfir-

dómari, konferenzráð, 31, 52,

64, 107.^

f óröur J. Thóroddsen, læknir,
. 92.

Þórður Thordersen, skóari, 88.
l^óröur Torfason, útvegsbóndi

í Vigfúsarkoti, 96.
forfinnur Jónatansson, stúd.,

kaupmaÖur, 45, 81.
Þorfinnur Porbjarnarson, lög-

réttumaður, 95, 110.
forgrímur Thomsen, gullsmið-

ur á BessastöÖum, 99.
í^orgrímur Pórðarson, Jæknir í

Keflavik, 96.
fórhalli Magnússon, prestur á

Breiöabólstaö í Fljótshlíö, 41.
Porkatla Jónsdóttir (Eyvínds-

sonar), kona i Rvík, 33, 47, 79.
í*orkeiI Fjeldsted Jónsson, lög-

maður á Færeyjum, 16.
Porkell Guðmundsson Berg-

mann, kaupmaöur 1 Rvik, 21,

23, 33, 54, 66, 70, 87, 88.
I^orkell Magnússon, stúdent,

barnafræöari, 41.
Þorkell Runólfsson Klemensen,

Lækjarkoti, 80.
Þorkell PórÖarson (frá Borgara-

bæ) í Grjóta, 93, 94.
í^orkell Pórðarson, grashús-

niaöur í Hólakoli, 98.

Porlákur Ó. Johnson, kaupm,,
31, 45.

Porleifur Árnason HitdaJ, i Mel-
koti. 97.

Porleifur SigurÖsson, lyfsala-

sveinn, 93.
Póroddur Sigmundsson, 94.
Porsteinn Bjarnason (frá Flekku-

dal) lögreglupjónn, 57, 111.
Porsteinn GuÖmundsson, fiski-

matsmaöur, 19.
Porsteinn Jónsson, kancelliráö

á Kiðjabergi, 111.
Porsteinn Jónsson (Kúld), kaup-

raaöur, 36.
Porsteinn Tómasson, járnsmiö-

ur, 80, 111.
Pórunn Teitsdóttir Bergmann,

faktorskona, 34, 85.
Porvaldur Ásgeirsson, prestur,

36, 91.

Porvaldur Böövarsson, prestur

í Saurbæ, 84.
f orvaldur Jónsson (Beina-Por-

valdur), á Gauksmýrí, 97.
Porvaldur Jakobsson, prestur

í Sauðlauksdal, 91.
Porvaldur Thoroddsen, dr., pró-

fessor, 67.
f uriður Henriksdóttir (Melbys),

kaupmannskona 1 Rvík, 73, 95.
PuríÖur Ólafsdóttir Gröndal,

yfirdómarakona, 73.
Puriöur Porvaldsdóttir (Böð-

varssonar), prestskona, 91.

Skrá

yfir byggingar, býli og túnvelli

Ananausl 12, 106.
Arabær, sjá Hjallakot.
Arnarhóll 11, 12-13.
Arnarhólskpt 11, 14.
Ásmundarbær í Grjóla 93.
Austurvöllur 6.

H

Barnaskólinn gamli (Flensborg-

arahúsin) 40.
Bergmanns-fjós 65.
Bergmanns-pakkhús 54.
Bergmanns-stofa 66 — 69.
Bergmanns- og Toftes-sölubúÖir

(Hákonsens-hús) 70.
Bernhöfts-bökunarhús 52.
Beykisibúdin (= Brúnsbær) 10.
Bieringshús, sjá Flensborgara-

húsin.

Biskupsstofan garala, sjá Petræ-

usarhús.
Bjarg í Plngholtum 19.
Borgarabær, sjá Marleinsbær.
Bráöræöi 12, 106.
Brekka (Brekkubær), sjá Pór-

oddsbær.
Brekkmanns-húsið eldra (— Ran-

dersku húsin, = Hannesar St.

Johnsens hús) 47.
Brekkmanns-húsiö j'ngra (=

Fjeldstedshús, = Símonar

Hansens búö) 45.
Brúnsbær 83.

))CoghilIs-hús(( 62.

Davíðs-hús, sja UUarstofan.
Dómkirkjan 76.

H. P. Duus-verzlun, sjá Sun-
chenbergshúsin.

Elfersey 11, 99.
Einars-hús 61.

Fabersfjós 94.
Fálkahúsiö 6, 10, 53.
Finnbogabærinn 91.
Fischersbúö, sjá Sunchenbergs-

húsin.
Fjárhúskot 104.

Fjeldsledsbús í Aöalstræti, sjá
Bergmanns og Toftes sölu-
búöir.

Fjeldstedshús i Hafnarstræli,
sjá Brekkmanns-húsiö yngra.
Flensborgarahúsin 37—40.

Gamli klúbburinn, sjá Scheels'-
hús.

Geirstún, sjá Götuhúsatún.
»GIasgo\V(( 95.
Grímsbær 19.
Grjóti 12, 91.
Græni-bærinn 47.
Gröndalsbær, sjá Skálinn.
Guöjóhnsenshús, sjá Teitsbær.
Gunnlaugsens-hús, sjá Yflrrétt-

arhúsiö gamla.
Göluhús 12, 105.
Götuhúsatún 105.

NR. 2

SKRÁ YFIR BYGGIXGAR O. FL

137

Hákonarbær 93.
Hákonsenshús, sjá Bergmanns

og Toftes sölubúöir.
Halakot 12, 104.

Hannesar Johnsens-hús viÖ
Austurvöll, sjá Páls Melsleds-
hús.

Hannesar Johnsens-hús, sjá

Randersku húsin.
Hansens-hús, sjá SmiÖsbærinn.
Havsteens- (Brydes-) búö, sjá

Fálkahúsiö.
Helgabær í Grjótahverfi 92.
Helgakot 95.

Helgesenshús, sjá Brúnsbær.
Hjallakot 93.
Hjallhúsiö 96.
Hlíöarhús 12, 106.
Hlíöarhúsavöllur 104, 106.
Hólakot 12, 98.

Hólavallarskóli (= Reykjavikur-
&kóli hinn eldri) 12^ 100—102.

Hóll í Grjóta 93.

Hólmsbær (= ReipslagaraibúÖ-
in) 56.

Hótel Alexandra, sjá Józka
húsiö.

Hús Angels ekkju, sjá Lóskurö-

arstofan.
Höltersbær, sjá Porfinnsbær.

Ibúö spunakvenna, sjá Skálinn.
Ingólfshvoll, sjá Kyhnshús.
Isaachsens-hús 26.

Jacobæusarhúsin (= Smiths-

búö = Nýhöfn) 29-32.
•^aöar, sjá Skakkakot.
^óns borgara hús 59.
Józka húsiö 32—37,

Kirkjuból (= Lækjarkot) 79.
»Klúbbhúsiö((, sjá Yfirróttarhús-
iö gamla.

Klæöavefnaöarstofan 71.

Knudlzons-hús, sjá NorÖborg-

arhúsin.
KonsúlshúsiÖ, sjá Timbur-

mannsbær.
Kongsverzlunar-húsin 10.
Kvennaskólinn gamli 79.
K5^hns-hús 41.

Landakot 12, 103.
LandakotsvöIIur 103.
Landfógetahúsiö (= Lóskuröar-

stofan, hús Angeis-ekkju) 74.
Lénharöskot, sjá Nýibær.
Litli Arnarhóll, sjá Sölvahóll.
Litla Landakot 104.
LitunarhúsiÖ (sjá Scheels-hús)

7, 10, 80.
Loftsbær (= Pingholt) 18.
Lóskerabýliö 10.
Lóskuröarstofan (= hús Angels-

ekkju = landfógetahúsiö) 7,

10, 74.

Lækjarkot, sjá Kirkjuból.

Maddömu Thorgrímsens hús 31.
Marteinsbær 94.
Melbyesbær, sjá Porfinnsbær.
Melkot 12, 97.
Melshús 12, 97.

Melsteöshús (SigurÖar lektors)
29, 32.

Möllershús (= Guönýjar-hús

MöIIers) 36.
MÖlIershús (Péturs-hús biskups)

37.

Möllershús, sjá Józka húsiö.

NorÖborgar-húsin 41 — 44.
Nýibær (Lénharöskot) 97.
Nýi klúbburinn 81.
Nýja fingholt 19.

Ofanleiti í Pingholtum 19.

Petræusar-hús (= biskupsstof-
an gamla) 70.

138

SKRÁ YFIR BYGGINGAR 0. FL

SAFN V

Petræusar-hús (= Veltan) 54.
Petrseusar-verzlunarhús, sj á

Fálkahúsið.
Páls Melsteös-hús 79.

Randersku húsin 47 — 53.
Reipslagarabrautin 6.
Reipslagarahúsiö 6.
Reipslagara-íbúöin (Rebslager-

vaaning) 10.
Reykdals- (Richdals-) bær í

Grjóta 92.
Reykjavíkur-bæjarhúsin 8, 9.
Reykjavíkurkirkjan gamla 7.
Reykjavíkurskóli liinn eldri, sjá

Hólavallarskóli.
Robbshús, sjá Svendsenshús.
Rödgaardshús, sjá Józka husiö.

Sauöageröi 106.
Sandholtsbær 88.
Scheelshús (= Gamli klúbbur-
inn) 80.

Sivertsens-búÖ, sjá Isaachsens-
hús.

Sivertsens-hús 27.
Sjóbúö 96.

Skakkakot (= Jaöar) 12, 104.
Skálholtskot 12, 19—20.
Skálinn 8, 9, 72.
Skólabærinn 103.
SkraddarahúsiÖ 52.
Smiöjan (= Zoegers-bær) 7, 10,
82.

SmiÖsbærinn 78.
Spunastofan 10, 73.
Stafn 19.

Steinsenshús, sjá Spunastofan.
StjörnuskoÖunarhúsiö á Hóla-
velli 99.

Stýrimannshúsiö eöa norska
húsiö 59.

Stuölakot 12, 19.
Stuölakotstún.
SuÖurbær 86.

Sunchenbergs-verzlunarhúsin
55—58.

Sunchenbergs-vörugeymsluhús
(= Stephensens-pakkhús) 59,

Svendsens-hús(= Robbshús)44,

Sveinbjarnar Jacobsens-hús (-=
faktors-íbúö Sunchenbergs-
verzlunar) 58.

SölvahóU 11, 24.

Teitsbær 85.

Teitshús viö Suöurgötu 79.
Teitshús, sjá SmiÖsbærinn.
Timburmannsbær (= vefara-

sveinabýliö) 87.
Tjarnarvöllur 6.
Thomsenstún 82.
Tugthúsiö 11, 14—19.
Tærgesens-búÖ, sjá Sunchen-

bergs-verzlunarhús.

Ullarstofan 10, 75.
Ullarstofutún 99.
Uppsalir, sjá Ullarstofan.

»Waageshús(( 31.
Vaktarabærinn i Grjótahverfl 93.
Vefarasveinabýliö 10, 87.
))VeItan((, sjá Petræusarhús 54.
Vigfúsarkot, sjá Helgakot 95.
Vindmylnan á Hólavelli 99.

YfirréttarhúsiÖ gamla 62.

))Zoegers-bær((, sjá Smiöjan.

l>erneyjarhús, sjá Smiöjan.
Pingholt 12, 18—19.
Porfinnsbær 95.

Póroddsbær (= Brekkubær) 94,

l

1

I

1

I -

t

ItEYK.IAVÍK um 1793

\

I

I

!

i

MaS.

ioe 2iio ^ ivt^

UPPDRÁTTUR REYKJAVÍKUR 1787
geröiir af R Lievog stjörnumeistara.

■

REYKJAVÍ K um 1801.

f

I

]

I

/

1

)

1

FJÖLMÓÐUR

■

ÆVÍDRÁPA
JÓNS LÆRÐA GUÐMUNDSSONAR

MEÐ INNGANGI OG ATHUGASEMDUM

EFTia

-

PÁL EGGERT ÓLASON

V

[SAFN TIL SÖGU ÍSLANDS OG ÍSL. BÓKMENTA V NR. 31

REYKJAVIK

PRENTSMIÐJAN GUTENBERG

1916

Iiaiig-ang'iir".

Sunnan Mundíufjalla leiddi viðreisn fornbókmennta og
lista, viðreisnaröldin eða menntaöldin mikla (renaissance),
til frjálslyndis í trúarefnum og skoðanafrelsis yfirleitt,
Oll önnur varð norðan Mundíufjalla afleiðing siðskipl-
anna, er þeir hfundu af stað Lúther og samherjar hans.
Siðskiptin girtu fyrir trúfrelsi, og skoðanir manna urðu
yfirleitt 1 hvívetna rígbundnar við fj^irmæli kirkjunnar.
Breytingar þær, er Lúther kom af stað með baráttu sinni,
þólt upphafiega væru í rauninni trúfræðilegs eðlis, leiddu
enn fremur til valdboða um lífernisregiur, er konungar
settu og allir urðu að hUta, því að Lúther og hans menn
drógu yfirráð kirkjunnar úr höndum páfans og fulltrúa
hans, byskupanna, og fengu þau þjóðhöfðingjunum, kon-
ungum. Þessar reglur settu konungar með löngum laga-
bálkum. Hér með oss íslendingum felast þær í kirkju-
skipunum (ordínanzium) þeim, er heita má, að hver
konungur gefi út eftir siðskiptin og fram um 1700, og i
Stóradómi, er svo hefir verið kallaður (samþykktur á al-
þingi 1564, staðfestur af konungi 1565). Virðast konung-
arnir hafa verið i fáu svo kappsamir sem þessu, að gefa
út fyrirmæli um kirkjumál.

Hver, sem vill kynna sér kirkjuskipanir þessar, hlýt-
ur að ganga úr skugga um það, að fyrirmæli þeirra mið-
uðu að þvi að lama alla sjálfstæða hugsun og viðfangs-
efni og hamla öllu andlegu frelsi. Fyrirmælum þessum
^ar og fylgt fram svo fastlega, að telja má, að af þeim
leiði um hríð andlegan dauða þjóða hér um Norðurlönd

4

FJÖLMÓÐUR

SAFN V

og yfirleitt hvervetna þar sem á germanskar tungur var
mælt, annarstaðar en í Hollandi, er oftast var griðastaður
þeim mönnum, er eltki vildu sveigja hugsanir sinar eftir
vilja kirkjunnar. En þeir menn aUir, er nokkuð hvörfluðu
frá kenningum kirkjunnar eða fóru sinna ferða um skoð-
anir, urðu fyrir ofsóknum, ef þeir létu skoðanir sinar
uppi. Telja má, að þetta ástand héldist hér á íslandi
lengi fram eftir 18. öld, svo að vart dirfðist nokkur mað-
ur að gera nokkuð uppskátt um hugsanir sínar, þær er
ætla mætti, að riði í bág við kirkjuna; vera má og, að
fáir haíi fundið innri hvöt til þess.

Yfirleitt ber ekki á trúarskoðunum manna hér á landi
á þessum öldum, á 17. og fram eftir 18. öld. í þeim efn-
um varast menn að láta uppi aðrar skoðanir en þær,
sem lög kirkjunnar mæltu fyrir um, enda voru mönnum
ofsóknir visar ella. Ekki mátti við því búast, að óbreyttir
alþ}^ðumenn heíðu hug eða hugsun til þess að birta skoð-
anir sínar, ef i bág riðu við kirkjuna. Það mun mega telj-
ast einsdæmi á þessum öldum, að bóndi nokkur, er Gísli
hét og bjó á Rauðalæk í Holtum, þverneitaði með öllu
að fara til altaris, svo sem lög kirkjunnar sögðu fyrir
um, og lýsti slikt einberan hégóma og þar með ýmis
önnur fyrirmæli kirkjunnar. Það kom fyrir ekki, þótt Jón
byskup Vídalín héti honum öllum þeim ógnum, er kirk-
jan heimilaði; Gísli sat við sinn keip, (Um þetta stapp
er getið á nokkurum stöðum í bréfabók Jóns byskups
Vidalíns hinni dönsku, sem nú er í Arnasafni (Steph. 65),
en eftirrit í Landsbókasafni, Lbs. 1650, 4to.). Og lærðir
menn kunnu betur en svo að sjá hagsmunum sínum
borgið, að þeir gerðu berar skoðanir sínar um trúmál,
ef í bága fæ.ru við fyrirmæli kirkjunnar. Síra Jón Guð-
mundsson í Hítardal, hinn lærðasti maður, sem talinn
var hneigjast að Kalvínstrú og þess vegna með fram
hlaut ekki bj'skupsdóm í Skálholti eftir Gísla byskup
Jónsson (1589), gerði sér ekkert far um það að breiða
út skoðanir sínar. Brynjólfur byskup Sveinsson, einn h'wn
víðskyggnasti og frjálslyndasii maður á þessum öldum,
hneigðist tvimælalaust til kaþólskrar trúar, og sj'pdi hann

NR. 3 FJÖLMÓÐUR 5

það bæði í líferni^) sinu og skáldskap^), en í engu reyndi
hann til þess að bæta fyrirmæli kirkjunnar né auka trú-
frelsi. Kunnugt er og, hversu fór fyrir Guðmundi Andrés-
S3^ni, er siðar varð kunnur málfræðingur og fornfræðingur.
Hann var svo djarfur að rita ritgerð tii andmæla ýmsu í
Stóradómi og sumum fyrirmælum kirkjunnar; ritið heilir
DiscursLis oppositivus og er víða til í handriti. Hann var
fyrir þetta tiltæki fluttur burt af landinu, og má telja, að
hending ein byrgi hfi hans. Dómur síra Jóns Halldórs-
sonar í Hitardal um Guðmund er allathyglisverður; hann
kallar hann ))ólempið brotahöfuð(( (sjá Biskupasögur J. H.
n. bindi, bls. 97); það er eins og auðfundið, að síra Jóni
þykja það undarleg og nær óskiljanleg heilabrot, að nokk-
ur skuli taka upp á því að rita gegn fyrirmælum, er í
gildi voru. Þessi orð eru gott dæmi um sjóndeildarhring
beztu og merkustu manna þessarar aldar.

í bókmenntunum eru dauðamörkin engu síður auðsæ.
Það þarf ekki að draga fram, dæmi til þess að sýna, að
menn, sem við önnur kjör mundu hafa orðið slórvirkir
andans menn, hverfa á þéssum öldum að hinum vesalleg-
ustu viðfangsefnum. Oss sárnar nú á tímum að sjá það,
hve mikið af andagift helztu skáldanna lendir í aumasta
tóbakssöngli eða klámvísnasora eða skopvísnagutH, flestu
svo lélegu, að óskemmdu fegurðarnæmi hlýtur að hrylla
við. Andagiftar og verulegra tilþrifa skáldskaparins á þess-
um öldum kennir helzt í sálmalcveðskap og andlegum
yrkisefnum; þar felst allt það, er mætast er í huga manna
á þessum tímum. Kirkjan tók og í þjónustu sína alla
andagift, eða flestir andans menn hurfu í þá þjónustu
ósjálfrátt, en sjálfstæð vísindi og rannsóknir, eins og nátt-
úruvísindi, var allt andstætt trúnni og talið rugla menn
frá réttum vegi.

1) Hann fastaði hvern föstudag á árinu og aö auki hvern
niiðvikudag um langaföstu, sbr. Bislaipasögiir Jóns prófasis Hall-
dórssonar i Hitardal, I. bindi, Rv. 1903—1910, bls. 281-282.

2) Hann orkti bæöi MaríukvæÖi og Krosskvæði á latínu, og
er þau að finna i handritasafni Landsbókasafnsins i eiginhand-
arriti, JS. 318, 4lo.

1

r

6 FJÖLMÓÐUR SAFN V

Eins og drepið liefir verið á, seltu konungar og regl-
ur um lífernisháttu manna, í slað þess að kirkjan eða
páfinn og fuUtrúar hans höfðu sett þær áður. Þær reglur
voru allharðar og margt var þá talið vítavert, sem engan
hneykslar nú. En öllum eða nálega öllum refsingunum
máttu menn þó leysa sig undan með fégjaldi, sem rann í
sjóð konungs, en i kaþólskum sið rann slíkt lil byskups-
slólanna. Má af þessu nokkuð skilja, hvern veg til var
komið fylgi sumra konunga við hinn nýja sið og kapp
það, er þeir beittu í samningu nýrra kirkjuskipana, En
með þessu lagi komu refsingarnar lílt niður á höfðing-
jum eða auðmönnum, er jafnan gátu leyst sig undan þeim.
Ekki verður heldur séð, að líferni manna breytist til batn-
aðar hér á landi við siðskiptin, að minnsta kosli ekkí
fyrst í stað. Lauslæti, sem mjög er tekið hart á í Stóra-
dómi og kirkjuskipununum, virðist litt þverra. Jafnvel
sjálfum siðskiptaforsprökkunum hélzt uppi átölulaust líf-
erni, sem var stórvítavert samkvæmt lögum kirkjunnar;
svo var um Daða Guðmundsson í Snóksdal. Það er jafn-
vel ekki trúlt um, að svo virðist sem ýmsir menn hafi
snúizt til fylgis með hinum nýja sið beinlínis í trausti
þess, að þá mundi vægara tekið á brestum þeirra, eða í
þeirri trú, að þar með væri rýmt burtu aðhaldi því, er
kaþólsk kirkja hafði lagt á þá; auðvitað var hér bæði að
ræða um hatur á hinum gamla sið og misskilning á
kjarna hins nýja. Jafnvel oddvitar kirkjunnar, byskup-
arnir, voru ekki eflir siðskiptin fremur en áður algerlega
lausir við suma þá mannlega breyskleika, er þeim var
skylt að átelja; Guðbrandur byskup Þorláksson, Oddur
byskup Einarsson og Gísli byskup Oddsson áttu laun-
börn, sem þeim voru eignuð og þeir gengust við. Ávextir
siðskiptanna að þessu leyti voru þvi ekki miklir, a5
minnsta kosti ekki framan af, þótt nokkuð kunni að hafa
breytzt í þessu efni síðar, einkum á byskupsárum Bryn-
jólfs Sveinssonar, sem bæði var hinn siðvandasti maður
i sjálfs sín liferni og ríkt gekk eftir því, að fyrirmælum
kirkjunnar væri hlýtt að þessu leyti ; einkum vandaði
hann mjög um við klerka sína.

NR. 3

FJÖLMÓÐUR

7

Ærið margt taldi kirkjan jafnan til spillingar trúnni
og lagði bann fyrir; eitt af því var galdur eða meðferð
manna á því, sem til galdra var talið, en það var eigi
fátt, og hafði oft í sér fólginn vísi til sjálfstæðra rann-
sókna, einkum til náttúruvísinda. í kaþólskum sið hafði
litið verið gert til þess hér á landi að refsa mönnum, þótt
með kukl færu eða forneskju, sem kallað var, og engi
dæmi þekki eg til þess hér á landi, að menn hafi fyrir
siðskíptin á 16. öld hreppt refsing fyrir galdur, nema ef
telja skyldi frásögn Grettis sögu um það, að Þorbirni öngli
var stefnt fyrir að hafa orðið Gretti að bana með galdri
og fjölkynngi, og voru þá samtímis allir forneskjumenn
gerðir úllægir, Þar á móti er eitt dæmi þess í sögu Græn-
lands fyrrum, að manni hafi verið hegnt fyrir galdra ;
þess getur i Lögmannsannál við árið 1407 (sjá Island-
ske Annaler, útg. Dr, Gustav Storm, Chria 1888, bls.
288y), en 1 þvi dæmi er og um galdur að ræða, er beint
var framinn í því skyni að gera öðrum mein. Pó var
galdur bannaður bæði í lögbókunum, kristinrétti og ýms-
um byskupaboðum. En þeim boðum hefir ekki verið fylgt
stranglega, og verður raunar ekki heldur séð, að til þess
hafi borið nokkur nauðsyn, enda hafði jafnvel kirkjan
sjálf tekið ýmis ráð í þjónustu sína, er náskyld mega telj-
ast töfrum eða galdri, og hafði ýmsar varnir gegrt illum
öndum og ásóknum þeirra. Hér á landi voru galdrar
mest fólgnir í notkun rúna á ýmsa vegu (ristingum), og
var það afar fornt. En smáni saman ruddu sér hér til
rúms útlendar galdrakreddur og hjátrú og blönduðust
saman við það, sem áður var til í landinu af sama tægi.
Einkum eru rit þeirra Albertus Magnus, hins nafnkunna
allsherjarfræðimanns miðaldanna, og Agrippu mjög notuð
í hjátrúarbókum þeirra tíma, einnig hér á landi, er dreg-
ur fram á 15. og 16. öld, og þó enn meir siðar. Munu
Islendingar þeir, sem nám slunduðu við þjóðverska há-
skóla á þessum öldum, hafa kynnzt ritum þeirra og haft
út hingað með sér; en hér sem annarstaðar náði mestri

1) Próf. Björn M. Ólsen hefir bent mér á staöinn.

1*

8

' SAFN V

útbreiðsla það úr wtum þeirra, sem fáránlegast var og
mest var hindurvitnum blandið.

Ekki verður annað séð, en að eftir siðskiptin fari bjá-
trúin jafnt og þélt í vöxt hér á landi að galdrareglur
breiðist þá mjög út meðal altnennings, og því meir sem
harðari hegningar voru lagðar á þa, er með galdra fóru,
og keinur svo smám saman, að snemma á 17. öld, og
lengi fram eftir þeirri öld, hefír hjátrú og galdratrú læst
sig svo inn i nieðvitund manna, ekki sízt lærðra manna,
að hverjum þeim, sem les rit þeirrar aldar, hlj^tur að
blöskra. En úllend var hjátruaralda þessi og gekk þá um
nálæg lönd, þótt jafnframt vektust hér þá upp eða mögn-
uðust þeir galdratilburðir, sem innlendir voru eða af fornri
rót mega teljast runnir. Á 17. öld virðist hjátrúin vera í
sem mestu almætti sinu hér á landi, svo að menn gátu
ekki vakað, ekki sofið, ekki etið, ekki drukkið, ekki
staðið, ekki setið né gengið svo, að óhultir væru fjTÍr á-
sóknum illra anda eða gerninuum óvina sinna. Þess vegna
má menn nú kynja það, að þessir menn skyldu ekki
beinlinis taka það ráð að fara sér, heldur en að eiga ævi-
langa baráttu við ásóknir og j^erninga. Og það var ekki
að eins alþýðustétlin, sem mcð þessu marki var brennd;
fjarri fer þvi; lærðu niennirnir voru engu síðri að þessu
leyti, heldur jafnvel enn þrungnari af hjatrú lengi vel, og
til þeirra var að leita um upptök hjátrúarinnar. Lærðir
menn á þessari öld trúðu fastlega á galdra og fengust
jafnvel við kukl margir; er viða getið um ýmsa menn
þeirrar stéttar, er kenndir voru við galdra og fjölkynngi, og
það þótt prestar væru, eins og til dæmís sira Oddur
Oddsson hinn gamli á Re^mivöllum, er annars var einn
hinna fróðustu manna uin sina daga í náttúruvísindum
og lækningum. Gott dæmi galdratrúarinnar er sira Jón
Magnússon á Eyri í Skutulsfirði, sbr. Píslarsögu lians, er
Sigfús Blöndal hefir gefið út fyrir Fræðaíélagið (Kh. 1914).
Preslarnir trúðu því, að hafa mætti áhrif á hagi manna
og örlög með aðstoð djöfulsins og illra anda, er þeir
einkum eignuðu galdrana, en til illra anda töldu þeir
oll heiðin goð, og það er alhyglisverl, að klerkar syn-

NR. 3

FJÖLMÓÐUR

9

juðu ekki fyrir það, að guðir heiðinna manna hefðu verið
eða væru tíl, heldur töldu þeir þá illa anda. Meira að
segja eftir miðja 18. öld sjáum vér jafnmætan mann sem
síra Jón Steingrímsson á Prestsbakka í ævisögu sinni
tala í fullri alvöru um Óðin sem illan anda, er til sé enn
og valdur sé að ásóknum, er hann þykist verða fyrir.
Svipað kemur fram 1 bréfi Jóns byskups Arnasonar til
síra Einars Hálfdanarsonar á Kirkjubæjarklaustri, dags.
23. nóv. 1741, Þar er kveðið svo að orði: » . . . Hvað
er þessi fornaldar literatura pg skáldskapur annað heldur
en andsRotans sæði, hverju hann hefir spúið í sitt einka-
verkfæri, Óðin kong, og hans selskap, til að villa með
soddan hætti NorðuráIfuna?<( (Bréfabók Jóns byskups
Árnasonar í Þjóðskjalasafni, 1740—43, bls. 770)^). Jafn-
vel Brynjólfur byskup Sveinsson, sem verið hefir frá-
sneiddastur hleypidómum sinna samtimismanna, virðist
ekki vera algerlega laus við þá trú, að gera megi raönn-
um mein með galdri með aðstoð djöfulsins. Hann kemst
svo að orði 1 sendibréfi til Sigurðar lögmanns Jónssonar
í Einarsnesi, dags, 29. jan. 1670, út af veikindum Jóns
yngra, sonar hans, er talin voru sprottin af völdum síra
Lopts Jósepssonar, kirkjuprests í Skálholti : )>Eg á það ei
við andskotann að virða, að eg þurfi hans flokk að fylla
eða 3^fir hans lærisveina fjöður að draga« (sjá bréfabækur
Biynjólfs byskups Sveinssonar, XII. bindi, frumrit í AM.
279, fol., eftirrit í Lbs, 1088, 4to., bls. 301). En þó má
tilfæra orð Brynjólfs byskups fyrir því, að þótt hefir hon-
una galdratrú og hjátrú vera ofar í fólkinu en góðu hófi
gegndi. Hann kemst svo að orði í sendibréfi einu til síra
Jóns Pálssonar i Vogsósum, dags. 10. jan. 1656: ))Eg held
^kki neitt ráð betra í svoddan efnum en 1 herrans nafni
stíga, yfir allar þess konar hindranir, hvort sem þær
risa af manna ráðum og samtökum, eður göldrum og
gerningum, og forsmá í guðs ótta hvort tveggja. Djöfall-
ínn hefir hér i landi mesta makt, af þvi menn óttast hann
of mjög, En svo mikið sem gengur í hans ótta af manns-

1) Jón dózent Jónsson hefir bent mér á petta bréf.

10

FJÖLMÓÐUR

SAFN V

ins hjarta og þeli, svo mikið dregst frá guðs ótta í réttri
trú, og þar fyrir liður drottinn og leyfir, að óvinurinn
hefir svo mikið æði í kristilegri kirkju, að hjörtun mann-
anna eru volg og halda ekki einlægt við guð almátlugan,
heldur falla fram hjá guði, hverjum einum óttinn ber,
svo vel sem elskan og trúin, og óttast jafnframt guði and-
skotann; það er ein orsök með öðrum í þessu landi, er
eg held, að gefi djöflinum rúm til sinna strákaverka. En
þá hann er forsmáður, með því hann er drambsamur
andi og liður það ógjarna, þá mun dofna hans áræði,

-

komi þar til alvarlegur guðsótti, bænin og ástundan
kristilegs lífernis í guðhræðslu, sparneytni og hófsemi«
(sjá bréfabækur Brynjólfs byskups, II. bindi, frumrit i
AM. 269, foL, eftirrit í Lbs. 1078, 4lo., bls. 762—763).
Það er auðsætt, að þessum orðum byskups er einkum
beint að galdri, þótt allar freistingar manna yfirleitt séu
djöflinum eignaðar og við þeim varað.

Þá komst galdratrúin 1 algleyming, er menn fundu
það vænlegast til varnar gegn galdramönnum að brenna
þá á báli, en galdrabrennur hófust hér á öndverðri 17.
öld (1625). Fengu þá þeir menn, sem minna máttar voru,
lítt komið vörnum fyrir sig, ef sakaðir voru um galdur.
Raunar var þessi siður, galdrabrennurnar, tekinn upp
hér á landi að dæmi nálægra útlendra þjóða, og miklu
síðar hófust hér galdrabrennur en annarstaðar. Vorum
vér íslendingar að þessu leyli eftirbátar annarra þjóða,
en ekki kom það til af þvi, að menn væru hér yfirleitt
mannúðlegri eða hjátrúarminni en annarstaðar, heldur
barst sjálft þetta þjóðráð við göldrunum, galdrabrennurn-
ar, síðar hingað en í önnur lönd; svo var og er því farið
um flesta strauma og stefnur, sem ganga um löndin, að
þeirra kennir' oftast seint hér á landi, af mjög skiljanleg-
um ástæðum. Þó er það salt, að ekki kvað jafnmjög að
galdrabrennum hér sem víða annarstaðar að íiltölu, og
fyrr niun þeim hafa linnt hér en sumstaðar annarstaðar,
en ekki mæltist það vel fyrir af mörgum, og illan bifur
höfðu menn lengi fram eftir á þeim, er andæfðu göldrum
og galdabrennum. Arni prófessor Magnússon verður einna

NR. 3 FJÖLMÓÐUR. 11

fyrstur hérlendra manna til þess að telja galdur mark-
leysu eina og hindurvitni, og lét hann þá skoðun uppi
hvenær sem hann fekk tækifæri til þess. Af þessu leiddi
það, að menn töldu hann almennt guðlausan með öllu.
(Þetta er tekið eftir ævisögu Arna Magnússonar, er samið
hefir á latínu Jón Skálholtsrektor Porkelsson [Thorkil-
lius] og finna má í frumriti i Ny kgl. Saml. 2061 b, 4to.,
og Kallske Saml. 631, 4to., en i eftirriti í Lbs. 1071, 4to.,
sjá þar bls. 61—62).

Hvað lá nú fyrir mönnum sem fæddust upp við slík-
an aldarhátt? Gáfaðir og fróðleiksfúsir unglingar gátu ekki
satt fræðalöngun sína á öðru en þeim ritum, er þá voru
mest lesin, en þau voru guðsorðabækur, meira og minna
kreddum blandaðar, helgisögur, er raunar þóttu óhæfar
eftir siðskiptin, en þó var ekki útrýmt að öllu og enn
héldust með alþýðu, náttúrufræðarit, ef svo mætti kalla,
og stjarnspekirit, full öfga og hjátrúarrugls, er flest var
tínt úr útlendum ritum, í*ekkingu manna á fornritum og
fornbókmenntum vorum var þá svo komið yfirleitt, og
raunar mestmegnis af völdum siðskiptanna, að Jón lærði
segir svo í Bragasögu (Ny kgl. Saml. 1885 b, 4to., eftir-
^it 1 Lbs. 1438, 4to., bls. 14), að ))fornyrði fyrri manna
verða og þykja nú ungdóminum svo þung nálega sem
oss ólærðum griska og latína, og bagar og aflagar hver
^ftir annan í skrifelsinu, svo [að] ei verður skilið eður
heimfært«. — En af fólki því, er unglingarnir ólust upp
^eQ, námu þeir fátt annað í andlegum efnum en hégilju-
sagnir og þvælting um drauga og aðrar öfgar, eða hugs-
^narlaust guðsorðaþulur, bænir og^^sálma. Eru sálmarnir
^ lútherskum sið fyrst eftir siðskiptin hér á landi og
raunar fram eftir nokkuð eitthvert það aumasta andleys-
ishnoð, sem unnt er að finna. Menn þurfa ekki annað,
þess að ganga úr skugga um það, en að lita í sálma-
bók Marteins byskups Einarssonar og þó einkum Gísla
t>yskups Jónssonar. Þetta breyttist þó til batnaðar, er
Guðbrandur byskup Þorláksson tók að gefa út sálma, og
^nn betur siðar, og mundi jafnvel mega finna þeim orð-
Utti stað, að hið nýtilegasta í bókmenntum vorum á 17,

12

FJÖLMÓÐUR

SAFN V

og fram eftir 18. öld séu sálmar og guðsorðarit, þótt ekki
verði það rakið hér nánara.

Því var ekki við að búast, að við slíkt uppeldi eða
menningarástand þjóðarinnar dafnaði dómgreind hinnar
uppvaxandi kynslóðar né trúgirni þyrri; þvert á móti.
Þess vegna er skylt, þegar metin eru verk manna á sviði
andans og slíkt hið sama lif manna, að hafa jafnan hug-
stætt, hver verið haíi jafnt hin ytri sem hin innri skil-
yrði fyrir þroska þeirra. Peir reynast jafnan fálr, sem
geta haíizt upp úr aldarfarinu og valdið byltingum í sög-
unni. Jón lærði var í engu slíkur maður; hann er barn
aldar sinnar, og 1 honum virðast saman komin þau ein-
kenni, er ríkast bera vott um aldarfar á íslandi á 17.
öld. Hann má vera oss ímynd íslendinga á þeirri öld.

Jón lærði, sem svo er nú jafnan nefndur, var fæddur
i Ófeigsfirði á Hornströndum árið 1574, að því er hann
segir sjálfur í riti sínu, því er hann nefnir y>Tiðsfordnfi<,
Faðir hans var Guðmundur Hákonarson, er þar bjó, en
móðir Ingveldur Einarsdóttir. Til göfugra manna má rekja
kyn Jóns, er aftur dregur. Guðmundur, faðir Jóns, hefir
líklega verið fræðimaður nokkur og átt handrit; meðal
handrita hans nefnir Jón i Tiðsfordrifi »reisubók<( Bjarnar
Jórsalafara, og færir til úr henni atburði úr Grænlandsför
hans. En sú bók þekkist nú ekki á vorum dögum, Jón
ólst upp 1 fyrstu hjá föðurföður sínum, Hákoni J^ormóðs-
syni, Salómonssonar. Segist Jón hafa verið 23 ára, er
Hákon andaðist, vel áttræður (Tíðsfordrif). Eftir því hefir
Hákon verið fæddur nálægt 1515, og hefir hann því verið
fulltiða maður, er siðskiptin urðu, Mjög er sennilegt, að
þeir menn, er kaþólskir voru og nokkuð voru til aldurs
komnir, er siðskiptin urðu, hafi verið seinir til þess að
hafna með öllu átrúnaði sínum. í afskekktum sveitum
hefir og verið torvelt að hafa hemil á sliku. Munu Horn-
strendingar því siðar hafa orðið til fulls vandir á hinn
nýja sið en meginbyggðir landins eða þær sveitir, er næst
lágu byskupsslólunum, og seinna hafa hinar prentuðu

NR. 3

FJÖLMÓÐUR

13

guðsorðabækur orðið til þess að breiðast út um útkjálka-
sveitir en önnur héruð. Má þess vegna að líkindum ætla,
að Jón hafi hjá Hákoni föðurföður sínum tekið í sig
kaþólsk fræði að nokkuru leyti, þótt bönnuð væru, sem
kennir í ritum hans og siðar segir. Raunar kemst Jón
svo að orði í Tidsfordrifi, er hann getur um rit, sem
hann sá í ungdæmi sinu, að enginn hafi verið til þess
að leiðbeina sér, en »aUmargir að banna og forbjóða
pápiskar bækur að hafa eða í þeim nokkuð að hugleiða,
þar þó margt í flaut«.

Jón hefir snemma verið námfús og athugall. Hann
lærði lestur á handril eitt, er komið var frá byskups-
stólnum í Skálholti, segir hann í Tidsfordrifi, Slik var þá
nieðferð handrita þeirra, er byskupsstólunum fylgdu, að
þau tvístruðust víðs vegar, og mátti telja happ, ef þau
voru ekki brennd, líkt og fór um handrit klaustursins á
Helgafelli, er Jón segir svo um í einu rita^) sinna: )>En
áður en Helgafells bækur voru brenndar ásamt því öðru
gömlu kirkjurusli á tveimur stórum eða þremur eldum,
fyrr en sá sami prestur^) fórst í vatninu, þá mátti, eink-
um hver latínu skildi, mann þar margt fáheyrt og fróð-
legt finna og fræði gömul sjá. Sá gamli síra Christian^)
danski, sem þar var lengi, þótti óbernskur, en nú er allt
1 aleyðing komið, og einna mest og helzt það, sem nokk-
nð hnígur að því, sem þykir gamalkennt<(. Slik Vandala-
tneðferð á fornum ritum og munum ofbýður oss nú á
timum, en gæta verður þess, að þeir, sem þessi hermdar-
Verk unnu, þóttust með því vinna guði þekk verk, er
þeir eyddu ritum, sem þeir hugðu hafa að geyma kaþólsk
fræði og mega spilla trú landsfólksins.

1) Braga saga, Ny kgl. Saml. 1885, b, 4to., eftirrit i Lbs.
1438, 4to., sjá bls. 29-30.

2) Þ. e. síra Siguröur Jónsson (d. 9. júli 1624), sbr. Jón Por-
kelsson: Om digtningen pá Island i det 15. og 16. árhundrede,
Kh. 1888, bls. 13.

3) p. e. síra Kristján Villadsson, er andaöist 1600 (eftir
^restatali síra Sveins Nielssonar). Síra Kristján var náttúrufróö-

og læknir og hefir samið lækningarit, sem finna má í hand-
rUum í Landsbókasafninu.

14 FJÖLMÓÐUR SAFN V

Jón hefir í ungdæmi sínu og síðar lesið það, sem
hann hefir yfir komizt af bókum, en ólíklegt er, að bóka-
kostur hafi verið mikill á Hornströndum í þá daga. Það
er auðséð af ritum Jóns, að hann hefir kunnað dönsku
og þýzku, eða skilið þau mál á bók, en dulið er oss nú,
hvernig hann hefir numið þessar tungur, eða hvort hann
hefir numið þær tilsagnarlaust. En fróðleiksþorstinn,
næmið og minnið, hefir verið dæmafátt, og sigra þessir
eiginleikar flestar þrautir. Aftur á móti segir Jón í Tids-
fordrifi, að hann skilji ekki latínu; en þó fer Jón stund-
um með latinu í ritum sínum, raunar liklega oftast eítir
útlendum ritum, sem hann hefir liaft undir höndum.
Líklegt mun og vera, að Jón hafi numið kaþólskar bænir
í ungdæmi sinu, og að til þess sé að rekja það, er hann
lætur Martein, hinn spánverska skipstjóra, gera bæn til
guðs og fer um það latínskum orðum (Ævidrápan, 138.
og 142. erindi).

Jón hefir snemma orðið alhugall á það, er fyrir
augun bar, og hefir það leitt til þess, að hann tók að
rita um náttúru landsins; eru rit hans um þessi efni að
visu mjög kreddublandin og allsundurleit, en allt um það
telja náttúrufræðingar margt á þeim að græða. Þess ber
og að gæta i því sambandi. að náttúruvísindi stóðu þá á
n^jög lágu stigi hvarvetna, og þá einnig hér á landi.
Höfðu íslendingar mjög litið sinnt náttúruvísindum, og
sízt gefið gaum að náttúru fósturjarðar sinnar, áður en
Jón kom til sögunnar, og má hann því vel teljast fyrsti
náttúrufræðingur íslands eða Plinius Islandicus,^) eins og
Þormóður Torfason kallar hann. Það er til marks um
náttúruþekking þeirrar tíðar manna, að^ engan greinar-
mun gerir Jón á því, sem nú er nefnt lífrænt og ólífrænt;
hann talar um steina, sem kvikni af steinum o. s. frv.
Að öðru leyti visast til Landfræðissögu íslands eftir Þor-
vald Thoroddsen um gildi náttúrufræðarita Jóns; þar er
í n. bindi rækilega gerð grein fyrir því.

1) Þ. e. hinn islenzki Plinius; Plinius var náttúrufræöingur
rómverskur, sem uppi var á 1. öld eftir Kristsburö.

\

NR. 3 FJÖLMÓÐÖR 15

Lækningar og sjúkdómaþekking stóð þá enn á mjög
lágu stigi um ÖU lönd. Þessum fræðum hafði lítt þokað
áfram frá því á dögum Hippokratesar og Galenusar. Fátt
annað hafði við aukizt i þeim fræðum en það, er fárán-
legast var og mönnum nú mundu þykja hlægileg ráð eða
jafnvel hryllileg. Lækningabækur þeirra tíma eru fullar
af kynjalækningum, og athyglis er það vert, að svo er að
sjá sem menn hafi á þessum timum haft mesta trú á
þeim lækningum, sem sorakenndaslar eru og nú mundu
vekja viðbjóð allra; mannasaurindi og þvag í ýmsum
meðferðum er eitt óbrigðulasta lækningaráðið. Ailar þess
konar lækningar náðu mikilli útbreiðslu meðal alþýðu í
öðrum löndum, og yfirleitt ruddi sér hér mest til rúms
allt það, er öfgakenndast var úr útlendum lækningabók-
um. Síra Guðmundur Einarsson á Staðastað getur þess í
riti sínu yyHugrása (er síðar mun að vikið), og gerir þó
skop að raunar, að ráðlagt sé i einni löekningabók við
köldusótt að taka mjöl, væla það í hlandi og gefa síðan
kökuna svöngum hundi í þrjár reisur (þ. e. þrívegis),
Þetta er að eins tekið sem dæmi um læknisráðin, en
þessu lík voru þau mörg og þó miklu verri og kynlegri
sum.

Jón mun snemma hafa tekið að gefa sig við lækn-
'ngum. Jón Halldórsson, sem byskup var í Skálholti 1322
— 1339, var talinn hinn bezli læknir og fróður um urtir
^g grös; hann ritaði og um þessi efni. Jón lærði komst
* bæklinga hans og rilaði upp eftir honum lækningabók
Hippokratesar. Þar að auki skrifaði Jón lærði bækling
^ni lækningar eða tíndi saman úr útlendum lækninga-
l^ókum sinna daga, er hann komst yfir. En báðar þessar
i^aekur, bæði Hippokratesarbókin og lækningakver Jóns
^jalfs, komust 1 hendur Árna lögmanns Oddssonar, og
hefir það líklega orðið, þegar Jón átti í málaferlunum
síðar meir; en ekki fekk Jón þær bækur aftur af lög-
öianni, þótt hann stagaðist um það þrásinnis, að því er
hann segir sjálfur í Tiösfordrifi.

Þess ber að geta, að lækningar og meðferð Jyfja voru
taHn til galdurs eða af sömu rótum runnið, og má til-

\

16

FJÖLMÓÐUR

SAFN V

færa byskupsbréf, sem leggja bann við þessu. Það er því
ekki að kynja, þótt svo færi bráðlega, að þetla lækninga-
brall Jóns, lestur hans í fornbókum og náttúruathuganir
yrðu til þess, að hann varð af alþýðu manna talinn fjöl-
kunnugur, enda trúði hann því sjálfur, að gaidur gæti
átt sér stað og þykist jafnan sæta hinum römmustu gern-
ingum af fjandmönnum sínum, Ara Magnússyni í Ögri,
Ormi á Knerri og Ólafi Péturssyni, umboðsmanni á Bessa-
stöðum. Hann hefir verið fulltrúaður á það, eins og allir
samtimismenn hans, að hafa mætli áhrif á viðburði og
hag manna með notkun galdurs, og hefir reynt að gera
það sjálfur og þótzt geta; en eiga má Jón það, að ekki
virðist hann hafa reynt að nota galdurinn til annars en
góðs, þ. e. til þess að afstýra illu, eftir þvi sem unnt er
að rekja af kreddum þeim og hindurvitnum, sem hann
var ákærður fyrir siðar meir. Einkum hefir hann notað
kreddur og galdra til lækninga, til þess að koma fyrir
draugum, verjast ásóknum og þess háttar.

Hákon, föðurfaðir Jóns, hefir andazt árið 1597, og
hefir Jón þá flutzt til Guðmundar föður síns, ef hann
hefir ekki flutzt til hans fyrr, og verið hjá honum til
dauða hans. Telur Jón svo í Ævidrápunni, að dauða föð-
ur síns hafi borið að af völdum Bárðar þess, er hann
lýsir þar, og virðist Jón nánast ætla, að Bárður þessi
hafi naumast verið mennskur maður; að öðru leyti er
nijög óljós frásögn Jóns um Bárð þenna; svo er að sjá
sem Jón telji hann aðkominn i sveitina og eiga heima á
Finnbogastöðum í Trékyllisvík. Þykisf Jón og sjálfur
verða fyrir ásóknum af Bárði þessum og gerningum af
hans völdum, og það jafnvel eftir dauða Bárðar.

Jón mun hafa kvænzt árið 1601, og er kona hans
nefnd Sigríður Porleifsdóttir í Tíðsfordrift (sjá t. d. hand-
rit i Landsbókasafninu, í. B. 35, fol., og JS. 81, 4to., og
sömuleiðis 1 Byskupasögum síra Jóns Halldórssonar, sjá
n. bindi bls. 86), en Þorvaldur Thoroddsen nefnir hana
Þuríði í Landfræðissögu sinni (sjá H. bindi bls. 77);
mun hann hafa tekið þella í athugaleysi upp eftir þælti
Gisla Konráðssonar um Jón lærða. Raunar skiptir þetta

NR. 3

FJÖLMÓÐUR

17

litlu. Sigríður hefir verið hjálrúarfull og var talin fjöl-
kunnug sem maður hennar. Annars kann eg fátt af henni
sð segja. Pó virðist hún hafa verið fylgisöm manni sín-
um, er hún entist til þess að fvlgjast með honum í hrak-
ningum Iians nálega um land allt, og bendir það á
*^yggð hennar og stöðuglyndi, því að ekki mun ævi þeirra
hafa verið góð á stundum. Jón maður hennar gerir þessa
grem fyrir ætterni hennar í Tidsfordrifi: Langafi hennar
var Ásmundur Klemensson (Clemusson), er veginn var á
Skarði á Skarðsströnd í tíð Þorleifs Björnssonar; var hans
son síra Klemens (Clemus), er prestur var á Skarði, þeg-
^r faðir hans var veglnn, faðir Þorleifs, föður Sigríðar.

Þau Jón og Sigríður bjuggu fyrst nokkur ár á Stóra-
Fjarðarhorni í Koilafirði. En síðan fluttust þau í Ólafse^^j-
^r á Breiðafirði undan Skarðsströnd; þær liggja undir höf-
uðbólið Skarð. Á Skarði hafa löngum búið höfðingjar. Það
til marks um veglega húsaskipan á Skarði, að Jón
segir í Tiösfordrifi, að verið hafi þar fyrrum ))múrhús<(
(þ. e. líklega steinhús stoðbundið), en af var það um
hans daga. Jón hefir oftlega dvalizt löngum límum á
Skarði, Hklega við smíðar, og segist (i Tiðsfordrífi) hafa
■verið þar sex ár, en þetla mun eiga að skiljast svo, að
bann hafi verið í landareign Skarðs þenna tíma. í þetta
^und mun hafa búið á Skarði Daði Bjarnason, Odds-
^onar. Jón segir, að þar hafi verið mikið af skjölum,
bréfum og dómum, og má nærri geta, að Jón hafi ekki
setið sig úr færi að kynna sér þetta, svo sem endrarnær,
því að hvar sem hann kom, var hann allrjminn i forn
^kjöl og bækur, ef fyrir honum urðu.

Ekki var Jón laus við ásóknir, meðan hann átti
heima í Ólafseyjum; í Ævidrápunni segir, að þar sé haug-

Geirmundar heljarskinns, landnámsmanns, og segist
Jón hafa orðið fyrir þungum búsifjum af völdum hans.

Um þessar mundir (1611 — 1612) var draugagangur
^ikill á Snæfjallaströnd vestur, einkum á prestssetrinu
Stað; var margs við leitað til þess að koma fyrir draugn-
Þorleifur Þórðarson (Galdra-Leifi) átti þá heima þar
^ grennd, er talinn búa á Garðsstöðum nálægt Ögri. Hann

s

I

18 FJÖLMÓÐUR SAFN V

var fenginn til þess að koma fyrir draugnum; en er það^
dugði ekki, var og Jón lærði fenginn til þess að kveða
niður drauginn með Þorleifi. Orkti Jón þá kvæðið Fjanda-
fœlu, en þetta er upphaf að: »Jesú dauða, dreyra og
pín((; enn fremur orkti hann þá Snjáfjallavísur hinar síð-
ari, sem prentaðar eru í Huld. I Þjóðsögum Jóns Arna-
sonar geta menn lesið nánara um draug þenna og viður-
eign Jóns við hann.

Um þelta bil fluttist Jón aftur á Strendur og mun þá
hafa setzt að í TrékyUisvík eða átt þar heima, en verið
þó stundum langvistum í Steingrímsfirði. Líklegast er, að
hann haíi dvalizt viða um þessar slóðir og verið fenginn
til smíða, því að hann var smiður ágætur, og enn var
honum það til lista lagið, að hann kunni að mála, enda
var hann og kallaður málari í lifanda h'fi, og svo nefnir
síra Guðmundur Einarsson á Staðastað hann í ritgerð
sinni, Hugrás, sem hann samdi móti Fjandafælu Jóns.
Jón var einnig tannsmiður kallaður, en það mun vera
dregið af því, að hann hefir þótt snillingur í því að skera
muni út úr tönnum, rostungstönnum. Það er til marks
um hagleik Jóns, að á Hjaltastað í Útmannasveit var
lengi, að minnstá kosti fram á 18. öld, altaristafla, sem
Jón hafði skorið út og prýðilega þótti gerð (sjá Þorvald-
ur Thoroddsen; Landfræðissaga, Ih bindi, bls. 78, sbr^
ferðabók Ólafs Olaviusar, bls. 629).

Árin 1614 og 1615 voru Spánverjar hér við land
vestra og stunduðu hvalveiðar. Urðu af því róstur og
bardagar með Spánverjum og Vestfirðingum undir forustui
Ara Magnússonar í Ögri, er þá hafði sýslu þar. Lyktaði
svo, að*Spánverjar voru allir drepnir vægðarlaust og án
dóms og laga, eftir það að þeir höfðu brotið skip sín og^
gátu ekki komizt burt af landinu. Virðist svo sem níð-
ingsverk haft hér verið unnið á þeim, er þeir voru hér
nauðstaddir og bjargarlausir, og til vorkunnar mátti það
virða þeim, þólt þeir rændu nokkurri björg sér til Hfs,
er landsmenn vildu ekki liðsinna þeim. Sumir þeirra
voru og jafnvel vegnir í griðum. Jón lærði hefir komizt í
kynni við Spánverja þessa og lagt þeim lieldur liðsinni-

4

NR. 3 FJÖLMÓÐUR 19

Sýnir það kjark Jóns og drengskap, að hann þorði að
beita_sér i þessu máli gegn Ara Magnússjmi 1 Ögri/ sem
verið hefir manna ráðrikaslur. Á þelta hefir Ölafur Da-
víðsson réttilega bent í ritgerð sinni um víg Spánverja á
Vestfjörð um 1615, sem prentuð er 1 16, árgangi Tímarits
Bókmenntafélagsins árið 1895 (sjá bls. 92—93). Jón lærði
hefir lýst þessari viðureign við Spánverja bæði í Ævi-
drápunni og sömuleiðis i sérstakri ritgerð, er nefnist
Sönn frásaga af Spanskra skipbrotnm hér vió land anno
Í015 og prentuð er í Fjallkonunni árið 1892. Um afskipti
Jóns af Spánverjum og um allt þetta mál vísast til þess-
3ra rita, sem nú voru nefnd,

En af þessum tiltektum Jóns gerðist Ari i Ögri sva
ovmveitlur honum, að hann treystist ekki lengur til þess
vera vestra né þar sem Ari fengi náð til hans. Segir
síra Guðmundur Einarsson á Staðastað svo frá (í Hug-
^ás), að vitnisburður um Jón hafi komið sér fjTÍr augu^
^ödirskrifaður af 16 mönnum (fyrir tilstilli Ara i Ögri),
svo látandi, »að sagður Jón Guðmundsson málari sé
slgegur maður og óhollur, og hafi þaðan úr sveitum [þ. e.

Ströndum] runnið fyrir óskil, lygar, óráðvendni og
sakbitna samvizku, af því að farið hefði með buldur oft-
lega og mas, rugl og vondar ræður, og aukið svo sund-
^í'þj'kki og tvídrægni manna á meðalc(. Kvartar Jón yfir
þvi í Ævidrápunni. að fjandmenn sínir hafi rægt sig við
Ara og hann trúað þeim; má því vera, að skjal þelta sé
einhverju leyti frá þessum mönnum runnið; víst er

það, að hvergi hefi eg annarstaðar séð Jóni brugðið

óráðvendni. En þar sem Jóni er hér brugðið um
slægð og ólioUustu, þá mun þar með átt við liðsinni
bans við Spánverja, og slíkt hið sama þar sem talað er
^^^, að hann hafi með vondum ræðum aukið sundur-
þykki og tvídrægni manna á meðal. En þar sem honum
brugðið um »buldur og masff, þá má vera, að þar sé
við fjölkynngi hans, þótt mér þyki liklegra, að orðin

að tákna þverúð hans i þvi að fara að fyrirmælum
Ara í Ögri um liðveizlu við Spánverja, og hafi hann haft
þser orðræður við aðra.

j

20

FJÖLMÓÐUR

SAFN V

. Eftir að Jón fór af Ströndum, seltist liann að undir
Jökli, í skjóli Steindórs, sj'slumanns á Arnarstapa, Gísla-
sonar, lögmanns, Þórðarsonar. En ekki álli bann þar sjö
dagana sæla; þykist hann mjög eiga þar í vök að verjast
fyrir ásóknum og sendingum að vestan, líklega frá Ara í
Ögri. Þá varð hann og fyrir galdraundrum af völdum
manns þess, er hann nefnir Orm (Galdra-Orm og Orm
hinn illa í Ævidrápunni) og talinn er vera sami maður
sem Ormur á Knerri, er kunnur er úr sögu Axlar-Bjarnar.
Þá bjó Jón á koti því í Rifi, er hann nefnir Uppsanda.

Jón fekkst mjög við lækningar þar á Snæfellsnesi,
jafnframt gaf hann mönnum ýmis ráð, er þá voru metin
sem galdur, enda voru og flest hindurvitni einber. En ekki
verður þó séð, að Jón bafi nokkurn lima nolað kunnustu
sína til þess að gera öðrum mönnum mein. Svo er og
tahð, að hann hafi þá haldið eins konar skóla í þessum
fræðum þar vestra og selt mönnum kver með varnarráð-
um og lækningum, er hann liafði sjálfur samið eða sam-
an tínt. Var um þessar niundir fjölmennt mjög um Snæ-
fellsnes, útræði mikið og veiðistöður margar, og fjölsótt
þangað á vertíðum til útróðra úr mörgum sýslum. Hefir
Jón því haft af þessu nokkurar tekjur, því 'að marga mun
bafa girnt að fræðast um þessi efni. Óvíst er, hvort þetta
kver Jóns muni nú vera til, en brot af því munu þó
finnast í handriti í eftirritum. Kver þetta befir verið með
svo hljóðanda nafni: ))Bót eður viðsjá við illu aðkasti((.
Það befir haft að geyma ráð við 1) eldsgangi, 2)
blóðrás, 3) vopnum, 4) likamsgirndum, 5) vitfirringu, 6)
álfagangi, 7) röngum dómi, 8) fjandafreistni, 9) blífð á
móti óvinum og annarra hatri, 10) að sliUa reiði, il)
óvini hrædda að gera, 12) jóðsjúkra kvenna frelsi, 13)
vers fyrir falli, 14) að blífa skipskaða, 15) vers að blífa
eldsvoða, 16) við stuldi, 17) við vatnsskaða, 18) við af-
bendi manna og kvikenda, 19) við ofsjónum, 20) við æði,
21) sigurvers í stríði, 22) að deyfa vopnabit, 23) Cbrists
fingra nöfn, 24) að burtstefna refum, 25) bót við elds,
vatns og vopna skaða, ef trúin fylgir, 26) sigursigning á
morgna, 27) við sjávarstormi, 28) við sjódraugagangi.

KR. 3

FJÖLMÓÐUR

21

29) risiingar við gulusótl, útsótt, matleiða, hósta, kláða
og höfuðverk, 30) blóðstemmur aðskiljanlegar og annað
fleira (sjá Alþingisbók 1637). Eins og sjá má, er flest
þelta mjög meinlaust og allt ætlað til verndar mönnum,
€n ekki til tjóns. Nú á tímum þykir þetta fáránlegt og
niarklaust, en á þessum tímum var þekking manna ekki
lengra komin, og upp úr hindurvitnum og hégiljum risu
náttúruvísindi og læknisfræði, svo að allt þetta fálm má
nú telja vísi til þeirra vísinda.

En við þetta allt saman hlaut svo að fara, að orð
tæki að ganga af Jóni um fjölkynngi, enda var svo komið

þessar mundir eða nálægt 1620, að yfirvöld landsins
tóku fast að gera gangskör að því að leita uppi þá menn,
galdramenn voru kallaðir.

Þá var prófastur í Þórsnessþingi síra Guðmundur Ein-
^rsson á Staðastað, er áður hefir verið nefndur. Hann
^ar maður mjög vel lærður að þeirrar tiðar hætti. Hann
"var náskyldur Guðbrandi byskupi Þorlákssyni og hafði
^engi verið á Hólum og hjálpað byskupi við útgáfu guðs-
Ofðabóka og þj^tt sumar þeirra, t. d. Spegil þess synduga
^ftir Savonarola, er út kom á Hólum 1598. Pegar svo var
komið, að mjög var tekið að kveða að lækningum Jóns
^ða kukli á Snæfellsnesi, hófst síra Guðmundur handa og
ritaði ritgerð gegn Jóni eða ritum hans; rit þetta nefndi
faann ))Hugrás«, og hefir þess áður verið getið; það má
finna í handriti t. d. í handritasafni Jóns Sigurðssonar í
Landsbókasafni (JS. 606, 4to.). Reynir síra Guðmundur
Þar að sýna fram á, að kreddur Jóns séu gagnstæðar
gnðsorði og sumar markleysa ein. Þó má ráða það af
^rðum síra Guðmundar, að kenningar Jóns hafi falHð í
^oða jörð, því að hann segir um ))Fjandafælu(( Jóns, að
^nn hafi haft ))fljótan framgang eins og eldur í einiberja-
^''é<(. Síra Guðmundur efar það ekki, að ealdur eða sú
^nnnusta að geta haft áhrif á viðburði geti átt sér stað,
^n til þess að koma slíku fram telur hann menn að eins
geta notið fuUtingis djöfulsins, en allt það telur hann
Qandsamlegt guði og guðsorði, er menn gera til þess að
girða fyrir það, sem fram á að koma. Þetta rit síra Guð-

2

22

FJÖLMÓÐUR

1

SAFN V

mundar er a^llmerkt og sýnír, að hann hefir slaðið framar
ýmsuin sámtímismanna sinna í lærðri stétt að þekkingu
og dómgreihd á ýmsum sviðum, þótt ekki komi honum
til hugar, fremur en nokkurum manni í þá daga, að hafa
þau andmæh í frammi, að galdur sé í eðli sinu mark-
leysa.

En yið þetta brá svo við um hagi Jóns lærða, að
honum gat ekki lengur verið vel vært á Snæfellsnesi, og
hrökklaðist hann þaðan, liklega árið 1627, á Akranes, og
var nú um hríð á vegum Arna lögréltumanns á Ytra-
Hólmi Gíslasonar, bróður Steindórs, er áður Iiafði skotið
skjólshúsi yfir hann.

Aður en Jón lærði fór af Snæfellsnesi, heíir hann
komizt í kynni við Guðbrand byskup Þorláksson (Ævi-
drápan,, 192, .erindi); en ekki er unnt að sjá af ritum
Jóns, að l^ánn hafi fram að þessum tima dvalizt nokkuð
á Hólum, eíns og sumir rithöfundar geta um, og ekki
A^erður heldur séð, hvernig þeim kynnum hefir verið hátt-
að; en yíst er það, að byskup tók Guðmund, son Jóns,.
til læringar í Hólaskóla, og varð hann síðar prestur.

Mun Jón nú hafa hafzt við í Ytra-Hólmi eða þar i
grennd árið 1627 (sbr. Ævidrápuna, 205. erindi) og eftir
það, þangað til Guðmundnr, sonur hans, tók prestsvígslu
og gerðist prestur á Hvalsnesi á Miðnesi, en það hefir
verið ári siðar eða svo. Jón mun þá hafa flutzt til hans
þangað. Umboðsmaðurinn á Bessastöðum, Ólafur Péturs-
son, maður harðdrægur og ágjarn, lenti i málaferlum við
síra Guðmund út af festarmeyju síra Guðmundar, er verið
hafði þjónustustúlka hjá Ólafi (sbr. Ævidrápuna, 213. —
216. erindi); urðu þær lyktir á, að síra Guðmundur var
dæmdur frá prestskap 13. mai 1630. Eftir það hefir síra
Guðmundur, að þvi er virðist, verið um tíma eða jafnvel
alllengi skrifari hjá Gísla byskupi Oddssyni eða á vegum
hans; 1 bréfabókum Gísla byskups má finna vitnisburð
byskups um síra Guðmund, og er hann mjög góður í
hans garð; annar vitnisburður er þar og frá sóknarbörn-
um síra Guðmundar, Hvalsnessóknarmönnum, slikt hið
sama mjög lofsamlegur (sjá bréfabækur Gísla byskups.

NR. 3

FJÖLMÓÐUR

23

Lbs. 1645, 4to., bls. 398—399, og Lbs. 1647, 4to., bls.
796 — 797, en þau handrit eru eftirrit af frumbókunum í
AM, 244, 4to., og 246, 4to.). En eigi fekk þó síra Guð-
mundur prestskap aftur, meðan Gísli byskup lifði, þótt
byskup væri honum fylgjandi, því að Bessastaðafógetar
munu hafa andmælt honum. Það var eigi fyrr en 24 ár-
seinna, að Brynjólfur byskup Sveinsson fekk komið
því til vegar, að síra Guðmundur fekk aftur prestakall,
Hjaltastað í Útmannasveit (árið 1654); þó hafði síra Guð-
mundur raunar verið aðstoðarprestur á sama stað 9 eða
10 ár, eftir því sem Steingrímur bj^skup segir í ættartöl-
sínum (IL b.. bls. 788, handritasafn Landsbókasafns-
ins, Lbs. 184. 4to.).

Þessa málastapps síra Guðmundar er hér þess vegna
getið, að það varð einnig óhappadrjúgt Jóni, föður hans;
kom svo fyrir honum út af afskiptum hans af málinu,
hann var kærður af Olaíi Péturssyni fyrir galdra og
kukl; kom sú kæra ekki til alþingis, heidur nefndi Ólafur
asamt prófastinum, síra Ormi Egilssyni á Kálfatjörn, ná-
læga presta og sýslumenn 1 dóm á Bessastöðum, og var
Jpn þar dæmdur útlægur fyrir meðferð galdrakvers þess,
cr hann hafði samið og áður er rakið efni í. Hefir sú
niálsmeðferð tæplega verið að öllu lögleg og Ólafur sjálfsagt
öUu ráðið i dóminum; er þvi von, þótt Jón kvarti yfir því
1 Ævidrápunni, að hann hafi ekki fengið að njóta fuUra
^^ga, með þvi að mál hans var ekki selt til úrskurðar
^ógréttu. Útlegðardómurinn yfir Jóni er kveðinn upp á
l^essastöðum 1. ágúst 1631 (og er að finna í handriti í
^íþingisbók 1637 við nura. 2). Var nú komið í óefni fyrir
Jóni, og sá hann nú ekki annað ráð vænna en fara um
landið huldu höfði; hefir ævi hans þá verið hin versta,
fáir treystust nú til þess að skjóta yfir hann skjólshúsi,
nieð því að hann var kominn 1 fjandskap við Bessastaða-
^aldið. Jón rekur þessar nauðir í Ævidrápu sinni, í 216.
^rmdi og næstu erindum um hrið þar á eftir. Hefir hann
farið vestur um land og haldið síðan norður eftir. Lík-
^ega hefir hann þá dvalizt sumstaðar nokkuð lengi og þá
liaft ofan af fyrir sér með smiðum, Snuðrað hefir Jón þá

2*

24

FJÖLMÓÐUR

SAFN V

og i fornbókum, og líklega hefir hann í þessari för komið
að Laufási '^og haft þar nokkura dvöl, en þar var þá
prestur Magnús Ólafsson, fræðimaður mikill og þar með
málfræðingur og fornfræðingur hinn mesti á þeirri tið;
var hann aðalstoð og styrkur Óla prófessors Worms í
rúnum og fornbókmenntum vorum, sem Worm gaf sig
mjög við. Þykir mér líklegt, að Jón lærði hafi einmitt
fengið hjá síra Magnúsi einhver bréf eða meðmæh til
Óla Worms, þau er síðar hafi komið honum að góðu
haldi, er hann fór utan. "^En í Laufási segist Jón i Tiðs-
fordrifi hafa séð ýmsar gamlar bækur, og er svo að sjá
sem sumar þeirra hafi verið gamlar galdrabækur eða
stjarnspeki- eða náttúrufræðarit frá tímum hins nafnkunna
galdramanns, síra Þorkels Guðbjartssonar, er prestur var
i Laufási lengi á 15. öld og vafalaust mun frá runnið
ýmislegt af hinum útlendu hindurvitnum, er breiddust
um landið síðar. En ekki mátti Jón vera langvistum á
hverjum stað, því að Bessastaðamenn lýstu eftir honum,
en eigi linnti ofsóknum þeirra á hann eftir að eða þótt
Ólafur Pétursson væri farinn af landi burt, því að á al-
þingi árið 1635 lýsir Jens Söft'rensson, umboðsmaður
höfuðsmannsins Pros Mundts, eftir Jóni og býður öUum
sýslumönnum að handtaka hann og láta flylja til Bessa-
staða (sjá alþingisbók 1635, num. 7). Um þetta bil er Jón
kominn austur i Múlasýslur og hefst þar við í skjóli
Bjarna sýslumanns á Bustarfelli Oddssonar og sira Ólafs
Einarssonar í Kirkjubæ, er reyndust honum vel (sbr.
Ævidrápuna, 252. erindi). Þeir hafa líklega hjálpað'hon-
um til þess að fara utan, en hann mun hafa^komizt utan
með kaupfari siðla árs 1635 og um líkt leyti síra Guð-
mundur, sonur hans, í þvi skyni að fá uppreisn máls
síns við Ólaf Pétursson. Dvelst Jón nú í Kaupmannahöfn
um hríð og lýsir svo vist sinni þar sem enn hafi hann
orðið fyrir ofsóknum fjandmanna sinna þar bæði með
gerningum og enn fremur með því, að honum hafi verið
varpað í dyblizu og setið þar um hríð, en ekki verður
séð, fyrir hverjar sakir haft hefir verið á honum varð-
hald né hver heimild hefir verið til þess. I Kaupmanna-

I

NR. 3 FJÖLMÓÐUR 25

höfn komst Jón lærði í kynni við Óla Worm, að því er
síra Jón Halldórsson 1 Hítardal segir í Byskupasögum
sínum (H. bindi, bls. 86—88), er mun hafa hagnýtt sér
l^rdóm Jóns i Eddu og öðrum fornum fræðum. Heíir
það sjálfsagt verið Worm að þakka ásamt öðrum fyrir-
mönnum, er Jón kynntist, að hann fekk því til vegar
komið, að Kristján konungur hinn 4. gaf út bréf (dags,
14. mai 1637) þess efnis, að mál Jóns skyldi tekið upp
aftur af nýju og rannsakað. Kom Jón hingað til lands
itieð þetta kongsbréf sama ár og mun þá hafa verið tek-
inn í gæzlu á Bessastaði, sem hann kallar Kvalastaði 1
Tidsjordrifi, og virðist þá hafa verið illa haldinn. Sam-
kvæmt kongsbréfinu var mál Jóns tekið fyrir af nýju í
lögréttu þetta sama sumar og dómur uppkveðinn um það
30. júní; er þar staðfestur hinn fyrri, svo að Jón er gerð-
nr útlægur af öllum kongsins ríkjum og löndum, nema
konungur vilji honum meiri vægð sj^na. Var Jón því litlu
hættari með þessum dómi og átti nú enn andstætt um
hríð, til þess er höfuðsmaður leyfði honum að setjast að
^ustur í Múlasýslum, en þar var þá Sigríður, kona hans,
mun hún hafa fj^lgzt með honum jafnan," nema í ut-
anför hans, og orðið eftir þar eystra, er hann fór utan.
Þangað austur kemur og (líklega 1644 eða 1645) síra
Guðmundur, sonur hans. En til fulls virðist lokið ofsókn-
'^ni á Jón, þegar Brynjólfur byskup Sveinsson er setztur
^ byskupsstól í Skálholti (1639). Hefir Brynjólfur byskup
haldið verndarhendi sinni yfir Jóni og gefið honum gjafir
(sbr. Ævidrápuna, 321. erindi). Hefir Brynjólfur byskup
^nnnað að meta fróðleik Jóns og látið hann njóta þess,
Gnda tileinkar Jón og sendir honum flest rit sín, er hann
ritar eftir þetta.

Eftir að Jón var austur kominn aftur, virðist hann
^^fa átt heima í Gagnstaðahjáleigu í Útmannasveit, og
Þaðan er dagsett Tíðsfordríf (1644). Sumir segja og. að
hann hafi búið í Dalakoti þar. Átti hann nú heima þar
^ystra, það sem eftir var ævinnar. Hann mun hafa haldið
^Ppteknum hætti um lækningar og verndarráð handa
^önnum þar eystra. Yfirleilt mun Jón hafa lifað í næði.

26

FJÖLMÓÐUR

V

SAFN V

það sem eftir var ævinnar, enda ritaði liann allt það,
sem til er af ritgerðum hans, á þessum tíma ævinnar.
Þó segja sumir (síra Jón Halldórsson i Hitardal i Bysk-
upasögum sínum, II, bindi, bls. 88, Grunnavikur-Jón og
eftir honum Þorvaldur Thoroddsen í Landfræðissögu sinni,
n. b., bls. 78), að Jón hafi hlotið refsing fyrir það að
hafa átt son fram hjá konu sinni, og þá orðinn háaldr-
aður; segja þeir, að þessi sonur hans hafi verið kallaður
Jón litli-lærði. En Jón Skálholtsrektor Þorkelsson (Thor-
killius) segir, að þessi Jón litli-Iærði hafi verið sonar-
sonur Jóns lærða, og þá sonur síra Guðmundar, og sé
hann enn á lífi um sína daga (sjá Reflexiones , . . de
persona, vita, familia et scripto Jóns málara . . . Lbs.
1070, 4to., eftirrit eftir Ny kgh Saml. 1275, fol.). Af börn-
um Jóns munu ekki önnur hafa komizt á legg en síra
Guðmundur á Hjaltaslað. Voru synir hans síra Þorleifur
á Hallormsstað og Guðmundur, er komst til allmikils vegs
i Danmörku (sjá þátt af honum í Eimreiðinni árið 191 Ij. )01

Jón lærði andaðist austur í Fljótsdalsliéraði í hárri
elli árið 1658 (sbr. atliugasemd við Byskupasögur síra
Jóns Halldórssonar, II. bindi, bls. 88, ívitnun í annál í
Lbs. 157, 4to., sem vafalaust er góð heimild að þessu
leyti og betri en aðrar, er greina annað dauðaár hans).

ÆviferiU Jóns lærða er raunasaga manns, sem í upp-
haíi hefir verið prýðilega vel gefinn, en ill öld hefir spillt.
Ókostir hans eru ókostir aldarinnar. Afskapleg hjátrú,
dæmafá trúgirni og dómgreindarlitil meðferð efnis ein-
kennir rit hans og samtímismanna hans allflestra. En
samt hefir Jón haft ýmsa hæfileika, sem oftast einkenna
vísindamenn, einkum náttúrufræðinga ; athyglisgáfu hefir
hann haft mikla. Minnið hefir verið ágætt og fróðleiks-
löngunin mjög rík, enda varð hann og maður fjölfróður,
en hjátrú og hindurvitni, sem fylgdu aldarfarinu og hann
saug í sig, hafa í honum magnast enn framar við and-
streymi það og ofsóknir, er hann varð að þola, og er þó
raunar undraverður kjarkur hans, að hann skyldi ekki

l^R. 3 FJÖLMÓÐUR 27

E

gefast upp að öllu. Hann hefir verið listamaður til hand-
anna, bæði í útskurði og málaralist. Hann má og teljast
skáld gott, að þeirrar tiðar hætti, og er sumt í Ævidráp-
unni og öðrum kveðskap hans pr^'ðilega orkt, en víða
nokkuð er þó kveðskapurinn skothendur. Spaklega kveð-
«r hann og að orði víða þar, einkum í ))rófunni«. Göldr-
um og gerningum er lýst nálega í öðru hveiju erindi í
Ævidrápunni og enn fremur álfum og huldum dómum
(sbr. t. d. 11. — 12, erindi í »rófunni<(). Trúarskoðanir
-Jóns koma og greinilega 1 Ijós viða í Ævidrápunni, sem
hefst á mjög hjartnæmu erindi. Það má af mörgu marka,
að Jón er uppi á þeim tímum, er mætast hinn gamli og
í^ýi siður, og togar hvor tveggja 1 hann. Allvíða kennir
þar yls hans til kaþólskra kenninga og sumt þykir hon-
um mjög afvega fært í lútherskum sið, og enn telur
hann ekki að öllu farið að kenningum Lúthers (sbr. 7,
^rindi í ))rófunni((). Einkum fellir hann sig illa við þá
kenning, að menn geti öðlast sáluhjálp vegna trúarinnar
^innar, þótt engir ávextir sjáist hennar (sbr. 33, erindi í
»rófunni(().

Viða er Jóns lærða getið í riti, og hefir verið sneitt í
þessari grein frá því að endurtaka það, sem annarstaðar
^r greinilega rakið, annað en það, sem nauðsynlegt var

taka með. far til má fyrst og fremst telja -Landfræðis-
sögu Þorvalds Thoroddsens, er ítarlega gerir grein fyrir
^áttúrufræðaritum Jóns, sem fyrr segir, grein eftir Ólaf
Davíðsson um víg Spánverja 1615 (í Tímariti Bókmennta-
félagsins 1895), sem einnig er getið um áður. Auk þess

nokkuð um Jón 1 kirkjusögu Finns byskups Jónssonar
(Historia ecclesiastica), Sciagraphia Hálfdans Einarssonar,
Arbókum Espólíns, Pjóðsögum Jóns Arnasonar (i for-
^álanum, sem er eftir Guðbrand Vigfússon), Digtningen
P'i Island i det 15. og 16. arhundrede eftir dr. Jón Þor-
kelsson, landsskjalavörð, Byskupasögum síra Jóns Hall-
dórssonar og fleiri prentuðum ritum. En um óprentuð

má nefna það, að Gísli Konráðsson hefir samið þátt

Jóni lærða (sjá handritasafn Landsbókasafnsins, Lbs.
1131, 4to., JS. 291, 4to.), en mjög er lítið á honum að

28

FJÖLMÓÐUR

SAFN V

græða og minna miklu en vant er um rit Gísla; sumt er
þar og ekki með öllu rétt. Þátturinn er að mestu upp-
suða úr formála Guðbrands Vigfússonar fyrir Þjóðsögun-
um og frásögn Jóns lærða sjálfs um víg Spánverja, ásamt
útdrætti úr kirkjusögu Finns byskups, er Gísli hefir látiö
þýða fyrir sig. Ævidrápan hefir og fáum verið kunn
þessara fræðimanna. Ólafur Davíðsson hafði aldrei séð
hana, Guðbrandur Vigfússon hefir að eins þekkt brot af
henni (það handrit, sem í þessari úlgáfu er kallað B.),
en Þorvaldur Thoroddsen einn hefir þekkt og notað hand-
ritið A (eða réttara sagt eftirrit Jóns Sigurðssonar af því

í JS. 92, fol).

Rit Jóns lærða eru talin upp í Landfræðissögu Por-
valds Thoroddsens, IL bindi, bls. 73 o. s. frv. Þeirra er
og getið sumstaðar hér að framan og i athugasemdunum
við Ævidrápuna, og læt eg mér nægja að vísa til þess.
Mikill aragrúi er til af afskriftum rita hans, og yrði of
langt að rekja það hér. Prentuð eru til kvæði hans nokk-
ur bæði í Hnld (sjá registur þar) og 1 Islenzkar gátur,
þular, skemmtanir og þjóðkvœði (sjá IV. bindi). Ritgerð
hans um œttir og slekti hefir verið gefin út af liannesi
Þorsteinssyni í Safni til sögu íslands, IIL bindi. — Þess
skal að eins gelið um eitt rit, Vikingarimur (um Spán-
verjavígin), sem eru í AM. 145, 8vo., og eignaðar hafa verið
Jóni lærða, að þær gela engan veginn verið eftir hann. Rím-
urnar eru ))Ordtar af Jone: G: 8«., eftir því sem segir í
fyrirsögn þeirra. Dr. Kalund lætur ekkert sagt um það,
hver höfundurinn sé, en Jón Sigurðsson eignar þær for-
takslaust Jóni lærða bæði í eftirriti, sem hann hefir tekið
af þeim (í JS. 92, 4to.) og í Rimnatali sínu (JS. 314, 8vo.)-
Nú er það að vísu svo, að ))G, S.« táknar venjulega Guð-
mundsson, en bæði er það, að höfundur rímnanna talar
um föður sinn svo sem hann hafi verið á lífi árið 1615
og verið illa leikinn af Spánverjum, og enn fremur l^'sa
rímurnar ókunnugleika hans um Hornstrandir. Þetta
hvort tveggja girðir því fyrir það, að Jón lærði hafi samið
rímurnar. Vera má, að höfundur þeirra sé Jón Guð-
mundsson i Rauðseyjum, sem var mikið rimnaskáld;

NR. 3

FJÖLMÓÐUR

29

mætti rannsaka það með samanburði við aðrar rímur,
sem til eru eftir hann, en það verkefni heyrir eigi hér til.
í^að væri og, ef til vill, vert að gefa nánara gaum að
rímum þessum, vegna þess að Ólafur Daviðsson heíir
ekki notað þá heimild í ritgerð sinni um Spánverjavígin,
sem fyrr er nefnd.

Ævidrápa Jóns lærða, sem einnig er kölluð Fjölmóð-
iir, er orkt árið 1649, að þvi er segir í handriti því, sem
hér er merkt A. Heíir Jón þá verið 75 ára að aldri;
handrit af þessu kvæði sínu mun hann hafa sent Bryn-
jólfi byskupi Sveinssyni, er hann getur lofsamlega í 320.
"-321. erindi Ævidrápunnar. Því miður er eiginhandarrit
Jóns að þessu lcvæði nú ekki til, svo að menn viti.
Kvæðið er því hér geíið út eftir eftirritum, og eru þau
tvö, sem menn vita af.

1. Handrit í handritasafni Landsbókasafnsins, Lbs.
S9> 8vo; það mun vera ritað hér um bil 1720 — 1750; ekki
g^t eg að svo stöddii sagt, með hvers hendi það er, en
skólagenginn virðist sá hafa verið, sem skrifað hefir það.
I þessu handriti eru ýmisleg fleiri rit með öðrum höndum,

hafa ritgerðirnar upphaflega eigi verið saman, eftir þvi
seni ráða er af greinagerð Páls stúdents Pálssonar framan
^'ið handritið. Ævidrápan er aftast í handritinu, og segir
Páll stúdent þetta um hana: ))Hins vegar er siðasti kafl*
^^u, 0: Ævidrápa Jóns lærða, tínd saman úr lausablöð-
^ni þess, |þ. e. safnsins] og samanlesin og fylld að því
^ti [sem] varð eftir öðru handriti<(, þ. e. handritinu sem
er merkt B. Þetta er aðalhandritið, sem farið Iiefir
verið eftir, og hefir því verið fylgt víðast Iivar í útgáfunni,
enda virðist það yfirleitt halda ýmsu, er einkennilegt er

líklegt er, að verið hafi í frumritinu. Stafsetningu hefir
Þó ekki verið haldið, með því að ekki var um frumrit
^ð ræða, en að öðru leyti hefir þó verið haldið rilhætti,
þar sem ritað virðist eftir framburði, þótt nú sé annar
i*itháttur talinn réttari. — Þetta handrit er hér kallað A.

2. Handrit í handritasafni Landsbókasafnsins, JS. 609,
'^to., sem hér er kallað B. Fremst í þessu handriti er rit-
g^rð Jóns um ættir og slekti, sem Hannes Þorsteinsson

30 FJÖLMÓÐUR SAFN V

hefir gefið út í III. bindi Safns til sögu íslands, og er sama
hönd á þvi sem á Ævidrápunni. Sá, sem ritað heíir þetta
handrit, nafngreinir sig að vísu ekki, en tvíUaust er það
með hendi Jóns lögréttumanns Ólafssonar á Grímsstöðum
og virðist munu vera ritað á árunum 1740 — 1750, Þetta,
að hönd Jóns Ólafssonar er á þessu handriti, má sjá t. d.
á handriti í Lbs. 818, 4to., sem er með sömu hendi, og
þar (á bls. 60) nafngreinir afritarinn sig, — Handritið B
er miklu lakara en handritið, sem hér er kallað Á, enda
nær það skemmra, að eins aftur í 244. erindi. Aftur á
móti hefir verið hægt að fylla með þvi þau blöð, sem

r

týnd eru úr A. — Handritið B hefir komist frá Olafi,
syni Jóns á Grímsstöðum, í eigu Þorvalds Sívertsens í
Hrappsey, og þaðan til tengdasonar Þorvalds, Jóns bóka-
varðar Árnasonar, en hann hefir selt það Jóni Sigurðssyni
með öðrum handritum,

Bæði Jón Sigurðsson og Jón Arnason hafa tekið
eftirrit af þessum handritum (A og B) og er þau að íinna
í JS. 92, fol. Auk þess hefir Páll stúdent Pálsson tekið
eftirrit af A, og er það að finna í Lbs. 170, 8vo. Af B
er nýlegt eftirrit í Lbs. 575, 4to.

Forspjall^).

1. Faðir himneskur
með frægum sigri
og þeim signaða
sannleiks anda
mig styðji, styrki,
stoði og hugsvali
og á böU öUu
bætur vinni.

2. Forspjall htið
framan til Ijóða
fyrir lesandann
eg læt hér vera,
en það relation
eða rytju-annál
mega skýrt kalla
menn, það vilja.

3. Til munu dæmi
dýrra manna
fyrri í heimi
fornu aldar;
minnilegar bækur
Moses gerði^);
það er siðvani
sumra manna.

4. Hér skulu engar
óbænir stórar

né heiftarkveðjur
í hróðri finnast,
þó á mótvindi
minnist Htið,
hvað víða eg hefi
verið 1 hættu.

5. Hefi eg i mannraunir
margar ratað,

oft langt komið

líftóru minni,

orðið fyrir grimmdum

galdramanna,

þar sem flokk þeirra

forðast vildi.

6. Sigur hefir mér
sjálfur guð gefið,
að eg enn við líf
aumur tóri;
margir svo stoltir
stokknir undan

af þeim dimmneskum
dóm sinn fengu.

7. Hafa lyga hríðir

1) Þessi fyrirsögn, (sbr.
unum 2) Yfir linunni; útstr.

2. erindi), stendur ekki i handrit
skrifar.

32

FJÖLMOÐUR

SAFN V

4

um land vort gengið,

um mig þó ekki

í minnsta lagi;

vil þvi með sannleik

vikja til baka,

sem fyrir öfundarróg

upp er dildað.

8, Eru og offylgis mál
altið fegruð,
kostpris lagður

hjá l^'^ð sveita
svo stórbrot ölP)
straffist siður
eða þó voldugir
viki af rétti.

9. Hér skal-af mörgu
minnzt á dálítið,
en stikla hjá
stærstu og verstu;
sá er, sem leitar
líka og dæmir;

hið leynda verður þó
Ijóst um síðir.

10. Mun hér karli bálkur
úr kúrum rakna,
stirður^), stuttur,
stundar glósa;
þó þyki leiður
að lesa hjá stórum,
má hann þá^) liggja
meinlaus öllum.

11. Margt hefir verið
um mina ævi
lagt til lýta mér
lúnum karh,
það eg kvartaði
um kroppið músa
eða hvolpa glepsur
í hæla aftan.

12. Þola mætti eg meira
en þetta dáHtið,
enginn þó 'á mér
öi'kumsl sæi,

þá mundi tungan
til í hvopti,
óskað hafa nokkrir,
að engin væri.

13. Það eftir hér^) fylgir
í ævidrápu

ástutt litið^)
af leik þeirra
kvak kvæklinga^),
kortvil sumra,
glettur grábletta,
gusur og þausnir*^),

14. Nú leika hofmenn
á hjóli sinu

heims undir höfðingj
hávu^) merki, [ans
en krossburðar
kvaldir^) aumingjar^)

1) Hdr.: ölle. 2) Hér hefst A, en paÖ sem í vantar, er par
útfyllt eftir B, meö hendi Páls stúdents Pálssonar. 3) Er ekki i
B. 4) lýti, B. 5) kraklinga, i?. 6) pusur, B, 1) háu, J5. 8) krankir,
B. 9) kunning[i]arnir, i?.

NR. 3

FJÖLMÓÐUR

33

böl^) sitt bera
til betri vonar.

15. Kápur^) láta sniða
Kalvins hópar
eftir lystingum

og losta prýði,
þykir skrautlega
skína á mörgum,
það álfríið^) siðan
af sér fæðir.

16. Hvað hugskotseyrun
heyra stundum

eða augun andar

út fá skoðað,

nefna má ekki

í nýrri öldu;

gert er að því gamla

gys með spotti.

17. Til forna hefi eg
fært i skildi

fugl undir merki,
Qölmóð litla,
innsigliskorn mitt
enn það vitnar,
sumir þann^) vesling
selning kalla.

18. Hann er hjá öllum

aktaður litið,
mjög forlitinn^)
hjá meiri og stærri
meinlausastur,
megðu^) skepna,
íhugafullur
og angurbilinn.

19, Meinarhann,aðsjórinn
muni upp þorna
fyrir brimfroðu korn,
sem ber í neíið'^),
fagnar því um flæðar,
en um^) fjöru sorgar,
kviðir við mörgu
sem karlinn vesali.

20. Þvi skaP) formálinn
frammjór vera,

svo sem fjölmóðs nef
eða fleinnhans nasa^°),
um búkinn þykkur
sem bálkur rauna,
dyrðill litill
dregst á eftir.

21. Það skal upphafit^^-)
ævidrápu.

t) bú, B. 2) kápu, B. 3) Svo í A og -B, mun líklega eiga aö
'Vpra alfriid (af allur og fvi) og tákna taumlausa lausung; Grunna-
"^kur-Jón þýöir oröiö i oröabók sinni meö liberlinismus. 4) þá,
• 5) forlátinn, B, 6) megöa: megurö; B. Halld.: macie enervatum
^orpus. 7) nefi, B. 8) Er ekki i B. 9) skaí nú, B. 10) hannnasa,
11) Fyrirsögnin í A.; Ævidrápa Jó. G. S. anno 1649 ætatis 75.
■^2) upphaf, B,

34

V

FJOLMOÐUR

SAFN ^

þúsund fimm hundruð
fjórir og sjötíu^)
var eg frumgetinn
fæddur við^) haustið
í ófeigsfirði
á Hornströndum.

22. ólst eg upp síðan
í Arness þingum,

sá eg Steingrímsfjörð
sextán vetra,
hafða eg fengið ár
fjögur og tuttugu^),
þegar minn faðir
fór að sofna^).

23. Síð um haustið,

er^) sótli hann kirkju,
aukið var manni
í sveit vora;
sá hafði kjagað
kringum Hornstrandir,
en af Vestfjörðum
vaflað þangað.

24. Hafði ónáttúrur^)
undarlegar,

sitja sást aldrei
.svo sem aðrir menn;
stóð hálfboginn
eða hvildi sig flatur,
en klukkna hljóð
kunni ei Hða.

25. Á^) buddu svartri
brjósti undir
hvíldi gjarna

sá heljar sinni^),
þar var í blóðhorn
þeygi fagurt,
þar hann það sýndi
sumum mönnum.

26. Kolblásvartur
kjaftur var innan
á þeim bófa

og út úr fýla;
því hafði fliku^)
fyrir munngati,
þegar við visa menn
var að ræða.

27. Hvað hann fyrir sagði
framgang hafði

um lífdaga manna
lömb eða sauði,^**)
gekk inn í jörð
og út um kletta
og svo á vatni
veilit skurmuðu").

28. Þegar minn faðir
fundið hafði
þenna ókendan
þrjótinn svarta,

á sama tungh
sér sóttar kenndi,

1) Táknaö meö lölu i A. 2) um, B. 3) Meö tölustöfum i
4) deyja, B. 5) þá, B. 6) hann náttúrur, B. 7) í, B. 8) slinni, B.
9) þ. e. pjatla. 10) lamba og sauöa, B, 11) og vatninu eins-
skurmuöu, B.

NR. 3

FJÖLMÓÐUR

35-

líkast aðsóknum
eður nalgskeytum^).

29. Hálfan annan dag
hann hvildi i^) rekkju,
fekk þjónustu

og fór að sofna,
.ölmusu skylda^) eg
afgreiða siðan,
hartnær íimm aura,
sem hann á nefndi.

30. Það skyldi eignast
sá hinn ókenndi,

sá hélt sig hrumaðan^)
og heldur vel kristinn;
senda eg honum þetta
síðan með skilum,
þar fengið hús hafði
á Finnbogastöðum^),

31. En sem eg sá,
hann ógnaði stórum,
því mér virtist ei
vera einsamall,
sagðist hann vera

af berserks blóði
og háð í hljóði
hólmgöngur margar;
hefði um ævi^)
alla sigrað.

myrkrum úr kominn,
við mig að reyna,

32. Eg bauð fyrir mig
boð til friðar,
ungur, ókænn

við anda^) berjast.
En hann sagðist
sendur vera
á sakleysið
sækja jafnan.

33. Bárð sig nefndi
breytinn dóli

og lézt kunnugur
um landið víðast.
Enginn þó vissi
ætt né slekti

■

myrkrabófa,
sem meinum olli.

34. Hleypti hann ónáðum
á mig síðan,
dimmur fylgdi þar^)
drekinn stóri; [með
sáu menn margir
magnaðan fljúga
fram og aftur

á fyrsta vetri.

35. A misseri fimmta

1) svo í A, og hefir par fyrst staöiö naglskeyinm; B: nábil-
''^^' 2) hélt viö, B. 3) 1. pers. sing. imperf. veikra sagnoröa er
er Venjulega rituö með endingunni -a í A, en -i í B. 4) hruman,
f • 5) Finnboöastööum, B. 6) Hér er skipt erindum i B., og siöan
Jafnan svo til 73. erindis, aö erindi byrjar i miðju erindi eftir
sem viröist skipta erindum réUara. 1) aöra aö, B. 8) Er

36

FJÖLMÓÐUR

SAFN V

mey eg festi,
undur allmörg^)
yfir þó gengi.
Of langt er það
alll^) að greina,
utan nauðreynslu
nefna fyrstu.

36. Fyrir þau jólin
fólinn myrkra
á reisu sinni
rauk til heljar,
í Norðrárdal

á Nástrandir,
togaður siðan
til Hvergelmis.

37. Hafði umbúning
illan magnað,

áður fjandans^) þegn
fór að deyja;
gerði til stefnu
góðum jarðmanni*)
mjög nauðugum
mig að ásækja^).

38. Þó fóru undan
ósköp önnur,
vetur þann allan®)
voðar^) brögðóttir,
að eg með vopnum
veginn yrði

fyrir utan sakir
eftir vanda.

39. Þrj u misseri
það hékk^) yfir
ásamt ónáðum
öðrum mörgum,

[því að^) stefnuvættur
striðið langa
strax að vori
vist byrjaði.

40. Veturinn eftir
voðar á gengu,
fylgdi þar með
fellir sauða,
lagðist frá gagnsemd
lands og sjóvar,
mannfall eftir
mundi þá koma,

E

41. Svo liðu ár fram
eitt og níu^**),

átta eg að^^) mæta
angurskúrum^^),
i^^) Ólafseyjum
undan Skarðsströnd
jeg hafði veru
á jólum tiundu.

42. Á hafði gengið
ár tvö liðin

1) mörg aö, B, 2) upp, B. 3) fjandast, B, 4) jardmirkra, B.
5) sækja, B, 6) annan, B. 7) voöa, B. 8) gekk, B. 9) par aö, B.
10) Meö töluslöfura i A. 11) Er ekki í B. 12) Angurs stundu, B.
13) Er ekki i B,

NR. 3

FJÖLMÓÐUR

37

undur Geirmundari)
eftir vanda,
því þar heljarskinns
haugur er^) orpinn,
hefir glettur gert
að gömlu og nýju.

43. Hálfan mánuð
harðfengustu
feikn á dundu^)
fram um jólin,
hlaut sig birta
sá bjó i jörðu*)
við enda stefnu,
ellegar sprlnga.

44. Þá tók að hægjast
hvað sem annað^);
var eg þá [fullvel
virtr^) af höfðingjum,
með gjöfum og vinskap
ginntur þaðan
undir þann krossburð,
sem kom á eftir.

45. Aftur mig flutti
i sveit mína.

margt þó brygðist,
sem mér var heitið;
svo hlaut að búa
þar eg sizt vildi,
það eftir sig leiddi
annað fleira.

46. Þá gekk hið grimma
grjótkast vestra

á Snæfjalla Stað'),
til [auðnar horfðist^);
Þorleifr^) skáld gott
þar var til sóktur,
en eftir það á gekk
allt úr hófi.

47. Gangárinn^**) annar
glettur sýndi

á öðrum vetri

fog enti um siðir^^);

kom þá fullgóður

friður á eftir;

of langt er allt slikt

upp að telja.

48. Þá er það upphaf
enn tíðinda

1) Geirmundur heljarskinn, landnámsmaður, bjó á Geir-
^undarstöðum, en það er nú hjáleiga frá Skarði á ^arðsströnd,

Ijggja Ólafseyjar þar undir. 2) var, B. 3) stríddu, A. 4) þ. e.
Jarömaöurinn, sem áöur er nefndur. 5) annar, B. 6) fullvel virt-

B. 7) Hér er átt viÖ usla pann, er hinn svo kallaöi Snæfjalla-
^raugur geröi, sbr. íslenzkar þjóðsögur (.Tóns Árnasonar), I.
*^indi, bls. 260—262. Jón læröi var siöar fenginn til pess aö koma
Þeim draugi fyrir, og orkti pá Snæfjallavísur, sem prentaöar eru
^ Huld (5. hefti), Rvik 1895, bls. 22 o. s. frv. 8) ánauöar mörg-
l^ni, B, 9) þetta er Porleifur Þóröarson (Galdra-Leifi), sem feng-
inn var til pess að fást viö draugsa. 10) Gangarinn, A, Gagarinn,
"^* H) [vetri öörum, A.

3

38

á ári þrettánda
eftir sextán^) hundruð
hafskip óliennt
hljóp að landi,
upp á Kallbaksvík^)
komst úr ísum''),

49. Landsmenn höfðu ekki
hafskipum vanizt,
flýðu lafhræddir

i fjöU og dali,
sökktu í gryfjur
sínum eldsgögnum
og mörgu fleira
fyrir sér spiUtu.

50. Slíkt undruðust
hinir"^) ókenndu,
vissu ei, hvað
þeir^) horfa skyfdu,
þar til hungraði
heimska þræla

og fj^sti að skoða
fólkið útlenzka.

51. Héraðsprófast^)
þeir höfðu ágætan,
létu honum segja

SAFN V

svoddan tíðindi,
en hann bréf sendi
báðum kapteinum,
hvert þeir með vinskap
vel meðlóku.

52. Af ViscaienO
voru út^) sendir,
hvalveiðis fólkið^)
Hispanie^**),

ekki þó langt frá
landamótum,
flutu þar og i bland
franskir nokkrir.

53. Fundust oftlega
á þvi sumri,
kölluðu sinn vin
síra") Ólaf;
skullu i skenkingar,
skorti ei alvöru,
voru mjög mildir
af mat og veiðum.

54. Visaði þeim
til veiðiskapar

á Sleingrínisfjörð^^),
þar stóð lians kirkja;;

FJÖLMOÐUR

1) 60Cf -A. 2) Kaldbak\ík, A. 3) Hér hefst aö segja frá Spán-
verjum og atferli peirra á Veslfjöröura; er frásaga Jóns læröa
um þaö prentuö i »FjaIlkonunni(( 1892. Olafur Davíösson hefir
ritaö itarlega um vig Spánverja 1 Tímariti hins íslenzka Bók-
menntafélags 1895. 4) þeir, B. 5) Er ekki í B. 6) Hér er liklega
átt viö sira Snæt)jörn Torfason á Kirkjubóli. 7) þ. e. Biskaya;
héraö á Spáni. 8) Er ekki i B. 9) fólki, B. 10) Hispanien, J5. iT)
Svo í B. þ. e, »s:(í, og mundi þetta vera síra Olafur Halldórsson
á StaÖ i SteingrimsfirÖi. í A stendur »Sanctus Ólafw, þ. e. Olaf
helga, en líklega mun þar rangt lesiö úr böndum (Si£ fyrir^Sí;?).
12) Steingrimsfiröi, B.

NR. 3

FJÖLMÓÐUR

39

peir seytjan hvali

58.

rengu i haustmjTkn

um sumarið veiaau.

naivillur storar.

letu iukkuior

1 sjo nroktust

og leku vio íingur.

allt tu joia;

^J. Jrar komu margir

þoktust þo^) neppnir.

er íieim itomu

til matíanga.

meo iragt luua ) ;

en flestir til funda

sú ferð var prísuð.

og iretta nýrra.

Ari iViagnusson j

iiín ao von

■ • 1 ' 1

emnig iika.

viidu opamr

vaiinn hotðmgi

7\ ± 1.1. — ^ *

sex^) og tuttugu skip

yiir V esttjoroum.

senda ningao;
Lnglands strakar

oa gooi prestur'^)

a pa nittu

gekk a miili

og slogu strax

og tii vmsemdar

slett a ilotta.

öllu stýrði,

svo að sluidu

60.

Rændu suma

og ut sigldu,

og raku i tvistranir"^.

mundi paö nærri

em tiu sicip

iviicnaeiis j degi.

Islana lunau.

Aldrei emn peuTa

a Stemgnmstjorð

ilestn' heldu.

a pvi sumri

en norður lengra

fann eg né sá,

nokkrir lágu.

þó fréttir heyrði;

hvernig kunna eg þeim

61.

Franskir [noklmr

þá^) til héraða vísa,

þar'-*) fylgdu með líka.

ellegar hafna

við Kongs-eyjar^^)

hér i iandi?

kjöru sér veru.

1) þ. e. Ari sýslumaöur í Ögri. 2) Líklega sira Ólafur Hall-

^orsson á Stað i Steingrímsfiröi. 3) Michaels, J5. 4) Er ekki i B.

7 Þá, B. 6) alla, B. 7) í tölustöfum í A. 8) tvistran, B, 9) þar

^^^ir, A. 10) eyjar, A, Hér mun líklega átt vlð bæinn Eyjar

^oröan til við BjarnarfjörÖ, er var konungs cign; bærinn ber

3f eyjum, sem par eru fyrir landi, og heitir ein peirra
■Kongsey.

3*

40

FJÖLMÓÐUR

SAFN V

— fengu vel-flestir^)
veiðar góðar,
en fyrir slysni
eitt skip misstu.

62. Stóð vinskapur
stíft seni fyrri
með yíirvaldsmanni
og öUum hinum,
þar til kennimaðrinn
kallaðist héðan,
séra Ólafur vor,
til sællar vonar.

.63. Sorguðu alhr
svifti shkan^),
minnkaði hka
mjög hvalveiði;
þá tóku strákar
að stela frá spönskum,
þvi enginn var nærri
að aftra kauðum.

64. Voru sakadólar

í sveit inn komnir,
þeir^) nefndur valds-

[maður

náðað^) hafði,
því hann tók sýsluna
svo nær eydda,
bæði óhoUir
honum og öðrum.

65. Allmörgum héldu

inni skuldum^),

en sögðu, að spanskir

sig hefði rænta;

hann því trúði

og hér af um snerist,

en þeir mögnuðusl^)

meir og framar.

66. Sjálfur meðkenndi')
sinn brest stundum,
að hann þeim skálkuni
of mjög trúði,

hætt var við þvi
höfðingjum fyrri,
nú þó eklti sízt
í öld myrkviða.

67. Til franslia skipsins
för sér gerði,

áttu ei Spanir^)

af að vita;

hann þar^) lýsti,

að hefði fram slmfað,

svo Iiinum yrði

helvegur búinn.

68. Beðið hafði leyndar
bátsmenn franska,
en þeir stallbræðrum

' strax kunngerðu;
og þeir hafnartoll
hefði goldið,
fengið bréf upp á
og fast um búið.

1) Velflestir fengu, B. 2) slíkar, A. 3) þar, B. 4) náöir, B.
5) skuldu, B. 6) mögnuöu, B, 7) Síöari hluti orösins (-kenndi)
hefir falliö úr i B. 8) spanskir, B, 9) því, B.

NR. 3

FJÖLMÓÐUR

41

69. Það var á miUum
hans og hinna,
þeir boðið hvaltíund
eftir bréfum höfðu,
en hann þrálega
þvi neitaði,
vildi ei silfur
sjálfur meðtaka.

'70, Lá bátsmönnum
blóð í skinni,
að skyldu án saka
svo vera slegnir,
en kapteinar
öftruðu hefndum,
ráð mundu finnast
'i riku tómi.

71. Voru út sendir
viðara nokkuð
hvalfangs bátar
frá hafskipum;
föluðu sauði
sér til rétta
fyrir fulla aura,
sem fyrr var vandi.

^2. Þrælar forboð
fyrir sig báru,
sögðu friðlausa
íóla spanska,
tóku sér i hendur

tré eða Ijái,
af þar tálgaðist
úfan meiri.

73. En hvar friðarfólk
fyrir þeir hittu,
sem^) buðu til mjólkur
eða baksturelda,
lögðu frjálslega

laun á móti;

það var falstungna

fyrsta tilefni^).

74. Sögðu hollustu
hálku þjónar
að aftra þeim,
er órétt gera,

' svo að fljótara^)
fengi sakir
því til fuUustu,
er fram var skrifað.

75. Lágu fjögur skip
langtum^") norðar
i Arness, þinghá,
allt hjá Ketsvogi^);
engelskur pilot*^)
af þeim flokki

til eggjaður

mig tók til fanga,

76. Þóktist eg illa

t) þeir sem, 2) Hér virðist eftir B, svo sem í vanti hálft

^nndi, þótt ekki saknist pess efnis vegna, og er víst aö eins

^protUö af ruglingi í þvi handriti á erindum, og skifta nú bæöi

^andritin eins erindum hér eftir. 3) fljótari, B. 4) lönguriJ?!

) Svo í hdr., er nú oftast nefnt Kersvogur. C) p. e. hafnsögu-
niaöur.

þá vera kominn,
þó meðlæti nóg
af mönnum heíði;
með kapteina vitund
eg komst úr skipi,
harðar þó eftir
hefndir urðu.

77. Geymdi svo guð mig
og góða vini,

að ekki skaðræði
af þeim fengum^);
þeystu i burtu
þrjú skip síðan,
en það stæi'sta
eftir dvaldi.

78. Sá vildi^) plundra '
páfans vegna,

út þó með sér
ungt fólk taka
og kenna láta
kathohsk^) fræði,
setja til sæmdar
i sínu landi.

79. Báðu mig ráða
búendur sveitar,
svo að afstýrðist**)
áíorm þetta;
þeim voru seldir
sauðir þrjátiu;
allt friðstilltist,

og svo skildum.

80. Á þriðja vorinu^)
það var tíðinda,

að hröktust úr hafis
hvalfangsbátar,
lágu [tveir tepptir^)
þar til voru komnir
heimskir sjóþrælar
úr héruðum öðrum.

81. Létust vilja drepa
drengi spaka,
gera launmorð úr,
sem lymskir plaga^);
mundi svo frægðin
fljúga um landið

og það afreksverlc
uppi vera.

82. Með hábrauki
hófu bardaga
þrjátíu landsmenn
um þrettán hina,
en þeir mannlega
móti tóku,

svo að fólar flýðu
á fjöll og dali.

83. Höfðu skúmar tveir
skemmdir fengið

og svo hrófnað
hinir af grjóti,
vfirmann báta,
Azcentius, ^

1) fengu, A. 2) vill, B. 3) catolizku, B. 4) af slægist,
5) vori, B. 6) tvö eftir, B, 7) Hér frá aftur í 90. erindi: wfrarnan
úr hafi(( vantar í A, og er þar útfyllt eftir B. meö hendi Páls
stúdents Pálssonar,

NR. 3

FJÖLMÓÐUR

43

lét alsættast,
áður en skildu.

84. Sáu fyrir Ströndum
sextán hafskip,
ætluðu margir
ófrið boða,
mundi það nærri
rniðju sumri,
lögðu þrjú af þeim
þar til hafna.

85. Til Ryssa austur
rásuðu hinir
eftir vanda

að afla hvalveiða,
rauk og strax heiman
til Reykhóla
J'firmann hitta
og til ráða.

86. Á höfðu skrifast
yfirmenn rikja^),

að fjögur skip mætti
í friði liggja,
ef meinlausir
niönnum væri,
en þeir íil settu
'einu færra.

87. Tólf hvali unga
þeir fólld færðu,
gáfu og skenktu meira

gjald tóku,
til Matthei dags

mundu dvelja,
voru þá búmr
^ burt að sigla.

88. Hafði varnarskipið
valda þegna

og frægan Martinum
á Frakkaþorpi^),
enn Pétur gamla
pilot vísa
sagði ugganda
um skipskaða.

89. Þvi á betri höfn
bússu færðu;

annar var hinn prúði
Pétur Ageirus;
þriðji Stefán,
þræll hinum^).
Vær sveitarmenn
vorum þar staddir,
sáum upphafið
undurteikna.

90. Flutu að landi
framan úr hafi
tveir^) falljöklar
turnum líkir,
gengu í sundur,
þegar grunns kenndu,
[bárust þar upp að"^),
sem bússur lágu.

91. Tók himin þj^kkvan
að hnykla allan.

1) ríka, hdr. 2) pýöing á nafninu Villa Franca. 3) Svo i hdr.
ér hefst A, aftur. 5) báru þar upp, B,

sem úr miðdagsstað
muiidi ógn koma.
[Sagða eg við Pétur
um sjáanda háska,
kvaðst hann og kunna
um kvöld uppleysa^).

92. Væri og svo Stefán,
sinn stallbróðir,
hjálparlaus eftir,

ef hinir frá færi;
skyldi sannkristinn
svo við annan
sem sjálfs^) fingur
á sömu hendi.

93. Komumstvær^)tilbæja
frá búðum þeirra
nærri dagsetri,

[þó að dimmt*) væri;
mundu þá húsin
hentust vera,
því að lcyngjur^) mestar
komu þá yfir.

94. Gekk [eldgangur sá^)
með ógnarbrestum
inni í húsum

sem úti um foldir.

burt sviftu byhr
bæja húsum mörgum
og um rótuðu^)
allt í grundir^).

95. Á millum skauzt

í myrkrið^) svarta
með skrekkingum^^)
og skjálfta jarðai\
Fólk hafði ekki
frið né rósemd,
fyrr en hár dagur var
um himin allan,

96. Höfðu skipskaðar
skeð um nóttina^^),
alHr þrennir

einn veg fengið;
af Pétri týndust
tveir menn beztu,
en af Stefáni
einn bátsmaður,

97. Fundum^^) armingja
enn við búðir,
næsta var sorglegt
að sjá til þeirra,
marðir og meiddir,
mjög fáklæ.ddir,

1) Frá [ er í svo:

Sagöa eg Pétri
um sjáandi háska,
sagðist hann og kunna
upp að leysast,

2) sjálf, B. 3) vér, B. 4) [dimmt pó, B. 5) þ. e. kynngi, kynngi-
veöur. 6) pá eldgangur, B. 7) rótaöi, jB. 8) grunn niöur, B»
.9) myrkri, B. 10) skreitingum, B, 11) nóttu, B, 12) fundu, B,

NR. 3

FJÖLMÓÐUR

45

lágu um grundir,
við lif tórðu^).

98. Nú skal kynna

um kapitan^) þriðja,
áður en skaðans byl
skelldi vfir:
-með dreng sínum
drallað hafði
yfirNaustvikur-skörð^)
og norður^) að presti"^).

99. Átti hann skuldir
að honum stórar,
[bæði fyrir hvalkaup
og hitt hið leynda*^),
vildi þó^) skiljast
vel við alla

og nokkra skaðabót
í skenking þiggja.

100. TilmæU hafði
tveggja sauða,
skyldu þá í vinskap
skuldir kvittar,.

en prestnefnan
eftir vanda
illyrðin ein
fyrir útlát greiddi.

101. [Báðu grannar prest^)
að gera til nokkuð.

svo i friði mættu
finnast alhr;
nautkálf Utlum
naumr um síðir
hét kapteini,
og hér með sættust.

102. Yfir Skörð^) aftur
í náttmyrkri

léði mann og hest
til leiðsagnar;
sUkt^^) er á móti
meinlygi þeirri
um henging prests
eða heimsókn aðra.

103. Brandur^i) íekk í skipi
bUðar viðtektir,

þar til skaðinn yfir
skall á nóttu;
losnuðu akker öU
upp úr djúpi
og^^) það megnisskip
í möUna^^) setti.

L

104. Gekk' frá stýrið,
en gat á steyttist,
þótti bætanda
sem bezt i tómi,
hefði ei æfintýr
önnur hindrað,

1) höröu, B. 2) kaptein, B, 3) liggja milli Reykjarfjarðar og
Arekyllisvikur. 4) niöur, B. 5) Pessi prestur mun vera sira Jón
Grimsson i Arnesi i Trékyllisvík. 6) B: hvalkaup og svo hid
leynda. 7) hann, B. 8) Grannar báðu prest, B. 9) p. e. Naustvík-
ijirskörö. 10) petta, B. 11) Líklega fylgdarmaöurinn frá Árnesi.
^2) Er ekki í B. 13) molana, B.

og auðnast vel
aftur að vitja.

105. Prestur þá Martein
fór að finna,

ef nautkálfinn
nú vildi þiggja;
hann kvað Pétur vera
hálfu nær kominn,
skyldi því heldur
honum færa,

106. Hann fekk af Pétri
hér á móti

kislil stóran
og kistu valda,
hvað það annað,
sem hafa vildi,
þvi mildin var hjá þeim
mjög hin sama.

107. Prestur visaði þeim
til Vestfjarða,

því að Gunnsteins^)
geðleg væri, [slcúta
sagði og hollara
í hópa að skiptast
en leita ölmusu
um landið viðar.

108. Hans þeir meira
hlýddu ráðum.

[of vel trúðu
táh lögðu^),
gaf þeim vitnisburð,
hvað verið [höfðu

góðir^),
með eiginhendi
á latinu.

109. Út fóru síðan
á átta báta^)
áttatíu manns

og [einir þrir^) drengir;
þeim flotaði^) síðan
fyrir Hornstrandir,
þó að ófær sjór
öUum þætti.

110. Fundu Gunnsteins bæ
garpar síðan,

svo þeir skoða mættu

skútu óbætta,

en hann ólmaðist

frá öllu hófi^),

var ei kostur

á viðurmæh.

■

111. Hann lét kvikfé allt
keyra heiman

og fornar smjörkistur
í fylgsni bera,
þrettán baulur
frá þræli sluppu

1) Gunnsteinn Grimsson á Dynjanda i JökulfjörÖum, en par
var skip, er þeir hugöu aö fara meö; sbr. Tímarit hins isl. bmf.
1895, bls. 118-119. 2) B:

of frekt trúöu

tali lognu.

3) heföu, B. 4) bátum, B, 5) tveir, B. 6) flaut, B, 7) hœfi, A.

■

og flösuðu heim
að fjósi sínu.

112. Spanir^) inn bundu
allar sanian,
héldu vakt upp^) á,
að vitjað mundi;
dvöldu nætur
nokkrar þannig^),
biðandi eftir
bóndans svari.

113. Hann lét út frá sér
alla spyrja,

a5 þeim synjaði
allra funda,
skyldu þeir til skrattans
með skútu fara,
og svo allt annað,
hvað*) ófrjáist hefðu.

114. Bjuggust síðan
til burtfarar,
þeir veikari
völdu sér skútu,
[en varnarskips^)
vaskari^) þegnar
sjálfir höfðu
sina báta.

115. Eina geldbaulu
af öllum þrettán
höfðu til nestis,

en hinum slepptu;
þeir aumari bátar
með álagaskútu
vildu í hafsigling
hana reyna.

116. Vömluðu þannig^)
kringum Vestfjörðu,
á Geirseyri^)

gáfu staðar,
i kaupmanns búðum
kjöru sér veru,
þar lá danskur einn
drengur eftir.

117. Þau höfðinglega
heiðurs-mæðgin,
[Björn og Ragneiður^),
blessuð af drottni,
veittu ölmusu

vetur i gegnum
þeim aumlega stöddum
útlendingum.

118. Nú er að vikja
aftur [að hinum^'^),
Marteins bátar
niundu aðskiljast,
sjálfur hann inn hélt
til Sandeyrar

með hval veiddan,
hann að uppskera.

Spanskir, B. 2) Er ekki í 3) síöan, B. 4) sem, B,
'varnarskipsins, B. 6) vaskir, B, 7) svo, J5. 8) Gestseyri, A,
) Hér mun átt viö Björn sýsIumanD Magnússon hins prúða og
öióöur hans, Ragnheiöi Eggertsdóttur. 10) til hinna, B.

48

FJÖLMÓÐUR

SAFN V

119. En aðrir tveir
eftir hinum

fóru með hægðum.
svo að fundum næði^);
vildu víst vita,
hvar um vetur dveldi^),
mættu^) að vori
vís ráð taka.

120. Vildu fram sigla
valda skipi,
bazla stýrið

og bæta lasnað;
voru i*) tveim stöðum
teknir blíðlega,
þar til Ingjaldssand
um^) fram komu^).

121. En Dýrfirðingar tveir
drógu her saman

og skelldu upp á þá
i Skaganausti'^);
nú voru lögleidd
náttvig íslands,
sem aðrir síðan
eftir breyttu.

122. Einn komst undan,
ungur bengill,

i skútu bátinn
skauzt úr urðu;

[á formenn þess slags^)

féll ólukka

og eignir þeirra

frá örfum skutlaðar^).

123. Strax til Ögurs
[strangir hleyptu^^)
að segja yfirmanni
sælu-fréltir,

en sá talhlýðni
tignar-höfðingi
tók ráð hjá þeim,
sem rægðu helslegna^^).

124. Vildi samsinna^
sinum mönnum
og upptekt þeirra
eftir að breyta,
safnaði fólki,

til að svifta lifi,
sinnar sýslu,
Sandeyringa,

125. Hafði í Æðey
hús sér fengið
Pétur sá^^) gamli
pilot franski^^),
hans þénari
hraustur Lazarus,
bartskeri^^) velvís,
með báðum sveinum.

1) náöi, B. 2) dvöldu, B, 3) mætti, B. 4) Er ekki i B. 5) uns,
B, 6) koma, J?. 7) Skóganausti, B. Petta örnefni er á svo nefnd-
um FjaUaskaga i DýrafirÖi, og eru þar um slóöir enn í minnum
ýmis örnefni, sem dregin eru af Spánverjum, að sögn Matlíasar
alþingismanns Ólafssonar. 8) á þessa formenn, B. 9) sluttaöar, B,
10) strangur hleypti, B. 11) falsklega, B, 12) Er ekki i B, 13)
Franskra, B. 14) barbskeri, A, barskeri, J5.

NR. 3

FJÖLMÓÐUR

49

126. Eftir kvöldlestur
út af sofnaði
Pétur í pallbeklc,
[áður písl^) tæki,
en Lazarus

lá á gólfi,

dygðugur sveinn hans
dormaði lika.

127. Heimiliskona
liélt á Ijósi,
setti á pallstokk,
svo^) fram skundar,
skall handkeppur

i höfuð Lazaro,
síðan Péturs
setti^) i enni.

128. En um andlit þvert
fyrir augu neðan
stórri skeggöxi*)
strax var höggvið,
nærri hjarta stað,
niður i hrygg stungið^)
hann sofnaði veginn
svo á nótíu.

129. Haus var og klofinn
hans á sveini

og*') hnéshætur •
höggnar allar;
þeirra félagar
þrir i húsi

hlutu [Hf láta')
og lengi vörðust.

130. Naktir blóðkropparS)
næst voru dregnir
og bylt í brimólgur^)
fyrir björg ofan;
til Sandeyrar reistu
á samri^^) nóttu,
þar sem hinir
[á hvalskurð lágu^^).

13L Þegar heimafólk
[höfðu út fengið^2)

sett var striðsfólk
i sinar stöður,
hinir við eldstóru
inni sátu,
vissu ei voða
vera neinn nærri,

132. Kapitan Marteinn
kúrði i skemmu
með fylgjara sínum
og farinn^*^) að sofna,
heyrði byssuhljóð

og brauk stríðsmanna,
bjuggust til varnar
vaskir báðir.

133. Þegar sig reynt höfðu
ríkt að skjóta,

en skemmu-vörður

1) pisl aö, B, 2) og svo, B, 3) sett, A. 4) -exi, B. 5) stunded,
6) Er ekki i B. 7) [ liflát par, B, 8) kroppar, B, 9) brimólgu, B.
10) sömu, B. 11) aö hvalskuröi voru, B. 12) haföi út gengiö, B.
13) fariö, B,

50

FJÖLMÓÐUR

SAFN V

skelfdist ekki,

voru iiggandi,

ef út slyppi,

að^) mundi fóthvatur

á ílótta komast.

134. Martinus^) spurði
menn ófriðar, ,
hverjar sakir

sér yrði fundnar,
að svo skyldi fólk
sitt friðlaust vera
og meinlaust myrðast^)
um myrknætti^).

135. Svaraði þrútinn
þræla klóti
þribrasaður

og þar til fleira,
vor prestnefna^)
var þar og^) komin
við fjórða mann
í flokki að standa.

136. Vel skaltu, Marteinn,
vita og reyna,

að vor yfirmann
er hér kominn;
það er þér maklegt,
þó þú reynir
ógnir vorar

w

Islandsmanna.

137. Höfum vér óttast þig

allt til þessa,

þó þú breytt hafir vel

og^) bróðurlega,

nú er þinn úti

ævitími

og fé þitt gervallt
er"^) falhð kongi.

138. Dixit Martinus:
Deo gratias!^)

Því^) vel kanntu sann-
vitni um bera ; | leiks
vissa eg mig ekki
ófrjálst hafa
né manni nokkrum
til miska gera.

139. Hefi eg við land legið
eftir lögum vorum,
boðið upp hvaltíund,
sem bréf mitt hljóðar,.
þó vil eg flestallt

til friðar vinna,

líf og góz

undir lögum eiga.

140. Svaraði prestmynd,
satt þú mæhr,
minn vitnisburður

• vel svo hljóðar,
(en vér hljótum^**)
vorum höfðingja
[og lagastjórnara^^)
til hfs að trúa.

1) Er ekki 1 B. 2) Marteinn, B, 3) myröa, B, 4) miönætti. -B.
5) p. e. sira Jón Grimsson í Árnesi. 6) Er ekki í A. 7) Er ekki i
B, 8) graUa, B. — Pessi latinusetning pýöir: Marteinn sagöi:
Guöi sé þökk. 9) þig, B. 10) En hljótum vér, B. 11) lagasvörum, B.

NR. 3

FJÖLMÓÐUR

51

141. Gerðu svo, Marteinn,
i guðs nafni,

legðu af byssu
og leita^) náðar,
ertu þá i [góðum
griðum") velkominn
og úr rétt hefir
öllum þrætum.

142. Dixit Martinus:
[Deo sit^) gratia^)!
Gjarna kvaðst þiggja
þetta vel boðlð,

til sagði griðin

tignar-liöfðingi,

en prestur frammálbar

á millum tveggja,

143. Byssu út rétti
brátt að presti,
fleygði sér niður
flötum [til jarðar^),
skreið að fólum
fyrirmanns úti

i mannhring miðjan^);
nieinti trj^ggðir.

144. Grimur að nafni,
grimmur striðsmann''),
hjó með öxi

á háls Marteini,
kom i viðbeinið
völur bílu.

varð ei banasár,
sem bráður vildi.

145. Upp stökk léttfær
yfir axlir manna,
ofan eftir velii

og^) út i rok sjávar,
söng á latínu
[sálma og hymna^),
sögðu frá prestar,
það^**) sönnuðu fleiri.

146. Bát var út hrundið
að bana kapteini,
með grjótlíasti
grimmlega eltu,

i ennið^^) rataði
einn um siðir,
svo náði ei rotaður
niður að komast.

147. Fleytt var að landi
flotum síðan,
nakinn á sandi
sviftur klæðum,
kviður var ristinn
á kvikum manni,
en hann snerist við
snart á grúfu.

148. Bundu grjót mikið
við búlt opinn^^),
fluttu á djúpsjó,

1) leitaöu, B, 2) griðura góðum, B. 3) sleppt í B. 4) gratias,

• 5) á jöröu, B. 6) miöjum, A, 1) stríösmaður, B. 8) Um fram i

• 9) psalmna og rimna(!), B. 10) og, B. 11) enni, B. 12) ofan, B,

52

FJÖLMÓÐUR

SAFN V

sem fært var sldpi,
þegar varð logn blítt
úr landa vogF);
það var útlagt
með ýmsu móti.

■

149. Bær var brotinn
til að bana hinum,
blóðnótt alla

i bleytufjúki,
fram á Ijósan dag
lengi vörðust,
þó um síðir
sóktir urðu.

F

150. Þær^) vildu daðir
yfir D^^rfirðinga
isfirzkir hafa
yfirmanns þegnar,
einkenni eitthvað
upp að þenkja,

á sérlivern blóðltropp
setjast skyldi^).

151. Voru út dregnir
úr húsbrotum
og afklæddir
eftir vanda,
sköp af skorin

eða slcelld af eyrun*),
augu út stungin
og^) annað svoddan.

152. Síðan eftir dæmum
Dýrfirðinga

i sjóvar^) djúp
sökktir með grjóti;
mátti þá enginn
i moldu hylja,
undir aleigu
eða húðstroku.

153. Allan þann vetur
í sjc hröktust;
þó að') út fluttir
á djúp væri,
upp rak að vori
alla heila,

þvi að engin kind
á þeim bærði.

154. Voru trúir^) menn
til þess fengnir
leynt um síðir

þá að sandhylja;
er hér af miklu
minnzt á Htið^),
þvi að öll sagan
of löng þætti.

155. Þá var í Æðey
allvel drukkið
og svo góz allt

í geymslu pakkað
flutt íil Ögurs
á fjórum skipum,
með fóru bræddir
bátar þeirra.

156. Ei var könnuð

1) róli, B. 2) þar, B. 3) kynni, B. 4) eyru, B. 5) eöa, B
€) sjávar, B, 7) Um fram i B. 8) tveir, B. 9) dálítiö, B.

NR. 3

FJOLMOÐUR

63

kistan stóra,
því eignað var kongi
sem eitt hið minnsta,
vildu ei bændur
hafa blóðræfla^),
þar þeir herfangi
heilu sviftust.

157. Skeði Sandeyrar slag
sannlega reiknað
föstudag Hðinn^)
fyrstan vetrar^),

en D^^firðingar
fyrir dögum átta
sína höfðu
saltað kroppa.

158. Var eg á ferð kominn
i fjúki Sandeyrar,
vildi keppa^) til
Kollabúða;

um sex daga
eg sat í fönnum,
votur og soltinn,
þó við hf tórði.

159. Komst eg heilbrigður
heim um siðir

til Ávíkur stærri^)
i sveit minni;
þá fupp reis fyrst^)
i'ógurinn mikli

með fölskunl bréfum
bg forráðs-I^^gi;

160. Hafði valdsmaður^)
virt mig einatt
engu siður

en aðra þræla;
fylltust öfundar
fyrir það nókkrir,
sem við óráðvendi^)
sér una vildu.

\

161. Þeim samsinnti
þræla klóti^),

sá föður sinn hafði
fullnóg verkað,
sviftur þjónustu,
svangur deyði,
þríbrasaður
þó var undir.

162. Bréf mín aldrei
framgang fengu,
því að þjófreyndur
þeim fargaði;

en rógs pappír

ritaður illa

oft kom i hendur

höfðingsmanni.

163. Hann var vanur
mér til að teikna,

1) blóöafla, 2) liönum, A. 3) þ. e. 14. októberdag 1615.

keppast, B. 5) stóru, B. 6) reis fyrst upp, B, 1) p. e. Ari sýslu-

I^Qöur Magnússon i Ögri. 8) óráövendni, B. 9) Ekki er víst við

vern hér er áU; vera má, aö betta sé síra Jón Grímsson i Ár-
nesj.

4

54

FJÖLMÓÐUR

SAFN V

engu síður

en öðrum nokkrum,

en þá aldrei

einu sinni

fekk eg einn bókstaf
frá iionum sendan.

164. Þá var mér bliðust
borin hans kveðja,
[sendur pappir

eða svo hvað vildi^),
þar til mig Tumas^)
taka skyldi
á reisu minni
i Reykjarfirði.

165. Þá var eg slægur
að sleppa þaðan,
náði áformi

öllu leyndu;
[voru til^) kostir
tveir fvrir höndum,
svo eg aldrei þeim
undan kæmist,

166. Frá börnum og konu
að brölta með^) Tumsa
og um hávetur

af Hornströndum,
flana til^) Ögurs
i flokk stríðsmanna
og i Björns sýslu
blóðga*^) spanska.

167. Ellegar eg skyldi
eins og Spanir
friðlaus vera

og fá vel bana
bjá hvolpum minum
að'^) húsi rofnu,
í náttmyrkri
nistur í tóptum.

168. Neitaði eg báðum
neyðarkostum,
treysta eg^) mér ekki
trú að smíða,

né^) eg syndaþvott
þar af fengi,
[þó eg baðaði mig^^)
í blóði spanskra,

169. Höfðu tveir dólgar
tekizt á hendur,
að eg afmáður
yrði að sönnu;
sjálfur þvi lýsti
við söfnuð kirkju,
annar þeirra
opinberlega.

170. Þorða eg þó^^) ekki
svo fljótt að flýja^^^,
þar bréf hafði aldrei
[frá bóndanum^^) kom

ið;

á svika og lyganna

1) B: sendi pappiriö
svo hvaö villti.

2) Tóraas, B. 3) til voru, B. 4) frá, B. 5) Um fram i A. 6) aö
blóöga, B. 7) i, B. 8) Um fram i B. 9) Hdr.: en. 10) aö baöa mig, B.
11) þá, B. 12) fara, B. 13) Ul bana, 5.

NR. 3

FJÖLMÓÐUR

55

sögðum tíma

er vandfarið

á vegum ómildra,

þar sem allmargir eftir

einum stunda^).

171. Þar til granni minn
gekk til Ögurs,
drjúgt að skrifa
dró eg af ekki;
Tumsi hafði undan
tómhentur komið,
fengið húðstroku^)
fyrir bréf klóta.

172. Hafði þá bóndi
bálreiður orðið,
[þeinkti kannske
það ske kynni^),
að eg mundi vita,
hvað varfyrirhöndum;
bréf skrifaði,
blandið nokkuð,
skyldi ferðamanna
fólgið^) bíða.

173. Sem hann hafði mitt

bréf

merkt og lesið,
varð óðagangur
engu^) minni,
ritaði annað

reiði mengað,
og svo bögglaði
báðum til samans.

174. Þegar að^) eg meðtók
þessa sending,

var tími kominn
að tölta á flótta;
i Steingrimsfjörð
eg strauk fyrir páska,
síðan yfir Bitru
og suður í DaH.

175. Rann eg út yfir
Rauðamelsheiði,
síðan Staðarsveif),
Stapann^) og Lónið,
i Bervik dvaldist
og^) beið engelskra,
meinti, að mundi
mér það vinnast.

176. Þó eg dragnaði

á duggur nokkrar
og margir vildu,
að eg með^^) færi,
svikin var af mér
sighng tíðum,
fylgdi hrakningur
hverri reisu.

177. Sögðu það nokkrir.

^ 1) Þessar tvær siöustu línur eru taldar til næsta erindis i
' og stendur svo par á erindum til 189. erindis, en þá skipla
j^^öi handritin eins. 2) húöstrokur, B. 3) Um fram í B og lik-
til -^^^* upprunalega i kvæöinn, heldur skeytt inn i af afritara,
^ i nánara skilningsauka. 4) fólkið, B. 5) ekki, B. 6) Er ekki i B.
> ^taðasveit, B. 8) Stapans, B. 9) Um fram í B. 10) út, B.

4*

V

56

satt eg hermi,

að hönd mundi Ara

í hverjam afkima,

og seiður k^mni vel

að sökkva duggum,

ef mishka mætti

maktarmanni.

178. Aldrei þá hnnti
angurs fréttum
á vori því;

1 vesöld minni
lá eg í hraunum
og holum jarðar,
að fram kominn
í vanmegnan^).

179. Fenginn var hrönguU
að hafa mig uppi

og til Staðarhóls
strauk frá Ögri,
var þar sannlega
sagt í fréttum,
að mig á duggu
drengir sáu.

180. Von sighngar
var þá öll úti,
komu-) strax undrin
yfir mig stóru,

með hálfum tunglum
og heilum meiri

SAFN V

fram á sumar
fyrir þeim jökli.

181. Sýndist mér húsum^)
hvolft*^ á ræfrin,
jörð undir mér

eins og bylgjur,
ffalhnn sjórinn
yíir fjöll á ofan^);
margslags annað
eg minnst af nefni.

182. Hjá Steinþóri^) siðan
á Stapa eg lenti,
þau heiðurshjón
mér herlega veittu;
mér byggði búð eina
með börn og konu;
alls fjögur ár

eg þar dvaldist').

183. Þá voru bölbréf
borin að vestan,
vel djúpt vaðið

af vísum höfðingja;
vil eg ei herma
honum til vanæru,
þó eg yfir kæmist
öll þau verstu.

184. Uxu þá kyngjur
úr öllu hófi.

FJOLMOÐUR

1) Hér á eftir er eyöa í B, liklega aÖ ástæöulausu. 2) kom,
B, 3) húsin, B, 4) hvelft, B. 5) B:

féll sjórinn yfir
fjöU ofan.

6) Steiaþór eða Steindór á Arnarstapa, sonur Gisla lögmanns
Póröarsonar, haföi um lima sýslu á Snæfellsnesi. 7) dvaldi, B.

NR. 3

EJÖLMOÐUR

57

þegar vindur stóð

af vesturklökkum,

[galdratindi

og gandhrókum,^)

sem danskirkaupmenn

drjúgt-) af vissu.

185. Sáust ei né heyrðust
sakir Ijósar,
utan útjagan^)
frá öllum firði;
skyldi i sýslu
aftur rekast*^),
eftir vild manna
[svo verkast^) mætti.

1 .

186.

187.

Var lögmanni
lagt strangt fyrir
frá Steinþóri mig
til fanga taka,
leiddur af fjórum
í flokk þeirra,
iilaut þó lausan
láta®) að bragði.

Bauðst mér frilega
fram að sigla
mál og bréf min
svo mætti skoðast;
hvernig skyldi þá

mitt hyskið fara,

vel forsorgað'^)

og úr voða komast?

188. Kostur var annar
að koma til alþings,
héldu það þó^) allir
helför vera;

fór eg það glaður
í flokki Steinþórs,
en sá stóri^)
aftur settist.

189. Pá tóku undur
öll að minnka,
því önnur ósköp
upp voru leituð,
þau sig auglýsa
einatt^^) siðan;
hvíldir eru hægar
liarma milli.

190, Æ var við svikum
að sjá jafnlega,
þjóna Satans börn
sínuni meistara,
gerði bók stóra
sá bannaði^^) Volo^^),
fundinn mér falskur
fyrr og siðan^^).

1) galdra tynde og gandhrókum, B. 2) drjúgum,' jB. 3) út-
^3gan, A. 4) rekiö, B. 5) ef vinnast, B. 6) að láta, B. 7) forsorga,
f*' ,8) Um fram í A. 9) Ari i Ögri? 10) einnig, B. 11) bannaö, B,
) ^ A. mætti og lesa oröiö: 'Vdo'; en ef til vill á oröiö aö lesast
^^0» þ. e. Volo, og má þá vera, aö þaö eigi aö tákna Ólaf Péturs-
^Oö, umboösmann á BessastöÖum, sem síöar veröur frá sagt; ef
oröiö er lesiö aftur á bak, kemur úí Olov, og raætti þaö þykja
styrkja þá tilgátu, aö hér sé um Ólaf Pétursson aö ræöa. 13) siöar, B,

58

FJÖLMÓÐUR

SAFN V

191. Varð ranglega
rýmdur frá Stapa,
hafði Ara rógur
þó^) enda tekið,
fekk virðingar
valdra höfðingja^)
viða um landið
með vingjöfum.

192. Aumkvaði mínar
eymdir og mæður
Guðbrandur byskup^),
góðfús herra;

tók pilt^) minn einn
úr hrakningum,
svo að eg Ara bréf
engum^) s^mdi.

193. Varð eg [í Rifið*^)
vestur að leita
bjargræðis vegna,
þar brast mér loforð,
og þar sex ár

síðan dvaldi
við ölmusur
vina minna.

194. Stóð það eftir

af Stapans undrum,
að aldrei eg mátti
á sjó koma;
hafða eg þó fyrri
formann kallazt
vel nitján ár,
það vissi alþýða.

195. Mætta eg þar geystum
galdra undrum
Orms') hins illa

og hans vinar;
með djöfulskap
drap saklausan
Svart á Hellu,
þó að seint gengi.

196. Deyðu öll vitni,
sem voru með Svarti
móti galdra-Ormi

í [greindum málum^),
utan min kerling,
þó kvalin væri
ellefu dægur,
svo yíir var vakað.

197. Og svo prestnefnan^)
ólmaðist líka,

1) pá, B, 2) manna, B, en utanmáls stendur par höfðiiigjcL'
3) Guðbrandur Porláksson, Hólabyskup, var tengdafaöir Ara i
Ogri, og er af þessu aÖ sjá sem honum haíi þótt Ari hafa fariÖ
fullhart í sakirnar, og að bréf Ara, það er hér getur, muni hafa
veriö honum til htillar sæmdar. 4) þaÖ mun vera GuÖmundur,
sonur Jóns læröa, er prestur varö í Hvalsnesi og siöar getur.
5) ekki, B. 6) að Rifi, B. 7) Þetta mun vera Ormur á Knerri,
sem nafnkunnur er af sögnum um Axlar-Björn. 8) greindu máli,
B, 9) Hér mun átt viö sira Guömund Einarsson á Staöastaö, sem
ritaöi á móti Fjandafælu Jóns læröa.

NR. 3

FJÖLMÓÐUR

59

vildi^) mér einnig
ævi stytta,
af sárri öfund
fyrir sakir engar,
i leynd og Ijósi^)
með lunlcubrögðum.

198. Vorum^) þá sættir
um siðir af bændum,
hlaut liann nauðugur
[heiftir að lægja*),
fekk eg tiu aura

i tryggðarmerltið^),
en stórsakir
ofurgaf^) allar.

199. Oft meðkenndi
i samsætum,

það hann sáttmála
sagðist gert hafa
við sjálfan Satan
og sál honum gefið,
ef hann léti hús mitt
með hyski sökkva.

200. Sagðist á nóttu
sjálfur hafa gengið,
þar sem sá vondi
vildi ei duga,
með heiftaranda
að húsi minu

með börnum og konu
mig brenna') inni.

201. Hefði Ijóss»)-leiftran
af lofti komið

yfir þann húspart,
sem undir lágum,
móti sinu þrái^)
þrisvar sinnum,
þar til frá rýmdi
Rifs í búðir.

202. Vil eg ei með hendi
svo hraklegt^^) skrifa,
sem um þess manns

hag

sannlega vissum,
með braslifnaði^^)
undir Bárðarjökli,
því kalla höldar
Heiðna-Tanga.

203. Gekk sá galdi

á grið og sættir
með óvægum
Ormi vonda,
vildi mig prestsson^*)
vega lika,
útgerð^^) var þá
öll von friðar.

1) og vildi, B. 2) Ijóst, B, 3) voru, B. 4) heift aö stilla, B.
5) tryggöaraerki, B. 6) yfirgaf, B. 7) brenae, J5. 8) Ijós, B, 9) pra,
■^' 10) hrakiega, B. 11) braslifnaö, B, 12) prest-Jón, B. 13) Hér
^antar i A 1 bl. (til 212. erindis incl.) og hefir Páll stúdent Páls-
son skrifaö þaö upp eftir B.

60,

204. Hrekjast urðum þaðan
með þrjá drengi,;
sem hálf-úrvinda,

i; en hús torfengin^
mættum . . .^)
jmótbærilegu,
suður á Akranes
um síðir komumst.

205. Þá höfðu Tyrkjar
tekið allvíða
fólk og fémuni,
ferlega plundrað;
Árni Gislason^)

á Ytra-Hólmi
veitti húsin
hyski mínu,

\

206. Hélt kongsgarðinn
kænn fógeti
Níels Hansson,
nefndur hinn hógværi,
hafði undirmann
ungan fengið,
ólíkan sér,

úlf^) myrkaldar.

h

207. Flotið hafði hingað
í flokki danskra,
naður*) þann níðangs
eg Náttúlf kalla.

SAFN V

því hann dagsljósið
dimmt allt gerði,
jós hann sín
sorp í augun.

208. Varð hann stjórnari
i stað Nielsar,
klæddi allmargan
kápu sinni;
þeirdimmnesku dólgar
draga þann skrúða,
það sér á mér

og mínu h^^ski.

209. Ólaf Pétursson
en þeir nefna,
sem hér alfríis lög
inn pantaði,

i vild valdsmanni
fyrir verk engin
standa bæði og sektir
og sæmdir stórar.

210. Svo skulu og dómar
dæmdir ranglega,
langtum betur aktast ;
en lögbók svarin,

því yfir setur sér
enga reglu,
lutu þeir undir,
sem lægri eru.

FJÖLMÓÐURi

1) Hér hefir fallið burt orÖ úr handr., mörgu, ýmsu eöa
eilthvert þvílíkt orö. 2) Árni Iðgréttumaöur á Ytra-Hólmi, sonur
Gísla lögmanns Póröarsonar. 3) Úlf og Náttúlf kallar Jón læröi
Ólaf Pétursson, danskan mann, er var umboösmaöur á Bessa-
stðöum 1627 og næstu ár. Siöar komst Ólafur i óvingan viö yfir-
menn sína, hvarf til Svíarikis og andaöist þar i bágindum. 4)
Hdr. naddur.

NR. 3

FJÖLMÓÐUR

61

211. Sýndist fyrst Ijúfur
sem hógværasti
síðan basiliscus^),
brauzt úr eggi
crocodilus,

trúir tárum
svelgdir upp verða
i samri stundu,

212. Hafði sýslumann
sér fylgjandi

til ósóma stór[r]a
og alls ranglætis,
sá Náttúlfur hafði
nöðrur fleiri,
sinn forna Tumsa
á Flangastöðum.

213. Á sömu niisserum
sonur minn^) vígðist
til Suðurnesjanna
sókna tveggja,

fekk festarmey
að frænda ráði
og með samþykki
svikara Náttúífs.

214. Vildi sem Priamus

prófa fyrst^) brúði,
lengi við leika
sér til^) leiðinda,
ellegar skyldi
ættfólk gilda,
bæði festarmann
og frændur nána.

215. Vildi hún trúfasta
tryggð vel halda,
heldur en óhæfu
undir^) játast;
þar komu hefndir
harðar eftir,
allar ofsóknir

og útsiglingar.

216. Yfirvöld^) dæmdu,
að ektamál héldist,
þar sem undirlagið
allt var löglegt,
voru vetur saman
þó í voða stæði,
en kátleg svik
komu að vori.

217. Féll Náttúlfur^)
á fordæðu eldi

t) Skrýmsli, er menn héldu á pessum öldum, aö tíl væri og
l^eföi konungskórónu á höföi; paöan er nafnið (basilevs á grisku);
^ hdr. er orðiö skrifað Bacelijus. 2) Síra Guðmundur Jónsson
var fyrst prestur í Hvalsnesi, en missti prestsskap í málum pess-
jjm viö Ólaf Pétursson; fekk siðar Hjaltastað og andaðist 1685.
^íal þessi risu af því, að Guðmundur hafði fest sér pjónustu-
stulku Olafs, en Guðmundur kæröi Ólaf fyrir paö, aö hann hefði
"^íijað komast yfir stúlkuna, en er hann fekk eigi viJja sinn, hafi
pann gert hana sjúka með fjölkynngi. 3) Er ekki í B. 4) Er ekki
^ hér mun eitthvaö brjálaö i hdr. 5) undir aö, B. 6) yfir-
í^enn, B. 7) Náttúlfs stendur hér utanmáls í B,

€2

FJÖLMÓÐUR

SAFN V

og svo grimmaðist
úr öllu hófi;
saklausan son minn
svifti hann^) friði,
hlaut langt flýja
til landsenda.

218. Líftjóns-púlver
lét sér flytja,
mundi það einnig
mér vitanda;
sonar mins líona
siðar þess kenndi,
mátti ei kvendið
af sér fæða.

219. Komst eg undan

á kongsgarð vestast, .
þar nytsamur
Niels stýrði,
þann tið [i nokkru
neytur^) eg þótti,
áður Náttúlfur
náði ræðum.

220. Sigaði á mig
svika Náttúlfur^)
sýslu hundi
sinum fremsta^),
á leiðarþingi
hér 15'sa gerði

ört friðlausan
og óalandi.

221. Hver, sem mér bjarg-
eður hús veitti, [ráð
skyldi aleigu

og straff gilda,
sagðist þó engar
sakir vita,
lög^'') mætti smíða
landsdómara^).

222. Aldrei eg skyldi
af þó vita,

fyrr en járn fengi
eða jafnvíst bana;
var eg i Presthúsum')
á vegum lögmanns,
komst yfir Hvalfjörð
til Hólms ytra.

223. Hjálparmaður

mig hætti að fæða^)
í móti Náttúlfs
nýju forboði,
heimsókn veittu
hyski minu,
ungum drengjum
og ektakvinnu,

224. Ræntu bjargar bú

1) Um fram 1 B. 2) nokkrum nýtur, B. 3) Náltur, B. 4)
fremstu. B. 5) aö lög, B, 6) eyöa f^TÍr fyrra hluta orösins i A.
7) á Kjalarnesi. Jón hefir þá veriö á vegum Árna lögmanns
Oddssonar, fremur en Gísla lögmanns Hákonarsonar, pví aö
hann mun þá hafa veriÖ andaöur, er hér var komíö. 8) náöa, B.

NR. 3

FJÖLMÓÐUR

63

rækarls vinir,
lá þar kerling eftir
komin að dauða,
þar til guðs gæzka
gaf til hjálpráð,
svo að kringum Hval-

fjörð

komumst^) um síðir.

225. Mögnuðust kvalir

í Kjaranstaða fjósi,
þar^) innihúsin
ekki fengust,
voru burt drifnir
báðir piltar,
skyldi systir^) þá
til sveitar færa*)

226. Þá voru svik brugguð
sár og margföld

til písla og dauða

pilta minna;

allt [er það^) of langt

upp að telja,

fram kom seinna,

hvað fyrir var búið.

227. Geigsendingar^)
og gandaflögur
einatt rásuðu^
að Ytra-Hólmi,

teikn á tungli,
tveir jarðskjálftar,
var og fleira margt
yfir fóvitans®) garði.

228. Hafði Náttúlfur
nýtt i ráði,
byskupsstól færa
til Bessastaða;
óskaði bana því
einatt báðum
Gísla lögmanni^)

og þeim gamla góða^^).

229. Þá var háski
hvers kyns búinn,
myrkaldar undur
mátti kalla;

burt sofnuðu
báðir síðan
greindir herrar
á ganda-seiðs^^^ vetri.

230. Lagða eg mál min
til lögþingis,

þvj engin^^) fundust
[efni sakar^^);
hlökkuðu vargar^*)
yfir happa-von,
að böðuUinn mundi fá
bráðir visar.

1) komunst, B; koraust, A. 2) þá, 3) systkin, B, 4) fara,
5) það er, B, 6) Geigsending, B. 7) ráfuöu, B, 8) fógetans, B,
) Þ. e. Gisli lögmaöur Hákonarson. 10) þvi gamla goöi, A. Mun
^iga að tákna Odd byskup Einarsson; þeir Oddur byskup og
Gisli lögmaöur önduöust báðir 1631, og var skammt á milli. 11)
gandseiös, B, 12) engar, B. 13) efna sakir, B. 14) margir, B.

I

\

64

231. Hlýrar Suðurnes^)
heiman geystust,
aðrir og fleiri
æddu að vestan,
þvi að fóvitinn^)
fekk til höfðingja
mig að afmá
með minu hyski.

232. Vantaði byskup
og^) lögmann líka,
voru tilsettir
vitfeðrungar*^),
þeir hart að mér
þjökuðu síðan;
oft hefir liftóru
legið nærri.

233. Yfir þeim hrópar
hér með Hka
sona minna dauði
sérdeiHs tveggja,
banaráð^) margslags,
bönnuð þjónusta,
hjálparforboð

með heiptarbréfum.

234. Höfðu vel Náttúlfs
nöðrur bruggað,

að lénsmaður aldrei
á alþing kæmist*^),
fyrr en heift sinni

SAFN V

hefði svalað
á þeim, hann vildi
undir leggja.

235. Krafði mig þrisvar
konungs fóviti^),
hefða egsakirnokkrar^)
sér í^) móti,

skyldi upp lesa
innan lögréttu;
meinti mig^**) einörð
mundi skorta.

236. Var^^) til reiðu,
þvi vildi heyra^^)
loflitlar sakir
yfir landsdómara,
hlýddi hann allt fram
að helgu máli,

mátti ei lesning þá
lengur liða.

237. Lagði á mig hendur
i lands-griðum,

en þó lýsti
í engu sekan;
þar skyldi enginn
meir á minnast
brellur slíkar
og barna gaman.

238. I morðingja járn

FJOLMOÐUR

1) suöur olfs, B. 2) fógetinn, B. 3) Ura fram í B, 4) svo í
báðum hdr., en í A stendur NB. viÖ; vera má, aÖ í frumritinu
hafi staÖiÖ ver(r)feÖrungar og hafi Jóni pótt synir Odds byskups,
þeir Gísli byskup og Árni lögmaöur, sér verri en faöir þeirra,
5) bannað ráö, B. 6) kæmi, B. 7) fógeti, B, 8) Er ekki i B. 9) á,
B. 10) Er ekki i B. 11) voru, B, 12) hegna, B.

NR. 3

FJÖLMÓÐUR

65

mig strax færðu^),
en höfðingjar
hann fríuðu;
gegnt var ei heldur
galdra máli,
Bendikts^) klögun
brætt') yfir líka.

239. Að böðuls tópt
bændur gengu
og ]ýsti sérhver
illskur sinar;
[upp hugsa vildu
einn dauðdaga*),
sem hentugur þætti
hjónum sUkum.

240. Skyldi á kongsgarði
karl líf missa,

en á Kjósarheiði
kerling upp^) færast,
þar sem hrossdýrin
henni tortýndu®),
mætti ei vægja sjást
vondskap hennar.

241. Úrskurður enginn
á þó gerðist,

utan á kongsgarð mig
til kvala færa*^);

vildi fóvitinn^)
fram að eg sendist,
þar að straífast,
þó án vægðar.

242. Um Jacobsdag
junkur^) birtist,
[farin var von^^) þá
framsiglingar.
Krepptur í stokki,
kvalinn i járnum,
mánuð eg svo^^) sat
i myrkvu húsi^^),
allt til ólukku dags
Augusti fyrsta,

þá skyldi ending
á öUu gerast.

243. Út var eg dreginn
á öskuhaug

í járnum og fjötrum,
fekk lausn enga;
fannst þó til salcar
ekki annað
en læknispunktar
löngu skrifaðir.

244. Sá, mig óalandi
áður lýst hafði,
setti útlegðar nafn

1) færöi, B. 2) Benedikts, B, Hér mun átt viö galdraáburö
^enedikts Þorleifssonar i Búöardal á Magnús Sigurösson. 3)
orætt var, B. 4) Einn dauödaga

átti aö fanga, B,
y Er ekki i B. 6) tortýna, B. 7) færöu, B. 8) fógetinn, B. 9) p. e.
junker; junkur eöa jungkæri voru höfuösmenn kallaöir hér. 10)
var von farir (sic), B. 11) Er ekki i B. 12) myrkvahúsi, B.

\

66

FJOLMOÐUR

SAFN V

á með dómi^),
gengu fjandmenn
i ílokk saman,
þrír skrifaðir
þar komu aldrei.

I

245, Tók höfuðsmaður
tjáð skrifelsi
fram að flytja
fyrir þá hálærðu;
sagðist þó engar
sakir í finna,
heyrði andlegum
til umskoðunar.

246. Lýsli Ólafur sig
landsdómara,
þar junkur ekki
á alþing náði,
var eg að kvöldi
lceyrður i dróma,

sá er öskuhaugsdómur
uppi i minnum.

248. A Langanes
til landsenda,
skikkað var mér
að skrölta þangað

)

247. Var enn að morgni
undir . . .^) færður
og í hellur niður
á herðar keyrður,
linnti þó að kvöldi
kvölum mestum,
fekk afskeið lolcs
og ending mála.

249.

250.

251.

Bönnuðu haustQúk

heiði Reykja,

um vonda Tjörnes

varð þvi snauta,

er mér Sauðhóla nótt

sú í minni,

en í Valadal

vist fagnaðar.

Frá Bangastöðum
á brekkur eg lagði
ókenndur vissi
af engum bæjum,
kom i kálfa mér
kyngja skeyti
hitti bæ um síð
á bragða-nóttu.

Siðan i hest minn
hljóp, svo deyði,
mörgum þá brögðum
mæta átti,

komst á Langanes ■
að liðnum jólum,
þaðan í hérað
hoppa náði.

1) Hér þrýtur B. 2) Eyöa í handr. 3) Hér er eyöa í hdr.
það, sem eftir er bls. og næsta bls. Líklegt er, aö hér vanti inn
í nokkur erindi, er segja frá ferÖ Jóns austur. Jón SigurÖsson
ællar, aö i vanti um 20 erindi, og raá vera, aÖ svo sé (sjá Al-
inanak Pjóövinafélagsins 1877, bls. 60).

NR. 3

252. Hitti þar mæta menn
og milda fyrir,
Bjarna sýslumann^)
og bliðan prófast,
sira ÓlaP) vorn,
sælan með guði;
unibuni guð þeim
allar velgerðin

253. Aumkuðu báðir
eymdir mínar
og svo nokkrir
aðrir fleiri.

Á ölmusum þeírra
eg það ár dvaldist
um sýslumót
á sögðum tíma.

254. f>ar komu báðir
bræður^) í sýslu,
lögmaður sjálfur
og lika byskup;
létuþeirumboðsmanns
úrskurð standa,

til þess yfirvalda
urðu skipti.

255. þá hlaut sonur minn
að sigla utan,
velsemd og vini
víða hitti,

fekk af byskupi þar

67

bréf til Islands,
þó hér a-ð engu
aktað væri.

256. Kom naður*) strang-
í Náttúlfs bæli, [ur^)
djarfur að vekja
dreyra mörgum;

fé var til gefið,
að eg fjöri týndi,
hann auglýsti,
hverir voru.

257. Þessi ólmaðist
úr öllu hófi,
voru enn bjargráð
bönnuð allviða,
og hvergi fritt
hér á landí,

varð þá í útsker^)
eitt að snauta.

258. Boð út vildi senda,
svo bana eg fengi,
ef við hf tórði

í litlum hólma,
reykur rógsmanna
rauk úr fylgsnum,
fáir mér þá fundust
fullvel trúir.

259. Komst i kaupskip

FJÖLMÓÐUR

1) þ. e. Bjarni sýslumaöur Oddsson á Bustarfelli. 2) p. e.
^ira Olafur Einarsson i Kirkjubæ í Hróarstungu. 3) þ. e. peir
öræöur Arni lögmaöur og Gísli byskup, synir Odds byskups
Einarssonar. 4) Hdr.: maöur. 5) Mun vera Jens Söfrrinsson. 6>
Þ- e. Bjarney á Vopnafiröi, sbr. Porv. Thoroddsen: Landfræöis-
saga íslands, IL biqdi, Kli. 1898, bls. 76, neöanmals.

68

FJÖLMÓÐUR

SAFN V

karl um siðir,
burt frá flokki
flærðarmanna;
flutum við þá báðir
feðgar með Dönum,
svo eg Kaupenhafn
kunni að lita,

260. Kristján Qórði
kongur þá rikti,
kær þótti mörgum,
Karl^) yfir Englandi,
ung Christina^)

arfi Sviþjóðar;
þá hafði eg vetur
þrjá og sextigi,

261. Þá var Náttúlfur
naður hinn falski,
sá stórþjófur,
strokinn úr landi;
hafði hann svikið
af sínum herrum
fjörutiu") hundruð
fulka dala-^).

262. I sinn stað hafði
sett til nokkra,

ef feðgar kynnum
flýja þangað,
þá skyldu báðum
búnar hvilur

og viðtakan

sem vildi lukkast.

263. Hafði borgmeistari þar
bezti Juren

orðið fyrir grimmum

galdra kvölum,

út var ausið

ærnu gjaldi

til lækninga,

svo við líf tórði.

264. Fyrir Náttúlfs róg
sá norski herra^)
varð i Islandi
vetur að sitja,
vildi með vélum
vinna hann Hka,
lært hafði kyngjur,
áður kom til Svía.

265. Bréf skrifaði heim
beztu vinum,
vildi gjald þiggja
gefins einatt,
hittist þó sizt

þar sagðist vera,
duldist i fylgsnum
dolskur^) flærðar^).

266. Voru í Kaupenhafn
komnir undan

1) p. e. Karl 1. 2) Krislín SviadroUning, dóttir Gústafs Adólfs.
3) MeÖ tölu i hdr. 4) Ólafur pótti hér harödrægur mjög og fé-
gjarn, sbr. Espólin: íslands árbækur, VI. deild, Kh. 1827, bls,
65 — 66 og 77. 5) Liklega Pros Mundt, er hér varÖ höfuösmaöur
eftir Holger Rosenkranlz, 6) Svo í hdr. 7) Heíir áöur i hdr. veriö
galdra, en petta orö ritaö ofan i.

NR. 3

FJÖLMÓÐUR

fe9

mótvindar mínir
mér mein að auka,
héldu ráðstefnur
rógs í leyni,
skyldi að vori
allt fram koma.

267. Um þá hálygi

og hvarkvæmlega
ekki er að ræða
né á að að minnast;
1 hálfan mánuð
hlökkuðu ernir,
að krás mundi
í klóm festast.

268. Síðasta Octobris,
er eg sat að borði,
býsveinar nokkrir
burt mér sviftu

og færðu mig
til fangara stofu,
keyrður í kongslás
og kvölum hótað

269. þá var með brögðum
bréfkorn diktað,
eignað kongi,

sem oft þar plagast;
þó vissi hann aldrei
af vondskap þræla;
missir þvi réttar
margur vesall.

270. þessi var rolla
úr rógs flokki

uppi á ráðhúsi
yfir mér lesin,
fann eg, að nokkuð
fásén þótti,
vantaði róuna
og rétta leggi.

271. Þó var úrskurður
og inntak þetta,
að eg svo í lási
hðast skyldi

um vetrartímann
til vors siglingar,
þá til íslands
aftur að færast.

272. Héldu þá allir
unnið að vera,
mundu fj andnienn slíkt
fúsir að þiggja,
sögðu mér margir
svo um búið,

að eg kirkjuleg
aldrei fengi.

273. Heim var eg færðar
í hús til slúters'),
átti aumlega
angurs daga.

Ó, þú Kaupenhafn,
eins og lukkan,
mistæk mörgum,
má eg það sanna.

274. Um miðsvetrarskeið
munda eg sýkjast.

1) þ. e. fangavaröar

5

70

FJÖLMÓÐUR

SAFN V

fekk eg þjónustu
af frómum presti,
þá skánaði
þadan af nokkuð
og um föstutimann
framan til páska.

275. Þrengdi mér nauð til
nokkuð að voga

og supplicera^)
fyrir sjálfan stórherra,
fyrsta Martii
framgang náði,
komst um síðir
fyrir kongs augu.

276. Upp voru leituð
á þeim tíma
brögð og flærðir
bölmóðs-vinda,
föluðu, að slúter mér
forgift^) gæfi,

en liann auglýsti
oft svik þeirra.

277. Orðblómgaður
einn falsari
eiturkönnu

að mér þrengdi,
ekki tiálfan spón
hann gat nauðfiað

með umbrotum
millum tanna.

278. Pó kenndi eg þess
í kroppi lengi

frá þeim tíma
og fram á sumar,
en með lækningu
og lukku drottins
varð eg þess alheiU
að ári liðnu.

r

279. I vikunni eftir
vora páska

upp á consistorium®)
kom eg tveim sinnura,
því að hálærðuni
heyrði að skoða
svoddan rógs þvætting,
þar sakir ei fundust.

280. Kynnlu þeir siðan
kongi hið sanna,
skyldi úrskurður hans
eftir á koraa,

nær herradagarnir*)
hlaupnir væru
og hver sitt afskeið
hefði fengið.

281. Báðir við feðgar

1) senda bænarskjal. 2) p. e. eitur. 3) p. e. háskólaráð. 4)
Herradagar (á dönsku Herredag) voru eins konar þing, raeÖ á-
lyktar- og samþykktarvaldi, siöar dómstóll. Ping pessi komu
saman oflast á vorum eöa fyrra hluta sumars. Afnurain voru
pau, er einveldi korast á 1 Danmörku, og kora pá hæstiréttur i
þeirra stað.

NR. 3

FJÖLMÓÐUR

skelmir nm búið,
ef vanta honum þætti
vind tiinn bezta,
flux^) skyldi þá mér
fyrir borð kasta,
menn og góz
þá mundi ei skaða.

286. Því að fjandmenn
fuUir kyngja [minir
meina mér vildu
móðurland hitta;
með bilu fyrst
mig brytja vildi
við vindustólpa;
eg veik mér undan.

287

bréf kongs^) íengum,
en hálku-flokkar
hingað skutu,
treystu sér betur
að tefja hér fyrir
og svo höfuðsmann
hræddan gera.

282. Sumir þá vildu,
að eg sigla skyldi
á svikara-skipi
og son minn Hka;
báðir fortóku,
að fram gengi,
og sá skelmeri hóf
skaut sér undan.

283. Fyllti hann kongsgarð
ineð fréttalygi,
eigi þó sízt
um okkur ícdga,
að sonur minn hefði
að sumri hðnu
slroldð i England
með strákum öðrum.

284. Eg varð afgreiddur
unguni kaupmanni,
sem á Hafnarfjörð
hleypa skyldi,
innsiglað kongsbréf
bivara skyldi,
svo að prettalaust
fyrirProsmund^jkæmi.

285. Við skipherrann hafði

1) Kongsbréf um þá feöga er gefid út 14. maídag 1637. 2) þ
Pros Mundt, er þá var hér höfuösraaöur. 3) þ. e. skjólt.

5'

Hafða eg skipmenn
hýrt velflesta,
vildi mér enginn
viljugur granda;
oft lá þó nærri,
að eg mundi verða
eftir samt sldlinn
á Islands hafl.

288. Lærðir þóttust lesa
i lófastriki,

fyrir sjö árum
sagt mér berlega,
að þá liftóra min
léki á þræði;
svaraði tima
svoddan atburður.

289. Vort skip hraktist

72

FJÖLMÓÐUR

SAFN V

af vegi réttum,
en hin önnur
áfram komust;
varð sá munurinn
meiri en lítiU,
ekki miður
en átta dagar.

290. Þegar Reykjaness
röst var sloppin,
lá Rosmhvalsnes
rétt við siðu

með Flangastöðum
og fylgsnum dóla,
músum, meinkindum
og mörgum nöðrum.

r

291. Skip vort þekktu
skollar leiðir,
gerðu því glettur
til gamans öðrum,
slógu herfjötrum,
hafti i kringum,

svo aldrei komst áfram
og ei til baka.

292. Full sex dægur
svo naddaði
þótti skemtilegt
þetta að hta;

þó á Hafnarfjörð
hrökk um síðir,
var þar htil
vinátta fyrir.

293. Öfundar-hrókur,
sá áður var getið,
meinlygi hafði

marga diktað,
vildi strax
mig stýfa láta,
ellegar i mjötuð
mér að kasta.

294. Kaupmaður strax
þá kongsgarð hitti,
bréf afhenti,

en eg beið á skipi;
þótti mér langsamt
þar að vera,
mátti því vita
voða nærri.

295. Um síðir var böðuU
sendur með öðrum,
þjófa-klumman

þar kom hka,
skyldi hún hart
um háls mér læsast;
það var fagnaðar
fyrsta kveðja.

296. Greip eg til klummu
og kasta út vildi,
hkaði vel,

þó hf strax missti,
nefnandi þar með
noltkuð stærra,
með því kongsbréfið
komið var undan.

297. Leiddur var síðan
með htlu snæri
til bölkvala
Bessastaða ;
margir þá höfðu

NR. 3

FJÖLMÓÐUR

meinróg aukið,
svo var að þrengt
á alla vegu.

298. Á hrossi danskra
með herra-böðli
til alþingis

eg skyldi ríða
undan hoffólki
og hávaldssveinum ;
hvað skulu agnir
hjá hveiti góðu?

299. Hafða eg laufskála
litið hreysi,

varla sá huldi
herðar mínar,
virti mig enginn
við að ræða,
enda þorðu fæstir
það að gera.

300. Þá skyldi leika út
lambið snauða,
þó of lengi hefði
undan dregizt,
hrafnar glöddust,
ialökkuðu gammar,
úlfar að flykktust
flokkum saman,

301. Upp voru lesin
okkar feðga

kongsbréf bæði,
þó keíja vildu,
lags var leitað,
að lítt skyldi stoða;
það er vana-hlutfall
voi't fátækra.

302. . em^) heift mesta

á mér var þó grimmust

opinberlega

fyrir alþýðu;

hitt leyndara

lá i hljóði,

hvorigu þarf þó

hæla stórum.

303. Forsvars forboð
eg fekk að heyra,
enda skyldu aðrir mig
einkis spyrja,

lika frá skipað
lögréttumönnum;
allt svo á móti
íslands lögum.

304. Þá var höfðingjum
í hópa safnað,
klaustrahöldurum
og kennimönnum;
sex úr stigti
syðra byskups
prestar nú skyldu
puta úr máli.

1) Hér er rifiö framan af sem svarar einum eöa tveim stöf-
^ni; em má lesa greinilega; ef til vill hefir s veriö fyrir framanj
engu er bættara, pótt sem sé lesiö; má vel vera, aö erindið
sé eitthvaö brjálaö.

74

FJÖLMÓÐUR

SAFN V

305. En aðrir sex
áttu að norðan
við svo bæta,

að væri fullnægja;
stórhöfðingiarnir
stika rúmlega,
manndómur væri,
að mál endaðist,

306. Úrskurð eg heyrða
allmjög skjótan,
ómakslítinn

i alla staði,
að mjötuður mjög
fyrir mals hefði^),
en allir sögðu,
að af það slíyldi.

307. Frá þeim firrtist
fullur hugmóðar,
af því að vild hans
ekki skeði,

lásu bæn drottins
berhöfðaðir,
að saklaus ekki
sviftist lífi.

308. Þrjá menn sá eg
sitja á jörðu,

en engan heyrða eg
um mig dæma,
presta ei heldur

í hópa skipast;
þetta svo bíður
í þeirra böggum.

309. Heyrða eg á ræður
höfðingja sumra

og svo minna
öfundarmanna,
þótti ómagi
orðinn danskra,
mætti fram flytjast
fyrir kongsnasir.

310. Töldu þó í vegi
tvær hindranir,
hver upp á kosta
ómagann skyldi,
eða hefði nokkur
hug svo djarfan,
að á sinu skipi
mig sigla léti.

311. Þar stóð i gaddi
þeirra dómtylla,

svo hann aldrei komst

áfram lengra;

sagt var höfuðsmanni

svoddan efni,

eigi vildi heldur

við ómaga taka.

312. Var eg þá enn vesall

1) Pessar tvær línur kunna aö vera eitthvaö úr lagi færöar.
Dóminn er aö finna í alþingisbók 1637, og er hann kveöinn upp
30. júní þaÖ ár. Par er staöfestur fyrri dómurinn frá 1. ágúst
1631, er gerir Jón útlægan af landinu. Pó er siöari dómurinn
meö þeim viöauka: ))utan kongleg náÖ vilji meiri vægÖ honum
sýna((.

KR. 3

FJÖLMÓÐUR

75

i voða kominn,
þvi bjargar forboð
^ bleif sem fyrri,
hlífði kongsbréf,
að koU ei missti;
þó voru ei allar
þrautir liðnar.

313. Dóm fekk eg engan
að d[rJottins vitni,
ekki heldur junkur,
er hann mér sagði,
kvíddi því næsta
fyrir kongs reiði,

ef skrifle^t andsvar
skyldi eg öðlast.

314. Hvað þeir dimmnesku
duflað hafa síðan,

er mér óvitanlegt

i allan máta;

heyrt hefl eg þó lengi

hótað iUu

og synodaha sé

sett fyrir dóma.

315. Klagaði eg fyrir junkur
kreppur sUkar,
kongsbréf mér ekki
kynni að nægja;
hann kvaðst ei þora
heldur en mi . .

móti höfðingjum
niér meira að vægja.

316. Á merinni sömu

mundi eg enn skrölta
aftur á kongsgarð
sem ölmususkepna;
falsarinn af veik
framsigling mina
á striðskipum
og um það hældist.

317. En að skilnaði
ályktuðu

Jens^) og junkur,
að jeg fri skyldi
í Múlasýslu
mína reisa
og hjá kerhngu
kúra síðan.

118. Þó hafa ei dísir
dáið gervallar,
þvi með ýmsum

skrykkjum
oft hefir gengið,
brennt var fyrir mér
bréf uppheldis,
hingað og þangað
hcaktist víða.

319. Putaði nokkur
um pilta dauða,
reka vildi trýni
í róg annarra,
því mætti mörgum
maklegt þykja,
að. i belg sama
aftur strokaði.

1) Hér er snepill rifinn af horninu, sem svarar pví aÖ 2 — 3
Vantaöi. 2) þ. e. Jens Söffrinsson.

76

FJÖLMÓÐUR

SAFN V

320. Hafa gusubréf
geisað hingað,
svo eg engan frið
alstaðar fyndi,
þar til suðrið

úr sorta birti

með byskupi blíðum^),

blessi hann drottinn.

321. Aldrei hefir fundizt
í öfundarflokki,
heldur hugsvalað oft
og hýrt með ölmusu
karl og kerlingu;
krossburð undir
vantar þolgæði
þraut vel bera.

322. Þessi skal búkur
á bálki rauna,
dyrðilinn vantar
eða dregna róu,
svo ef vélkorn
vantar fjölmóð,
flug það hindrar
og fugla allra.

X2.esta,xis eöa.
rö[f Jaxi.

1. Nú liggur mér við
að lesa upp nokkuð
um aldarfar
eða eitthvað litið;

oft kemur halinn við
hitt og annað,
fylgir það hverju,
sem fast við hangii'.

2. Hvar skal á taka
hégóma minum,
þvi að djúplærðir^)
dæma harðlega;
oft þó sjálfir

ekki vita;

skjótast má skýrum,
skeður það stundum.

3. Svo heflr skaparinn
skikkað gáfum,
það hlýtur einn,
sem annan vantar;
nær sannleiksandinn
sjálfur fræðir
kallast gjöf náðar,
en nauðgun ekki.

4. En þeim heimlegum
i háskólum
nauðgað er einatt

til náms og bókar;
oft gengur misjafnt
um mennt og fræði,
verða sundurþykkjur
sumra á millum.

5. Vaxa því þrætur
viða i löndum,

1) Hér er átt viö Brynjólf Sveinsson, er byskup varö i
Skálholíi 1639, eftir Gísla byskup Oddsson. Hann hélt hlifiskildi
yfir Jóni læröa, svo aö Jón varö ekki fyrir ofsóknum siöan. 2)
Hdr.: djúpræröir.

NR. 3

FJÖLMÓÐUR

77

sitt þykir hverjum
svo má fara,
skammta sér sjálfir
skilning annan,
kalla þó guUöld
grand einingar.

6. Mér þykir annað
myrköld sýnist,

fært gæti eg heim það,
ef fengi til leyíi,
nú er þar langt frá,
að lýti megi skoðast,
siðan sannsýnin
sökk til grunna.

7. Þeirra þó sjálfra
þýzki Martinus
áminnir einatt
um sannsýni,
en því síður
hún aktast núna,
látast þó vera
hans lærisveinar.

8. Sumir vilja gægjast
i gaupnir droltins,
hvað hann heíirskapað
i huldu og leyni,
yfir og undir

og allt um kringum,
i sinum braukstólum
seint það flnna.

9. Fátt eitt sá eg

af feðrum skrifað
i æsku minni;
það er nú glatað;

margt held eg með þeim
meira en börnum,
allt hvað trú rétta
ekki skaðar.

10. AUar iviðjur
og umgirðingar
halda þvi i sér,
sem hlýða eðli,
vagnar sækja reisu
á voru jarðríki,
léttfærir andar
um loptið fljúga.

11. Skepnum mun gefinn
skilnings andi,

ei sízt álfum
og svo nornum,
mjög svo mannenglum
mynda tveggja,
disna kyn[j]um
og dverga slekti.

12. Völvum tvíkyns

og vísum loðálfum,
Iqptlegum sumum,
og lika jarðar,
svo er og Vana kyn
í vorum löndum,
með heimsku og vizku
hrært til samans.

13. Hvað skal oss börnum
að bulla í ofmegnu,
mjólk hentar betur
af mæðra brjóstum,
heilagrar kirkju
heilnæm kenning.

78

en hún er rupluð,
rænt og plundruð.

14. Hún er réttlitil,
og rýrist þó altíð,
griðalaus staður,

svo sem geit stekkjar,
eða sem brunnhús
að bleyta í eitthvað
þeim til þarfa,
þá menn vilja.

15. Hafa heiðursmenn
hálfu traustara
virt vé sín og grið
valið réttdæmi;
sanngirni elskað,
sómann prísað,
oft i nauðum
einnig hjálpað.

16. Nú þykja siðir
sæmilegastir
einum sérhverjum
í ýmsum löndum
eftir hugarboði
hins eða sjálfs sín,
þvi að gjnnhelgin
gengur um sættir.

17. Fjórir útskæklar
af forn[r]i veröldu,
óUkir alhr

að art og þjóðum,
Hggur Satans ey

SAFN V

suðri nærri,
en þeir Garamantes
gapa við vestri.

18. Við austrið Tartarar
ávallt byggja,

en Nova Zembla
i norður hallast,
steinklimpur stóri
þar stár fyrir utan
þrjátíu^) mílur um
þeirra frönsku. [kring

19. Þaðan lcoma straumar
og stórar hafrastir
um kring snúast
eins og spennill,

hka sem þræturnar
um þýzka veldið^),
þeim undan Idumpi,
þar er uppsprettan.

20. Krukkað er einatt

i koll rómverskum,
þeirra heíir enginn
þó hér komið;
hvað batar bullið
beint að höggva,
eða i Qarska
fólk að dæma?

21. Chinar hafa öðlast
kænskar íþróttir,
rikdóm mestan

og mikil visindi;

FJÖLMÓÐUR

1) Meö tölum i hdr. Pessi erindi (17. — 19.) sýna landfræöa
hugmyndir Jóns. 2) Hér mun ált við þrjátigi-ára-styrjöldina.

NR. 3

FJÖLMÓÐUR

79

skyldi önnur þjóð
af öfund springa,
þó svo skaparirin
skikkaði gáfum?

22. Anzi eg orði
til ósiða,

vist er svarið,
þó vanti höggin,
þegi þú og þegi þú,
þrællinn aumi,
vér höfum valdið,
vel skal fara.

23. Margt, hvað gott fannst
i gömlum siðum,
það er úr lagi fært
langt frá hófl,

má kattar driti
, klína á guUið,
hvítt alsyrta
með hrimi og kolum.

24. Skil eg Babýlon
borg tapaða,

en Jerúsalem
ibúð heilagra,
andleg þýðing
andlegu hlýðir,
sitt hvort er það
sjór eða jörðin.

25. Þeir mig upp á spélni
spámann kalla,

við hafa svo breytt
sem verið hefði.

1) Svo i hdr.

vitna það mínir
veslir dagar; '
ekki er frægð mikil
að fella bjúgan.

26. Ei var sem unnið
Ermland mikla
að megðu-titlingi
múg að safna,
hafa fyrir ómak
og höfuðkostnað,
sem ekki er máltiðar-

korn

fyrir einn af mörgum.

27. Fjörutíu árum
fyrir fæðing mina
töldust á lopti
teikn margbreytin,
ragnarökkursins
reykur og svæla
gaus á eftir,

sem guð betri.

28. Veileifs^) nesti
varð uppkveikja
allra elda,

sem enn nú brenna;
þykir fráfallið
formætt vera,
stríð og óeiningar
stórar frægðir.

29. Þykjast hafa siktað
saur úr korni,
aldrei hafi svo vel

80

FJÖLMÓÐUR

SAFN V

áður gert verið,

standa þó i kverkum

kvistir þyrna,

af því verða suraír

ólæknandi.

30. Fold fáguðu
feður til akra,
áður sáð var í
sæði góðu,
bezt til bjuggu,

fyrir byl[j]um umgirtu,
svo að gru[n]d ekki
góðu spiUti.

31. Akursins kjarni,
ilmandi sætleiki
upp var sniðinn
með öUum rótum,
en í staðinn
ausið leiri,

borin á aska

með bleytu og sauri.

32. Aukist hafa öfgar^)
yfir hundrað ár,
síðan kærleiks glóðir
kæfðar voru,
grund forkalin

af grimmd veðráttu
með iðjuleysi
og [öðru] shku.

33. Sett var orðhelgi
i stað verka,
gerðu það vorir

góðu þýzkir,
mætti það duga,
að munnur pulaði,
þó að ávextir
aldrei sæjust.

34. Þvi má nú hoppa
heims á skeiðum,
næmir svo gera
nýbreytingar

hvað skal oss kongur^
Kristur má duga,
eða byskups nafn
burt og af þáð?

35. Eitt mun til friðar
1 öldu vorri,

þar afskiljum lifnað
eigi má finna,
hlýtur ei apast
eftir öðrum
mjög tilþrengdur
móti samvizku.

36. Úlfur kann hða
enn sinn maka,
og svo hraf[n]inn,
hundur og tóau,
einnig sauðurinn,
svínið og geitin,
sérhvert slekti
svo framvegis.

37. Tvö af rikin .
tvíflast aldrei,
þau enn nú halda

1) Hdr.: afgur

NR. 3 FJÖLMÓÐUR

81

eining sinni,

r

það er Italía
og svo Spanir,
hrærast í millum
hálfblendingar.

38, Eru katholiskir
kærleiksfullir,
gefur einn lif út
Ijúft fyrir annan,
þarfaslir þjóða^)
þær að kristna,
þeir alvalds hópa
auka stórum.

39. Hafa þeir Americam
allvíða kristnað,

og svo Austindien
allt að Chinum,
en bölheimskir
þeim blóta gjarna,
svo sem að gerðu
glópar vorir.

40, Fimm eru stórþing
farin hér undan,
þörf mundi gerast
á því enu sjötta,
dylst það í duldu,
mcðan dimmt er þann-
þegar það er úti, [ig,
þá er langt komið.

41. Heyrt höfum vér lengi
hrinur og læti

til manna, fugla

og megnisdýra,
kapp i þrætum,
kíf og marglyndi;
öU heims skepna
undrum kvíðir.

42. Þessi er ávöxtur

akra víða, »
það er auðfundið,
að eitthvað vantar,

gys og gjálifi
og glymur aldar

fipar fyrir mörgu

þar fornt er lastað.

43. Gikkir hoppandi
góna í mána,
viljandi frá honum
vísdóm taka,

vilja síðan stritast
við stórlærða,
en lausingjum fylgir þó
lítil vizka.

44. Heims í hágildi
hreysti-sveinar
annað hugsa
en aflóg gömul,
eUin og æskan
ólíkt virða,

sitt þykir hverri,
satt er að tarna.

45. Þeir trúlyndu
tappa hrein valin^)
lifs vötn og legi

1) Þjóöum(?). 2) hreinvalean, hdr.

82

tíl lækninga,
spilla má vini
og virt góðri,
svo i skirt liunang
skvetta keytu.

46. Oft heyra visir
heimsku sumra,
villist þó ekki
vizka þeirra,
veltast báðir
vesall og mikiU,
sérhver sjálfur
undir sinum böggum.

■

47. Reiflings gaman
er raup stórmikið,
en feðra heilræðin
þau fjúka um eyra,
ávöxtur eika

æ ber vitni,
sú þekkingin
sizt má bregðast.

48. Ágirnd, okrið
með eiginvildinni,
skellt á skálum
skin og Ijósi,
heims réltarbót
livarkvæm viða,
reglur aðreyrðar,
reip þau halda.

SAFN V

49. Asianinskur^)
einn höfðingi
Jólnir, fyrri

en Julius Cæsar,
mildastur manna
maður íþrótta,
skrifast ártal hans
upphaf jóla.

50. Uppsala-byskup
ólafur mikli^),

sá höfuðgull Svia

heita mátti,

væri ei bókum hans

bylt sem fleira,

þar mætti fróðleikinn

finna og skoða.

51. Grimm hefir remman
í rótum fundizt

með dönskum og Sví-
drjúgan tíma, [um
þó sagt hafi formenn
sigurland verða
og altið aukast,
meðan aldir vara.

52. Mun á hjólvindu
hrillu valtri,

hvað um vort auma
Island líður,
Engla, Svia

FJÖLMOÐUR

1) Hdr.: Asiœ nijnskar, dregiÖ af latinsku oröi: Asianus.
2) Hér mun átt viö Olaus Magnus (f. 1490, d. 1558). Hann varö
erkibyskup i Uppsölum aö nafnbót, en sat þar aldrei. Hann var
fræöimaöur mikill og hefir ritaÖ Noröurlandasögu (Historia de
gentibus septentrionalibus). Sbr. Porv. Thoroddsen: Landfræöis-
saga íslands, I. bindi, einkannlega bls. 135—144.

NR. 3

FJÖLMÓÐUR

8$

eður griplanda,
nær það dregst
úr danskra höndum.

53. Drekka nú dýrir
i dimmu aldar
við undirlýðsins
olíufeiti,

sé það sjóvargagn
eða sérhvað annað,
skinnið af skollum,
skrápur eða húðir.

54. Þykir fátækum
fagnaðar yndi,
ef við öskuglóð
una sér mælti,
látinn angurlaus,
liðinn i meinleysi,
svo að æfintýrum
engum gegndi.

55. Öfundar-kæla
anda mótvinda
úti byrgir

eitt og margt hvað,
hlýt eg þeim inni
að halda fjöðrum
með bátkorn Htið
og brotnar árar.

56. Nú er hrerið karls
i hreysi komið

frá hofmóðs sveinum
og herrafólki,
guð má senda þeim
til gamans annað

og að spila við þá
sem spektir g[r|eina.

57. Hafa börn setið
við blys og elda
nokkuð drjúgara
yfir nótt miðja

og ná má eitthvað
enn um grímu,
móti dagsvonum
dimmir gjarna.

58. Hafa leikbræður
landsmenn mínir
kreist og kramið
karl vesalan,
mátti mig þó nýta

til margra gagnsemda^
meðan ættjörð vor
uppi tolldi.

59. Get eg eflir minn dag
aldar komandi
krutur megi heyrast,
þó karl sé hðinn,
nýtt úr nýju
nærfellt sprettur,
meistarann vantar
margt að þekkja.

60. Lausandar skjótir
skýjum á miUi,
eitt þó varist,
annað hæfir,
kingast og valtra
vísir i nokkru.

S4

FJÖLMÓÐUR

SAFN V

glu^gur einn byrgður
kann gra[n|da Ijósi.

€1. Með bylgjul^ríðum
. og brauktíðindum
fálmað er og þreifað
og fundið eitthvað
sem hálfsjáandi
hitt og þetta,
griplandi noickuð,
en úr greipum sleppa.

€2. Þar til að býsnar
bata undan,
eftir skellskúrir
• skin sem klárast,
dagurinn lýsir
þar dimmt var áður,
veg villu skuggar
vikja Iiljóta.

€3. Myrknætti hljóta
menn að Hða,
eins og aldarfar
eftir hlutfalH,
þreyja 1 hljóði
þunga harma,
það er guðs gáfa
sá getur um borið.

€4. Marghöfða dýrið
meinsöld, veröld,
öfundar, harma,
angurs, hryggða,
böls, brigðmæla,
banaráðs, svika,
friðleysis, fjötra,
fárs, hfskvala.

65. Sáð hafa akra
sumir þannig,
nú er það eftir
upp að skera;
sá kemur dagur,
þó seinka þyki,

að hver tekur gjöld
fyrir gerðir sínar.

66. Nú skal fugl litli
fjaðrir hylja,
leysa ei tleiri

úr htlum stapa,
ekki heldur spila
við spottgjarna,
hvað skal þjóðum það,
sem þekkist enginn,

67. Mótvinda mína
mun eg svo kveðja,
þeir minnst hafa óskað
minna góðbæna,
hvar skaparinn heíir
þeim skikkað verur,
bífalast þangað,
beint sem hæfir.

68. Margt er til minnis
hjá mönnum upp

teiknað,
hver vill það hneyksla,
sem helgir leyfa;
sönn virðast dæmi
diktum meiri,
haft til skoðunar
hitt umliðna.

69. Hver vill sér eigna

NR. 3

FJÖLMÓÐUR

85

ógreint nokkuð,
utan eigið mark
allglöggt þekki?
Sízt sig stoltir
sauri ausi
eða forsjálir
i flór grípi.

70. Þykist eg því fullviss,
að fyrirmenn engir
forvitnist undir
fjaðrir stuttar,

né dóm geri
um dyrðil titlings,
þó hann lafi þar
sem löngu er vaxinn.

71. Þykja æfintýr

alþýðu gaman,
en historíum^)
höfðingjar safna;
þess verður getið,
sem gerzt hefir
og mönnum er ekki
úr minni fallið.

72. Mun mótgangsfólk
móðgast ekki
né ragna fast
rauna-karli,
þeir með huga góðum
hlýða þessu,
verði þeim að hægri
harmar þeirra.

1) hdr.: hirdstiorum(!)

6

Mannanöfn.

Agrippa (vísindamaöur) 7.
Albertus Magnus (doctor uni-

versalis) 7.
Ari Magnússon (sýslumaöur í

Ögri) 16, 18, 19, 20, 39, 53, 56,

57, 58.

Árni Gislason (lögréttumaÖur á
^ Ytra-Hólmi) 22, 60.
Arni Magnússon (prófessor)
10, 11.

Arni Oddsson (lögmaöur) 15,

62, 64, 67.
Asmundur Klemensson 17.
Azcentius (spánverskur maöur)

42.

Axlar-Björn 20, 58.

Báröur (galdramaður) 16, 35.
Benedikt Porleifsson i BúÖar-
dal 65.

Bjarni Oddsson á SkarÖi 17.
Bjarni Oddsson (sýslumaöur á

Buslarfelli) 24, 67.
Björn Halldórsson (prestur i

SauÖlauksdal) 33.
Björn Jórsalafari 12,
Björn Magnússon (sýslumaÖuri

Bæ) 47, (54?).
Björn Magnússon Olsen, sjá

Olsen.

Björn í Oxl, sjá Axlar-Björn.
Blöndal, Sigfús (bókavöröur) 8.
Brandur 45,

Brynjólfur Sveinsson (byskup i
Skálliolti) 4, 6, 9, 10, 23, 25,
29, 76.

Chinar (= Kínverjar) 78, 81.
Christina, sjá Kristin.
Clemus, sjá Klemens.

DaÖi Bjarnason á SkarÖi 17.
DaÖi GuÖmundsson i Snóksdal 6.
Danir 68.

Dýrfiröingar 48, 52, 53.

Einar Hálfdanarson (prestur á

Kirkjubæjarklaustri) 9.
Englar 82.

Espólin, Jón (sýslumaöur i Viö-
vík) 27, 68.

Finnur Jónsson (byskup i Skál-
holti) 27, 28.

GaIdra-Leifi,sjáÞorleifur Pórö-
arson.

Galdra-Ormur, sjá Ormur á

Knerri.
Galenus (læknir) 15.
Garamantes 78.

Geirmundur heljarskinn (land-

námsmaöur) 17, 37.
Gisli Hákonarson (lögmaöur í

Bræöratungu) 62, 63.
Gisli Jónsson (byskup i Skál-

holti) 4, 11.
Gisli Konráðsson (fræöimaöur)

16, 27, 28.
Gisli Oddsson (byskup i Skál-

holli) 6, 22, 23, 64, 67, 76.
Gisli PórÖarson (lögmaöur a

Ytra-Hóimi) 20, 56, 60.

NR. 3

MANNANÖFN

87

Gísli (bóndi á Rauöalæk) 4.
Grettir Ásmundarson (hinn

sterki) 7.
Grimur 51.

Grunnavikur-Jón, sjá Jón 01-
afsson.

Guðbrandur Vigfússon (dr. phiL,

fornfræöingur) 27, 28.
Guöbrandur Porláksson (bysk-

up á Hólum) 6, 11, 21, 22, 58.
Guömundur Andrésson (oröa-

bókarhöfundur) 5.
Guömundur Einarsson (pró-

fastur á Staöaslaö) 15, 18, 19,

21, 58.

Guömundur GuÖmundsson
(prests á Hjaltastaö) 26.

Guömundur Hákonarson i Ó-
feigsfiröi 12, 16.

Guömundur Jónsson (prestur
á Hvalsnesi og HjaJíastaö)

22, 23, 25, 26, 58, 61.
Gunnsteinn Grímsson á Dynj-

anda i Jökulfjöröura 46.
Gustaf Adolf (konungur i Svia-

ríki) 68.
Gustav Storm, sjá Síorm.

Hákon Pormóösson 12, 13, 16.
Háifda n Einarsson (rektor á

Hólum) 27.
Hannes Porsteinsson (skjala-

vöröur) 28, 29.
Hippokrates (læknir) 15.
Holger Rosenkrantz, sjá Ros-

enkrantz.

íngveldur Einarsdóttir i Ófeigs-
liröi 12.

Jacob (postuli) 65.

•^ens Söffrensson (Söffrinsson)

(umboösmaöur á Bessastöö-

um) 24, 67, 75.
'íólnir 82.

Jón Arnason (byskup i Skál-
holti) 9.

Jón Arnason (bókavöröur) 18,

27, 30, 37.
Jón Espólín, sjá Espólín.
Jón Grimsson (prestur i Árnesi)

45, 50, 53.
Jón GuÖmundsson (prestur i

Hitardal) 4.
Jón GuÖmundsson i Rauöseyj-

um 28.

Jón Halldórsson (byskup i Skál-

holti) 15.
Jón Halldórsson (prófastur i

Hítardal) 5, 16, 25, 26, 27.
Jón Jónsson (háskólakennari) 9.
Jón Magnússon (prestur á Eyri

i Skutulsfiröi) 8.
Jón Olafsson úr Grunnavík 26,

33.

Jón Olafsson (lögréltumaöur á

Grimsstööum) 30.
Jón Pálsson (prestur í Vogs-

ósum) 9.
Jón yngri SigurÖsson (sýslu-

maöur 1 Einarsnesi) 9.
Jón Sigurðsson, (skjalavöröur,

forseti) 21, 28, 30, 66,
Jón Steingrímsson (prófastur á

Prestsbakka) 9.
Jón Porkelsson Vídalín (byskup

i Skálholti) 4.
Jón Porkelsson Thorkillius

(reklor í Skálholti) 11, 26.
Jón Porkelsson (dr. phil., pjóÖ-

skjalavöröur) 13, 27.
Jón litli-læröi 26.
Juren (borgmeistari í Kaup-

mannahöfn) 68.

Kalund, Kr. (dr. phil., bóka-

vöröur) 28.
Kalvin, Jóhann, 4, 32.
Karl I. (konungur á Englandi)

68.

88

MANNANOFN

SAFN V

Klemens Ásraundarson (prestur

á Skaröi) 17.
Kristín (drottning 1 Svíariki) 68.
Krlstján IV. (konungur í Dan-

mörku) 25, 68.
Kristján Viliadsson (preslur á

Helgafelli) 13.
Kristur 80.

Lazarus (spánverskur bart-

skeri) 48, 49.
Loptur Jósepsson (kirkjuprest-

ur í Skálholti) 9.
Lúther (sbr. Martinus) 3, 27.

Magnús Olafsson (prestur i

Laufási) 24.
Magnús SigurÖsson (galdra-

maöur) 65.
Marteinn Einarsson (bj'skup í

Skálholti) IL
Marteinn, Martinus (spánversk-

ur skipstjóri) 14, 43, 46, 47,

49, 50, 5L
Marlinus pýzki (= Lúther) 77.
Mattheus (guöspjallamaöur) 48.
Mattías Olafsson (ráöunautur,

alþingismaÖur) 48.
Michael (engill) 39.
Móses 31.

Náttúlfur (sbr. Ólafur Péturs-
son) 60, 61, 62, 63, 64, 67, 68.

Niels Hansson (fógeti á Bessa-
stööum) 60, 62(?)..

Oddur Einarsson (byskup í
Skálholti) 6, 63, 64, 67.

Oddur Oddsson (preslur á
ReynivöIIum) 8.

Óöinn 9.

Olafur Daviösson (cand. phil.,
fræöimaöur) 19, 27, 28, 29, 38.
Olafur Einarsson (prestur í
. Kirkjubæí Hróarstungu)24,67.

Ólafur Halldórsson (prestur á
StaÖ i SteingrimsfirÖi) 38, 39,

Ólafur Haraldsson (konungur

hinn helgi) 38.
Olafur Jónsson í Arney 30.
Ólafur mikli (sbr. Olaus Magnus)

82.

r

Olafur Olavius, sjá Olavius.

Olafur Pétursson (umboÖsmaö-
ur á BessastöÖum) 16, 22, 23,
24, 57, 58, 60, 61, 66, 68.

Olaus Magnus (erkibyskup í
Uppsölum) 82.

Olavius, Ólafur (lollari á Skaga)

, 18.

Óli Worm, sjá Worm.

Ólsen, Björn Magnússon (dr.

phil., prófessor) 7.
Ormur Egilsson (prestur á

Kálfatjörn) 23.
Ormur á Knerri 16, 20, 58, 59.
Orraur hinn illi (sbr. Ormur á

Knerri) 20.

Páll Pálsson (stúdent, amtskrif-

ari) 29, 30, 32, 42, 59.
Pétur Ageirus (spánverskur

skipstjóri) 43, 44, 46.
Pétur pilot 43, 44, 48, 49.
Plinius (rómverskur náttúru-

fræöingur) 14.
Priamus (konungur iTroju)6L
Pros Mundt (höfuösmaöur) 24,

68, 71.

Ragnheiöur Eggertsdóttir(kona

Magnúsar prúöa) 47.
Rosenkrantz, Plolger (höfuös-

maöur) 68.
Ryssar (= Rússar) 43.

Sandeyringar 48.
Savonarola, Girolamo (ítalskur
kennimaöur) 2L

NR. 3

MANNANÖFN

89

Sigfús Blöndal, sjá Blöndal.
Sigriöur Porleifsdóttír (kona

Jóns læröa) 16, 17, 25.
Siguröur Jónsson (lögmaöur í

Einarsnesi) 9.
Sisuröur Jónsson (prestur á

Helgafelli) 13.
Sivertsen, Porvaldur (umboös-

raaöur í Hrappse^O 30.
Snæbjörn Torfason (prestur á

Kirkjubóli) 38.
Spanir (= Spánverjar) 39, 40,

47, 54, 81.
Stefán (spánverskur maöur)

43, 44.

Steindór (Steinþór) Gíslason

(sýslumaöur á Arnarstapa)

20, 22, 56, 57.
Steingriniur Jónsson (byskup í

Laugnrnesi) 23.
Storm, Gustav (prófessor í Krist-

ianíu) 7.
Svartur á Hellu 58.
Sveinn Nielsson (prestur á

Staöastaö) 13.
Sviar 08, 82.

'Tartarar 78.

Thorkillius, sjá Jón Porkelsson.
I'horoddsen, Porvaldur (dr.

Phil., prófessor) 14, 16, 18, 26,

27, 28, 67, 82.

Tómas (sbr. Tumas) 54.

Tumas (Tumsi) 54, 55.

Tumsi (Tumas) á FÍangastöÖ-

um 61.
Tyrkjar 60.

Vanir 77.

»Vdo(( (sbr. Volo) 57.
Volo (sbr. Olafur Pétursson)
57.

^orbjörn öngull 7.

Porkell GuÖbjartsson (preslur

i Laufási) 24.
Porleifur Björnsson (hirösljóri

á Skaröi) 17.
Porleifur GuÖmundsson (prest-

ur a Hallormsstaö) 26.
Þorleifur Klemensson 17.
Porleifur PórÖarson (Galdra-

Leifi) 17, 18, 37.
Pormóöur Salómonsson 12.
PormóÖur Torfason (sagnarit-

ari) 14.

Porvaldur Sivertsen, sjá Sivert-
sen.

Porvaldur Thoroddsen, sjá

Thoroddsen.
PuríÖur (réttara: SigríÖur) Por-

leifsdóttir 16.

Staðanöfn.

Akranes í BorgarfjarÖarsýslu

22, 60.
America 81.

Arnarstapi á Snæfellsnesi 20, 56.
Árnes i Trékyllisvik 34, 41, 45,

50, 53.
Austindíen 81.

Avik stærri i Trékyllisvík 53.
Babýlon 79.

BangastaÖir í Pingeyjarpingi
66.

BáröarjökuU = SnæfellsjökuU
59.

Bervík á Snæfellsnesi 55.
Bessastaöir á Álptanesi 16, 22,

23, 24, 57, 60, 63, 72.
Bitra i Strandasýslu 55.
BjarnarfjörÖur á Hornströnd-

um 39.
Bjarney á VopnafirÖi 67.
BreiÖafjöröur 17.
Búöardalur á SkarÖsströnd 65.
Bustarfell í Vopnafiröi 24, 67.

Dalakot i Útmannasveit 25.
Dalir (— Dalasýsla) 55.
Danmörk 26, 69.
Dynjandi i Jökulfjöröum 46.
Dýrafjöröur i ísafjaröarsýslu 48.

Einarsnes á Mýrum 9.
England 39, 71.
Ermland mikla 79.
Eyjar i Bjarnarfiröi 39.

Eyri i SkutulsfirÖi 8.

FinnbogastaÖir í Trékyllisvik
16, 35.

Fjallaskagi i DýrafirÖi 48.
Fjaröarhorn stóra 1 KollafirÖi
17.

Flangastaöir á Miönesi 61, 72.
FljótsdalshéraÖ i Múlaþingi

(sbr. Héraö) 26.
Frakkaþorp (sbr. ViUa Franca)

43.

GagnstaÖahjáleiga i Útmanna-

sveit 25.
GarÖsstaÖir hjá Ogri 17.
GeirmundarstaÖir á SkarÖs-

strönd 37.
Geirseyri i PatreksfirÖi 47.
Gestseyri, sjá Geirseyri.
GrímsstaÖir í BreiÖavík 30.
Grænland 7, 12.

Hafnarfjöröur 71, 72.
HallormsstaÖir (-staöur) i Skóg-
um 26.

Helgafell i Helgafellssveit 13.
Hella á Snæfellsnesi 58.
Héraö (= Fljótsdalshéraö) 66.'
Hispania (Hispanie, Hispanien

= Spánn) 38.
Hítardalur (prestsetur í Mýra-

sýslu) 4, 5, 25, 26.
Hjaltastaöur i Útmannasveit 18,

23, 26, 61.

NU. 3

STAÐANÖFN

91

Hólar i Hjaltadal 21, 22.
Holland 4.

Holl (sveit) í Rangárpingi 4.
Hornstrendur (sbr. Strendur)

12, 14, 28, 34, 46, 54.
Hrappsey á Breiöafiröi 30.
Hróarstunga í Múlaþingi 67.
Hvalfjörður í BorgarfjarÖar-

sýslu 62, 63.
Hvaisnes á Miönesi 22, 58, 61.
Hvergelmir 36.

Ingjaldssandur i ísafjarÖar-
_ sýslu 48.

ísland ^4, 12, 39, 48, 50, 67, 68,
, 69, 7Í, 73, 82.
ítalia 81.

Jerusaiem 79,

JökulfirÖir i ísafjaröarsýslu 46.
Jökull (= SnæfelIsjökuU) 20.

ICaldbaksvík sjá Kallbaksvik.
Kálfatjörn á Vatnslej^suslrönd
23.

Kallbaksvík á Hornströndum
38.

I^aupenhafn (sbr. Kaupmanna-
^ höfn) 68, 69.
Kaupmannahöfn 24.
Kersvogur áHornströndum(sbr.

Ketsvogur) 41.
Ketsvogur (sbr. Kersvogur) 41.
Kirkjuból á Langadalsströnd 38.
Kirkjubæjarklaustur á Síöu 9.
Kirkjubær í Hróarstungu 24, 67.
Kjalarnes 1 Kjósarsýslu 62.
Kjaransstaöir á Akranesi 63.
í^jósarheiöi 65.
Knörr í Breiöavik 16, 20.
KoUabúöir í Reykhólasveit 53.
KoIIafjöröur í Strandasýslu 17.
Kongsey á Bjarnarfiröi 39.
Kongseyjar (sbr. Eyjar) 39.
Kvalastaöir (= Bessastaöir) 25.

Langanes i Pingej'jarpingi 66.
Laufás í Pingeyjarpingi 24.
Lón á Snæfellsnesi 55.

Miönes á Rosmhvalanesi 22.
Múlasýsla, Múlasýslur 24, 25, 75.
Mundiufjöll 3.

Nástrandir 36.

Naustvíkurskörö á Hornströnd-

um 45.
NorÖurálfa 9.
NorÖurlönd 3.

Norörárdalur á Náströndum 36.
Nova Zembla 78.

OfeigsfjörÖur á Hornströndum

12, 34.

Ólafseyjar á Breiðafiröi 17, 36,
37.

Preslhús á Kjalarnesi 62.
Prestsbakki á Siðu 9.

Rauðalækur i Holtnm 4.
KauÖamelsheiöi i Pórsness-

þingi 55.
RauÖseyjar á BreiÖafiröi 28.
Reykhólar í Rej^khólasveit 43.
ReykjaheiÖi i Pingeyjarþingi 66.
Reykjanessröst 72.
Reykjarfjörður á Hornströnd-

um 45, 54.
Reynivellir i Kjós 8.
Rif á Snæfellsnesí 20, 58, 59.
Rosmhvalsnes (= Rosmiivala-

nes) i GuUbringusýsIu 72.

Sandeyri á Snæfjallaströnd 47,
49, 53.

Sauöhólar i Pingej'jarpingi 66.
Skaganaust i DýrafirÖi 48.
Skóganaust sjá Skaganaust.
Skálholt i Byskupstungum 4, 9,

13, 15, 25, 76.

92

STAÐANOFN

SAFN V

Skarö á Skarösströnd 17, 37.
Skarösströnd í Dalasýslu 17, 36,
37.

SkutuIsfjörÖur i ísafjaröarsýslu
8.

Snóksdalur í MiÖdöIum 6.
Snæfellsnes 20, 22, 56.
Snæfjallaströnd i IsafjarÖar-

sýslu 17.
SnæfjöII (:= Snæfjallaströnd) 37.
Spánn 38.

StaÖarhóU i Saurbæ 56.
Staöastaöur á Snæfellsnesi 15,

18, 19. 21, 58.
Staöur á Snæfjallaströnd 17, 37.
Staöur i Steingrímsfiröi 38, 39.
Stapi (sbr. Arnarstapi) 55, 58.
Steingrimsfjöröur i Stranda-

sýslu 18, 34, 38, 39, 55.
Slóra-Fjaröarhorn i KollafirÖi

17.

Strendur (sbr. Hornstrendur)

18, 19, 20, 43.
SuÖurnes i GuIIbringusýslu 61,

64.

Sviariki 60.
Svipjóö 68.

Tjörnes í Pingeyjarþingi 66.
Trékyllisvík á Hornströndum
16, 18, 45.

Uppsalir i Svíariki 82.
Uppsandar í Rifi 20.
Útmannasveit i Múlapingi
23, 25.

18,

Valadalur i Pingeyjarþingi 66.
Vestfirðir 19, 34, 39, 46, 47.
ViIIa Franca 43.
Viscaien (= Biscaya) á Spáni 38.
Vogsósar i Selvogi 9.
Vopnafjöröur i iMúlaþinj^i 67.
Worm, OIi (prófessor) 24, 25.

Ytri-Hólmur á Akranesi 22, 60,
62, 63.

I>órsnessþing 21.

•

ðej^ i Isafjaröarsýslu 48, 52.

Ögur i ísafjaröarsýslu 16, 17,
18, 19, 20, 39, 48, 52, 53, 54,
55, 56, 57, 58.

LITÍL ATHUGASEMD

*

VIÐ RITGJÖRÐ MEISTARA BOGA TH. MELSTEDS
))FERÐIR, SIGLINGAR OG SAMGÖNGUR« (SAFN IV)

EFTIR

JÓN PRÓFAST JÓNSSON

AÐ STAFAFELLI

«

[SAFN TIL SÖGU ÍSLANDS OG ÍSL. BÓKMENTA V NR. 4]

REYKJAVÍK

PRENTSMIÐJAN GUTENBERG

1917

Það er að eins eitt atriði i þessari fróðlegu ritgjörð
setn eg vil hér gjöra að umtalsefni. Höfundur heldur
þvi enn^) fram, sem mér þylíir mjög sennilega til getið,

á landnámsöld Islands hafi verið uppi tveir jarlar

Háleygja-ætt með sama nafni og föðurnafni, hvor-
^^^ggja nefndur Hákon Grjótgarðsson, og hafi hinn
yngri þeirra verið sonarsonur hins eldra, en sögusögn
siðari manna slengt þeim saman, og gjört að einum og
sama manni^). En þar sem hann bætir þeirri tilgátu
^ið, að Sigurðr Hlaðajarl, faðir Hákonar jarls ríka,
naii verið sonur Hákonar Grjótgarðssonar yngra, get eg
^|gi verið honum samdóma lengur^). Háleygjatal Ey-
'^indar skáldaspillis er ort um Hákon jarl rika, son Sig-
nrðar jarls, og virðist mér óhugsanlegt, að afa hans og
/^ngafa hefði verið slept úr kvæðinu eða langfeðgatal-
|nu, enda var Eyvindr svo gamall maður^), að hann
nefir vel mátt muna Hákon Grjótgarðsson yngra, hafi

Hákon Hfað til 920-30, og má nærri geta, að Ey-
^indr hefði eigi ruglað honum saman við afa hans,

erfitt að gjöra sér grein fyrir þvi, að einmitt þau
^i'indi hefði týnst úr HáleygjataH, er komu til þeirra
g^ Grjótgarðs yngra og Hákonar yngra Grjótgarðs-
^onar, hefðu þau staðið þar nokkurn tíma, þar sem
P^ir höfðu verið uppi á dögum Haralds hárfagra, og
ins vegar hafa svo margir fyrri ættliðir geymst af
^ngfeðgatalinu, þar á meðal nokkrir samnefndir (2
Hávarar, 2 Haraldar, 2 Herlaugar), enda Hklegast, að
^^^ið hafi verið til í heilu liki á dögum Snorra Sturlu-

^br. íslendinga saga: I. 206. Tilgátan upphaflega Finns
Proíessors Jónssonar.

2) PeUa er líka haft fj^rir saU í nýjustu Noregssögu (A.
''"gge: Norges Historie 131),

^ 3) ÞeUa hefi eg tekiö fram i Ark. XXIII. 275. n. 4, en B. Th.
/^- ekki tekiö þaö til greina.

4) Fæddur nálægt 910 (meö því aö hann getur um elli sina
^alaegt 965, F. J. Skjalded I. B. 64).

4

LÍTIL ATHUGASEMD

SAFN V

sonar, þar sem hann tilgreinir nokkur eiúndi úr þvi^).
Hann getur þó um fall Grjótgarðs Hákonarsonar Hlaða-
jarls í síðari orustunni við Sólskel, án þess að minnast
á Háleygjatal, enda veit hann ekki betur, en að Sig-
urðr Hlaðajarl hafi verið sonur Hákonar Grjótgarðs-
sonar gamla, tengdaföður Haralds hárfagra^). Það s>'n-
ist ekki heldur neitt því til fyrirstöðu, að Hákon jaf^
gamh hafi getað átt Sigurð jarl i elli sinni (um 890-^
900), og mátti Sigurðr vel vera töhivert yngri en börn
Ásu, systur hans, eða sonur hálfbróður hans (o: Hákon
Grjótgarðsson yngri)^), En hklegt má telja, að Grjót-
garðr sá, er Snorri telur bróður Sigurðar jarls, en
miklu yngra^), hafi verið sonur Hákonar jarls Grjót-
garðssonar yngra, sem eigi hefir verið nefndur í Ha'
leygjatali, og gat því fremur týnst eða runnið saman
við annan í munnlegu arfsögninni^).

Með þessum hætti má koma ölhi vel heim, er til
ættar Hlaðajarla kemur, þótt eigi sé haldið fram þeirri
tilgátu um faðerni Sigurðar jarls, sem kemur i bága
við beztu heimildir, að faðir hans hafi verið sonar--
sonur Hákonar jarls Grjótgarðssonar gamla, er féH ^
Stafanessvogi.

1) Sbr. G. Storm ura Ynglingatal í Ark. XV. 111—12. Par er
þvi haldiö fram, aö Eyvindr haíi endurtekiÖ nokkra ættiiöi, tu
pess aö liöirnir yröi jafnmargir og i Ynglingatali, en pótt p^^_
sé hæpin ályktun, pá viröist hitt enn ólíklegra, aö hann helöi
slept nánustu forfeörum Hákonar rika til þess aö Háleygj^ta*
yröi ekki lengra en Ynglingatal.

2) Sbr. Hkr. (Ungers útg.) Har. hárf. 9., 11., 13. og 40.
sbr, Ldn. V. 9. (um Atla jarl og Hástein).

3) Siguröur jarl átti dótturdóttur Haralds hárfagra, er
vísu gat veriÖ yngri en hann.

4) Hkr. Har. gráf. 4. k. — í Hkr. Har. hárf. 40. k. stendur:
)>Þeir vóru mjök jafnaldrar synir Haralds ok Sigurör«, og er
þar átt viö sonu Ásu, sem Snorri (Hkr. H. hárf. 18. k.) telui-
fædda fyrir Hafrsfjaröarorustu (872), enda viröist Snorri (s. st-
13. k.) láta Hákon jarl falla nálægt 870, en eigi hafa gætt pess,
aö Grjótgaröur sá, er sveik Sigurö jarl, gat meö engu "^^^'^.^^r-
(al)bróöir hans, eo pó ))yngri miklu«, heföi Sigurör sjáltu
veriö fæddur skömtnu fyrir fall fðöur peirra.

5) Sbr. Tím. Bmf. X. 130 nm.

BÆJANÖf N 06 EYÐIBÍLA

A

SKÓGARSTRÖND

I

EFTIR

LÁRUS HALLDÓRSSON

tSAFN TIL SÖGV ÍSLANDS OG ÍSL. BÓKMENTA V NR. 5)

REYKJAVÍK '

PRENTSMIÐJAN GUTENBERG

1917

I

I

Til skamms tima hefir litið verið ritað um bæja-
nöfn og örnefni á íslandi og hljóta þó aUir að sjá,
hversu stórkostlega mikilsvert það er sögu lands vors,
tungu vorri og ýmsu öðru, að um þetta efni sé ritað
og það rannsakað vísindalega. Merkasta ritgerð um
þetta efni, sem ég minnist að hafa séð, er ritgerð pró-
fessors Finns Jónssonar, sem út kom árið 1911 i Safni
lil sögu Islands og islenskra bókmennta og heitir:
»Bæjanöfn á íslandi<(. Er hún eins og vænta má af
jafn ágætum visindamanni og dr. Finnur er ágæt, og

hann þar fyrsti brautryðjandi i þessum visindum.
Getur því ekki annað verið en margt sé óskýrt i þess-
um efnum, því að til þess nægir ekki málfræðisþeklcing

*

emgöngu, heldur og þekking á sögunni, munnmælum
og þjóðsögum og síðast en ekki sizt kunnugleiki og
þekking á landslagi og legu staða, sem nöfnin eru
bundin við.

Prófessor Finnur stingur upp á þvi, »að einn mað-
ui" eða tveir í hverri sveit tækju sig til og söfnuðu þess
konar nöfnum og sendu þau t. d. Landsbó'sasafninu í
Reylcjavík«. Þetta væri óskaráð, en forgöngumann vant-

og væri ekki úr vegi, að Bókmenntafélagið tæki að
ser að koma rekspöl á þetla mál og annast um að
kveðja menn til þessa slarfa. — Væri nauðsynlegt að
félagið tæki mál þetta til umræðu og athugunar á fund-
um sinum.

í þessari stuttu ritgerð hef ég hugsað mér að reyna
íd að leggja minn skerf til slikrar söfnunar og þeirra
skýringa, sem mér er unnt að gera. Skulu fyrst tekin
nöfn byggðra bóla, eða bæjanöfnin á Skógarströnd því

hér hefir mér verið hægast að veita mér nauðsyn-
If^gar upplýsingar vegna þess að þar sem menn dvelja

4

BÆJANÖFN

SAFN V

og fara mest um, er auðveldast að kynna sér landslag
og munnmæli um bæjanöfn og örnefni yfirleitt. Tel ég
þá nöfn bæjanna. sem nú eru byggðir í þessari sveit,
og leitast við að skýra þau. Verður það þvi fyrsti þátt-
ur. í öðrum þætti mun ég telja nöfn þeirra jarða, hjá-
leigna og kota, sem nú eru óbyggð og leitast við að
skýra heiti þeirra eftir þvi sem föng eru á og ég hef
getað útvegað mér upplýsingar um.

I. '

Byggðarlag það, sem nú er kallað Skógarströnd eða
Skógarstrandarhreppur, liggur sunnanvert við Hvamms-
fjörð og Breiðafjörð, svo sem strandlengja frá Gunnars-
staðaá eða Gljúfurá og að Alftaflrði, sem skerst til suð-
urs úr Breiðaíirði fyrir austan Stykkishólm. Teljast með
hreppi þessum noklcrar eyjar, 6 sem nú eru byggðar á
Breiðafirði og taldar verða siðast i kafla þessum, Að
góðum og gömlum sið verður hér byrjað á og fram
haldið röð bæjanna efíir boðleið lireppsins og er þá
austasti eða innsti bærinn

1. Hólmlátur,

Bær þessi stendur alllangt frá sjó, i halla sem ligg-
ur móti vestri. Háar borgir eru fyrir austan bæinn. 1
landi jarðarinnar fram með ströndinni eru nokkur sker
og einn grasi vaxinn hólmi eða ey, sem nær því fjarar
út í. Er hólmi þessi í daglegu tah ávalt kallaður Hólm-
inn og er þar ofurlitið æðarvarp. Landmegin við Hólm-
ann er pollur, sem aldrei fjarar alveg, eins og lón, Þai'
mun látrið vera sem bærinn er kenndur við. Hefir þar
verið selalögn i fyrri daga, eða látur, þvi að svo hafa
selalagnir verið kallaðar að fornu fari. Selveiði er nú
engin þarna, því að selur er nú því nær lagztur fi'í^
suðurströnd Hvamms- og Breiðafjarðar, þar sem áður
var viða mikil selveiði, Nafnið Hólmlátur er þvi dregið
af Hólmanum og lögninni eða látrinu, sem þar er
f^TÍr ofan.

J

NR. 5 OG EYÐIBÝLA 5

2. Árnahús.

Þessi jörð er í daglegu tali köUuð Árnliús og er
það auðvitað latmæli, en þó ekki nema eðlileg breyting,
Ekki hef ég getað komizt eftir, hvers vegna bærinn
ber nafn þetta, en vitanlega er hann kenndur við
mannsnafnið Árna, sem annaðhvort hefir byggt þar
fyrstur eða byggt upp úr stekk eða beitarhúsum, eins
stundum átti sér stað. Ekki þykir mér ósennilegt,
^ð þarna niður við sjóinn, fyrir neðan stóran beitar-
flóa, hafi forðum verið beitarhús frá höfuðbólinu og
landnámsjörðinni Hólmlátri, því að eftir legu sýnist
það vel geta staðizt, þar sem ekkert vatnsfall er á milli
bæjanna, en einn óslitinn, stór og víðáttumikill flói.

3. Emmuberg,

Bærinn stendur norðan undir barði, og fyrir ofan

það barð eru atlíðandi hjallar upp undir kleltabelti,

«em eru kölluð Bergin. Þetta klettabelti hygg ég, að

sé berg það, sem bærinn er kenndur við. Sögn er um

það, að fyrst hafi þarna búið kona eða ekkja, sem

Emma hét. Neðan til í túnjaðrinum, til útnorðurs,

stendur stór steinn einstakur, sem enn i dag er kall-

^ður Emmusteinn, undir honum er sagt að Emma

húsfreyja sé heygð. Hvergi hef ég heyrt hennar getið í

í'itum og líkast er til, að minning hennar hfi eingöngu

1 bæjarnafninu og munnmælasögunni, sem fylgir stein-
inum.

4. Laxárdalur.

Grunnur og flár dalur liggur frá norðri til suðurs
innarlega á Skógarströnd, og rennur eftir honum í
íiorður til sjóar á, er Laxá heitir, nokkuð mikil á, og er
laxveiði i ós hennar. Fyrir mynni dalsins er hæð, sem
ij'kur honum neðan frá að sjá, Uppi á hæð þessari
stendur bær, sem Laxárdalur heitir. Þegar þangað er
komið, opnast dalurinn, en annarsstaðar að sést ekki
*nn i dalinn, Þelta bæjarnafn mun þvi ekki þurfa frek-

2

13

BÆJANÖFN

SAFN V

ari sbýringa, nema réltara mundi vera að segja »a&
Laxárdak en »í Laxárdak.

5. Borgir.

Þetta bæjarnafn er sömuleiðis einfalt og óbrotið*
Bærinn stendur austnorðanvert i lágri fjallshæð, sem
er þeim megin alþakin köstum og borgum, er hafa
ýmislega lögun. Flestar eru borgir þessar með stand-
klettum úr stuðlabergi, og eru sumstaðar drangar klofnir
frá, sem standa uppréttir. Eru þessar borgir bæði 1 og
i kringum túnið. Sumir kalla bæ þenna í nefnifalU
Borgar, og er það sjálfsagt jafnrétt.

6, Innra-Leitu

Bær þessi stendur hált, eiginlega uppi á ávölu fjalli
bungumynduðu, með ótal hæðum og kastanöbbum.
Fyrir norðan lúnið er hryggmynduð hæð, og þegar að
innan er komið, sést bærinn fyrst, þegar komið er á
þessa hæð, sem er köUuð Leitið. A milli þessa bæjar
og þess- næsta fyrir utan, sem er Bildhóll, er annað
leiti, sem gerir það að verkum, að ekki sést á milli
þeirra bæja, en ekki er þó sú hæð kölluð leiti.

7, Bildhóll.

Sunnan til i túninu á Bildhóli er hóll aflangur og
bungumy ndað ur, úr föstu bergi, og er hóllinn alllaf
kallaður kastali, en um annan hól er ekki að tala, sem
bærinn gæti verið kenndur við, þvi að bærinn stendur
mitt í viðlendu flóalandi, eins og í breiðum og fláum
dal, en þessi kastali eða hóU er einstakur upp úr fló-
anum; allt túnið er fremur lágt, nema í kringum kast-
alann. Sagt er, að bærinn sé kenndur við konu, sem
þar á að hafa byggt fyrst bæ og búið, og heilið Bílda.
Ætti bærinn því að heita BilduhóII. En það, að u er
sleppt i framburði á undan h, ér ekki nema eðlileg
breyting. Leiði eða dys Bildu kerlingar er sýnt enn í
dag útsunnan undir kastalanum á Bildhóli, og er það
sjáanlega fornmannsleiði. Annars er afarmikil þjóðtrú

NR. 5 OG EYÐIBÝLA 5^

bundin við þennan kastala, og skal eigi farið frekar út
í það liér. Auðvitað gæti bærinn líka verið kenndur
við bildólta kind.

8. Vörðufell. -

Pegar kemur út fyrir Svínafossá, breytist lands-:
lag að nolckru og verður ströndín þá alsett mörgum
lágum og smáum fellum. Eitt af þessum smáfellum er
það, sem bærinn að Vöiðufelli stendur undir. Stendur
hann austan undir fellinu, og er fornleg varða uppi
á brúninni á fellinu, og sést hún frá bænum. Sjálfsagt
er langt síðan, að varða þessi hefir verið hlaðin, því
að annars hefði bærinn eða felHð ekki verið kennt
við hana, Að hkindum mun vörðu þessari ávalt hafa
verið haldið við. Nú á tímum litur hún út sem hálf
varða eða vörðubrot.

9. KeisbakkL

Prófessor Finnur Jónsson ritar þetta bæjarnafn
Keiksbakki, en sá ritháttur og framburður er vafalaust
rangur. Áður hét bær þessi að eins Bakki. Keiks- held-

F. J. að sé ef til vill viðurnefni, og er það rétt, en
þá á það að vera Keis, 1 Fornbréfasafni VL b., nr. 383,

landamerkjabréf fyrir jörðinni og er þar getið þess,
að Oddur Þórðarson löomaður hafi selt Kolbeini keis
jörðina Bakka á Skó^;i i strönd. Þetta sama bréf er
prentað i Timariti Jóns Pélurssonar. Er bréf þetta fært
til ársins 1482 i Fornbréfasafui, og hefir þvi Kolbeinn
keis lifað fyrir þann tíma. Viðurnefni Kolbeins er auð-
skilið (keis — slór magi, íslruvömb), Kolbeinn þessi hefir
vafalaust búið lengi á Bakka; hefir hann, að sögn, látið
jarða sig þar skammt veslur frá túni i mýri, sem sagt

að áður hafi veiið þakin skógi, en er nú alveg skóg-
líius. Þar er leiði hans, og er það hátt og hressilegt,
^nda er það kvöð á ábúanda að hressa það við á
hverju ári, svo fyrir mælt af Kolbeini, annars verður
^itthvað að. Samkvæmt þessu verður þvi rétt að rita
Keisbakki, en ekki Keiksbakki.

2*

8

BÆJANÖFN

SAFN V

ÍO. Yahhamar.

Valshamarsbær stendur sunnan undir felli einu
nokkuð háu og stóru um sig. Austanvert í fellinu er
kletlahamar, sera að nokkru leyti sést frá b-enum, og
ber hann nafnið Valshamar, en er í daglegu tali að
eins nefndur Hamarinn (Sbr. Slurlungu II. 60. kap.).
Hamarinn er vafalaust kendur við val =r fálka, sera
hefir setið þar eða orpið. Gæti, ef til vill, Hka verið
mannsnafn.

11, Breiðabólslaður,

Þessi bær á töluvert marga nafna á íslandi og
skýring heitisins virðist vera augljós, svo að út í það
verður ekki farið frekar. Þar sem bær þessi stendur
er breilt bil á milli tvegtíja fjalla, Kláffells og Háskerð-
ings, og er umhverfi bæjarins eins og víður hálfhring-
ur, svo að lokað er fyrir útsýni, nema til vesturs. Svæði
þetta eða grunna dalhvapp er vítt ummáls, og mun það
vera ))hið breiða ból«, sem staðurinn dregur nafn af.

12, Drangar.

í útnorður frá Breiðabólstað, skammt neðar, við
sjóinn slanda Drangar. Fyrir austan og ofan bæinn eru
3—4 smáfell, sem í daglegu tali eru kölluð Drangarnir.
Eiginlega eru það hæðir eða fell, en alls ekki drangar
eftir vanalegri merking þess orðs. En klettar eru háir
að austanverðu í fellura þessum, og hefir auðsjáanlega
mikið klofnað og hrunið niður af þeim og margir
stórir klettastöplar liggja þar niðurfallnir. Get ég, að
þeir stöplar muni áður hafa staðið upprétlir, og þá
voru þeir sannkallaðir drangar. Þeir hafa staðið meðan
nafnið festist við bæinn, en siðan lagzt til siunar
hinnstu hvildar.

13, Háls.

MiIIi Háskerðings og Straumsfjalls er háls einn lægri
en nefnd Qöll, og heitir hann Setbergsháls, Yfir hann
liggur alfaravegurinn um Skógarströnd. Norðan undir

NR. 5

OG EYÐIBÝLA

'9

hálsi þessum stendur bærinn Háls» og er það býli sjá-
anlega kennt við hálsinn, og þarfnast þvi eigi frekari
skýringa.

Í4. Straumur.

Margir hafa hugsað, að bær þessi bæri nafn af á
eða læk með miklum straumi, en svo er þó eigi. Þar
er ekki nokkur á eða lækur nærri. Bærinn stendur
nokkuð nærri sjó. Ey ein h'ggur undir jörðina, sem
köUuð er Straumsey; liggur hún fyrir landi jarðarinnar,
en á milli hennar og lands er sund eilt fremur mjótt,
og er í því vatnsmikill og harður straumur um sjávar-
föll, er sá slraumur almennt nefndur Kolkistungur.
Einstöku menn hefi ég heyrt nefna hann Kollköstung,
í Laxdælu 18. kap. er hann nefndur Kolkistustraumur
og talinn i meira lagi, enda er það rétt. Dýpi er mikið
í strauminum, en þó er þar sUer, sem kemur upp úr
um ijöru, og á því skeri fórst Þorsteinn surtur^). Bær-
inn að Straumi getur ekki verið kenndur við annað
en Kolkistustraum eða Kolkistung.

Í5. Ós.

Sá bær stendur rétt við sjóinn, þar sem Setbergsá
og Langadalsá sameinaðar falla i hann. Við þann árós
er bærinn auðvitað kenndur. Einkennilegt virðist það í
nieira lagi, að þegar ofannefndar ár eru komnar sam-
^n, eru þær eða ós þeirra kallaðar ósá. Það nafn er
auðvitað myndað seinna, og þá er ósinn eða áin kennd
við bæinn.

Í6. Setberg,

Þau eru nokkuð mörg Setbergin á íslandi. Fyrir
^ustan þenna bæ er hæð ein sporöskjumynduð, og
hallar frá eystri til vestari enda. Eru lág kletlabelti
^llt í kringum þessa hæð, en að ofan er hún að
íöestu flöt, nema hvað henni hallar. Þessi hæð er

1) Sbr. Laxdælu 18. kap.

10 : BÆJANÖFN SAFN V

kölluð Bergið og Bergsdalur er hefndur þar fyrir ofan:
Þetta er skiljanlega það, sem fornmenn hafa nefnt set-
berg, og réttasta skýringin mun það vera, að það sé
dregið af sæti eða set; slíkar tiæðir hafa haft svipaða
lögun og sæti eða bekkur, og við þessa einkennilegu
bæð er bærinn vitanlega kenndur.

t

Í7. Litli-Langadalur.

Á Útströnd eru tveir dalir, sem báðir Hggja til
suðurs í fjallgarðinn. Heitir hvortveggi Langadalur, en
^ru aðgreindir með lýsingarorðunum ))litli« og ))slón«.
Báðir munu vera liér um bil jafnlangir; þeir liggja
sinn hvoru megin við Grásteinsfjall. Munur þeirra er
að eins sá, að Litli-Langadalur sýnist vera grynnri og
fláir meira út að ofan en hinn, sem hefir kletlabelti og
brattar hlíðar umhverfis sig. En klettabelti sést varla i
Litla-Langadal. 1 fornöld voru þeir nefndir »inn minni
og inn meiri Langadalur«. í Litla-Langadal slanda bæ-
irnir Setberg og Litli-Langadalur.

18. Klungurbrekka.

Austanverðu við mynnið á hinum meira dalnum,
við öxlina á Grásteinsfjalli, slendur bærinn Klungur-
brekka, Eins og nú er kunnugt, mun nafnið dregið af
þyrnirósinni, er vex i hliðinni fyrir ofan bæinn. Hefir
hún á landnámstið eða í fyrri daga verið kölluð klung-
ur, en ekki þyrnir. Er hlíðin líka eða brekkan sérstak-
lega einkennileg vegna jurtar þessarar. Margir ókunn-
ugir hafa haldið, að klungur væri dregið af miklu grjóti
eða urð, sem í hlíðinni væri, en það er eigi; hlíðin er
þarna grösug og litið grýlt. Kjarlan preslur Helgason i
Hruna mun fyrstur hafa bent á, að þelta forneskjunafn
myndi eiga við þyrnirósina, Enda er mjög sennilegt, að
svo sé, og bærinn hafi svo fengið nafn sitt af þessari
sjaldgæfu þyrnibrekku.

19. Haukabrekka.
Þessi bær stendur undir hlíðinni á GrásteinsQalli

NR. 5

OG EYÐIBÝLA

11

austan megin í Stóra-Langadal, sama megin og Klung-
urbrekka. Sumir nefna og hafa ritað Haugabrekka, en
hvort réttara sé, get ég ekki vel sagt um. Að visu eru
í hliðinni og um það svæði, sem bærinn stendur á,
haugar eða hólar, — gömul skriðuniðurhlaup, — en
alveg eins getur brekkan verið kennd við hauka =
fálka, sem eiga heima i hlíðinni og klettunum þar fyrir
ofan. Ég fellst þvi öllu heldur á þá skoðun, að bærinn
heiti Haukabrekka, en Haugabrekka hygg ég að sé öllu
fremur latmæli.

20. Klettakot

Klettakot er vestan megin í Stóra-Langadal, og er
þar fremsti bær með óskiftu landi við jörðina Stóra-
Langadal og sjálanlega út úr bygging þaðan, hjáleiga
byggð upp úr stekk eða beitarhúsum, enda mun mikill
hluli kotanna á íslandi þannig til kominn, Kastali er
nefnt hátt klettakast fyrir ofan bæinn, og eru klettarnir
nokkuð háir og einkennilega fagrir, enda eru þeir taldir
tiúslaður álfa. Við þessa kletta er kotið auðvitað kennt.

2í, Stóri-Langadalar.

Það er landnámsjörðin og höfuðbólið í dalnum,
slendur vestan megin á sléltum grundum nálægt gili,
sem hefir rayndað grundirnar. Það hefir fyrst verið
^ini bærinn i dalnum, og þá verið nefnt í Langadal^).
Seinna þegar hinn dalurinn byggðist líka, hefir þessi
baer verið nefndur Stóri-Langadalur til aðgreiningar frá
hinum litla, af þvi, sem áður er talið, og enn fremur
^ökum þess, að hér var aðalbólið og landnámsjörðin.

22. Ytra'Leiti.

Bær þessi stendur að vestanverðu í Stóra-Langadal,
^g sést ekki bærinn, þegar komið er að framan eða
^tan fyr en þegar komið er rétt að honum, svo að leiti

1) í Landaárau II. 13. k. er hann nefndur »hinn ytria; heflr
i-Langadalur þá að líkindum veriö nefndur »hinn innri<c.

12

BÆJANÖFN

SAFN V

hylur bæinn á báða þá vegu. Aðallega ber þó sá holt-
hryggurinn leitisnafnið, sem er að vestanverðu við bæinn.
Við það leiti er bærinn kenndur, en Ytra-Leiti heíir
hann verið nefndur til aðgreiningar frá hinu Leitinu^
sem er þó langt frá á Innströnd, en aðgreiningarinnar
þurfti þó, sérstaklega af þvi að bæirnir eru báðir í
sama hreppnum.

■ 1 h

23. NarfegrL

Jörð þessi hefir ekki allt af borið sitt núverandi
heiti. Þegar Geirröður nam þar land, var hún köllu&
Eyri. Eftir hans daga færði Þorgeir kengur sonur hans
neðan frá sjónum »ór eyrinni upp undir fjallið«, segir
Landnáma^). Þó hefir bærinn stundum síðar verið
kallaður Geirröðareyri. í máldaga kirkjunnar frá dög-
um Gyrðs biskups ívarssonar er jörðin kölluð Eyri i
Álftafirði. Nokkuð löngu seinna bjó þar Narfi Þorvalds-
son. Sögn er um það, að hann hafi enn fært bæinn
,úr stað, en þó hefir það varla verið öðruvís en svo,
að hann hefir byggt hann upp. Vísu hef ég heyrt um
það, að Narfi hafi flutt bæinn frá sjónum til fjallsins^
og er hún svona:

Par sem Narfi f orvalds arfi kenndur
frá grunnsæ und fjallið snar
færöi bæinn Geirrööan

En það að Narfi Þorvaldsson hafi fært bæinn frá sjón-
um, mun vera alveg rangt, þvert ofan í vitnisburð
Landnámu, enda er ekki bent á nema eitt fornt bæjar-
stæði á Narfeyri, þ, e. Geirröðar niðri á eyrinni. Hugs-
að gæti ég þó, að Narfl hafl fært bæinn til á hinu nú-
verandi túni. Þykir mér líklegt, að bærinn hafi áður
staðið vestur undan kirkju, vegna hinna miklu molda
sem þar eru, en það sé verk Narfa að flytja hann
þangað sem nú er hann fyrir austnorðan kirkju. Eitt
er þó víst og það er, að minningin um Narfa Þorvaldsson

1) Landn. 11. 13. kap.

NR. 5

OG EYÐIBÝLA

13

hefir verið svo rik og sterk, að jörðin hefir dregið nafn
sitt af honum, sem baldizt hefir svo alit til þessa dags.

2i. Geitaregjar.

Eyjar þessar hafa v^rið by^gðar til skamms tíma;
lögðust í eyði 1911. Líkindi eru til, að bæði þessar eyjar
og aðrar eyjar, sem nú eru byggðar 1 Skógarstrandar-
hreppi, hafi byggzt töluvert seinna en jarðir á landí.
Hafa þær fyrst verið notaðar af landbændum til slægna
og beitar, og því bera Geitareyjar nafnið, að þar hafa
geitur verið látnar ganga, en stutt til lands þaðan,
hvort heldur er til Narfeyrar, óss eða Straums. Eyjar
þessar hafa um langan aldur tilheyrt bændakirkjueign-
inni Narfeyri.

25. Gvendareyfar.

Skammt frá Geitareyjum Hggja Gvendareyjar.
Sundið á miUi þeirra er straumurinn Geileyingur.
Þegar Þorsteinn surtur drukknaði i Kolkistustraumi og
skipverjar hans, þá komst einn maður af, er Guðmund-
ur hét, og barst hann á land með viðum að eyjum
þeim, er síðan heita Guðmundareyjar (Laxdæla 18,
kap.), Þessi eru tildrögin til nafnsins á eyjum þessum,
sem nú eru ávalt nefndar Gvendareyjar i ræðu og riti.

•*

26. Oxney.

Eins og áður er getið, mun þessi ey eins og fleiri
ypphaflega hafa verið notuð til beilar, og þá til naulabeit-
eins og nafnið bendir á. Oxn eða yxn voru naut eða
öllu heldur geldur naulpeningur nefndur i fornöld.
Á þetta sama bendir nafnið Kálfhólmi, sem er á hólma
^inum fast við Öxney í sundinu Þröskuldum milli
Brokeyjar og Öxneyjar. Ekki er annars gelið i Land-
nániu 11. 14. kap. en að ey þessi hafi haft nafn, þegar
Eiríkur rauði nam Rrokey og Öxney. Fyrsta veturinn
sem Eirikur var i eyjunum, bjó hann að Tröðum i
Suðurey, sem er áföst við Brokey, en siðan fór Eirikur
í Öxney og bjó á Eiríksstöðum. Þelta bæjarstæði Eiríks

. BÆJANÖFN

SAFN V

rauða er á allt öðrum slað en bærinn stendur nú, því
að nii er bærinn og túnið útsunnanvert á eynni við
sundið Bænhússtraum, en Eiriksstaðir fornu eru inn á
miðri ey, á hæð einni sunnanvert við botninn á Eiriks-
yogi. Evu þeir nú á dögum ávalt kallaðir Eiríksbær.
Er þar bæjarrúst og túnbletfur í kring mjög lítill, og
vottar fyrir rammgervuni garði umhverfis, líkast að það
þafi að eins verlð virki í kringum bæinn, en ekki tún-
garður. Er venjan sú nú orðið, að bæir i eyjum hafa
ekki annað heiti en nafnið á sjálfri eynni, sem bærinn
stendur á.

27. Rifgirðingar.

Nafnið á ey þessari bendir á, eins og líka er, að
hún er girt rifjum og skerjum á báða bóga eða svo að
segja allt i kring. Hún liggur örskammt frá austnorð-
urenda Öxneyjar, djúpt sund á miUi, Geysandasund.
Eyjan sjálf er lítil, og stendur bærinn vestanvert á eynni
á sjávarbakkanum.

Byggð hefir verið iil skamms tima i Kjóaeyjum,
$em eru í landi Rifgirðinga, en i hvorri eynni byggð
ev upphaflegri, hef ég eigi getað fengið upplýsingar um.

28. Brokeij.

Brokey er stærst ey á sunnanverðum Breiðafirði.
Suðurey er áföst við hana; þar eru Traðir, þar sera
Eirikur rauði bjó fyrst, en það nafn á rústunum er nú
gleymt, þvi að sel hefir verið byggt þar ofan á siðar.
Byggð hefir komið seint i Brokey; likindi til, að hún
hafi lengi verið höfð fyrir afréltarland e^^jamanna. Á
það benda ýms örnefni á eynni, t. a. m. Seliönd o. fl.
Ey þessi er með hollum og stórum flóum og sundum
alvöxnum broki (Carex curta), og af því grasi hefir
hún fengið nafnið eins og Eskigrasey af eskigrasinu.
Tilgáta próf. F. J. að hún muni hafa verið nefnd Brúk-
ey, af þarabrúki, er því vafalaust röng. Brokið er sú
graslegund, sem mest ber á í eynni. Undir Brokey
liggur nú Eskígrasey sem útey; hún var áður bæjareyin

OG EYÐIBÝLA

og hefir fyrst byggzt. í Slurlungu 1. (Sturlusögu 25. k.)
er þess gelið, að byggð hefir verið i Eskigrasey á 12.
öld. Hvenær hún hefir lagzt í eyði, en byggð verið
faafin í Brokey, er óvíst, en fyrir nokkuð löngu mun
það þó hafa verið, þvi að æði fornlegar eru bæjarrúst-
irnar í Eskigrasey.

29. Gjarðey.

Ekki er langt síðan að byggður var bær i Gjarðey.
Ojarðey með undírliggjandi eyjum var lengi eign Snóks-
dalskirkju, Eru eyjar þessar nefndar í bréfi í Fornbr.s.
Isl. IX., bls. 212, sem er dagsett 21. mai 1524, og þar
taldar tilheyra Snóksdalskirkju, og hefir svo verið til
skamms tima. Ein af þessum eyjum heitir Stafey, þvi
^ð þar rak hornstafina úr kirkjuvið Þorkels Eyjólfssonar,
er hann drukknaði á Hvammsfirði 1026 (Sbr. Laxd. 76.
kap.), Hefir bærinn áður staðið i Stafey, en um eða
eftir miðja 19. öld var breylt um og bær reistur í
^jarðey. Hafði þá Stafey verið í eyði um hríð áður.
^jarðeyjarnar eru tvær, ytri og innri Gjarðey, og stend-
ur bærinn í hinni ytri eynni. Fjarar á milli eyjanna,
en fyrir sunnan þær er ey, sem Gjörð heitir, og er i
iaginu eins og hálfhringur. Hefir mér verið sagt, að
henni dragi Gjarðey nafn, en alveg eins gæti verið
^ð i eyjum þes&um hafi fundist rekin gjörð, og hafi
það svo gefið tilefni til nafnsins, eins og stafirnir gáfu
tilefni til nafnsins á Stafey. Miklar rústir eru í Stafey,
sem benda á, að bær hafi staðið þar lengi.

30. Ólafaeg.

Ólafsey liggur næst landi af byggðum eyjum við
Skógarströnd. Ekki hef ég getað fengið upplýsingar um,
^ið hvaða ólaf ey þessi er kennd, en sumir segja, að
hafi heitið Ólafur, er þar byggði fyrst bæ, og er það
'^kki ósennilegt, en enginn veit, hvenær það muni hafa
Verið, Gömul dys eða leiði er þar i túninu, en enginn
^eit með vissu, hver þar muni liggja.

1

16 BÆJANÖFN SAFN V

II.

Þá er þessu naest að telja eyðibýli þau, sem vitan-
legt er um, að hafl einhvern tinia verið byggð á Skóg-
arströnd. Leikur mikil óvissa á þvi um sum þeirra^
hvort þau muni nokkurn tíma hafa byg^ð verið, og
enn aflur geta sumstaðar verið rústir af býlum, sem
nú eru gleymd nöfnin á, vegna þess að ofan í rúst-
irnar hafa ýmist verið byggð sel eða slekkir. Verður
sama aðferð höfð og um byggðu býlin, að byrjað^
verður innst eða austast á slröndinni, og svo haldið^
út eftir henni og eyjarnar taldar siðast.

í. Stangarkot

Þetta kot er í landi Hólmláturs, milli Hólmláturs
og Gunnarsstaða, við mýri, er Stangarflói heitir. Ber
lítið á rústura, þvl að þær munu vera svo æfagamlar.
Sagt er, að kotið sé kennt við konu eina, sem þar hafi
byggt, og hét eða hafði viðurnefnið Stöng,

5. MaríugerðL

Rústír þær, sem bera þetta nafn, eru í Árnhúsa-
landi og standa við sjó innarlega i Árnhúsatanga. Er
þar slétt og fallegt túnstæði með garði í kring og vottar
fyrir bæjarrústum. Ókunnugt er um, hvenær þar hefir
verið byggð, eða við hvaða Maríu gerðið er kennt,

3. Stekkjarhólar.

Svo eru nefndir hólar nokkrir skammt fyrir vestan
túnið á Bildhóh'. Hefir nákunnugur maður, Sigfús sál.
Jónasson bóndi á Hólmlátri, sagt mér, að þar væru
greinilegar bæjarrústir, en vilanlega eru þar gamlar og^
nýjar stekkjarrústír líka. Ekki gat hann þó eða aðrir
gefið mér neinar upplýsingar um, hvenær þar hefði
verið byggð. Getur verið að tærinn hafi haft eitthvert
heiti, sem nú er gleymt, en þegar stekkur var byggður
þar siðar, hafi hólarnir tekíð nafn af honum.

JíR. 5 ,

QG EYÐIBÝLA

17

4. Sámsstaðir,

í landi Breiðabólslaðar eru Sámsstaðir; eru þar nú
beitarhiis frá Breiðabólstað og hefir svo verið frá þvi,
núlifandi menn fyrst muna. Vel má greina þar bæjar-
rústirnar frá öðrum rústum og ennfremur vottar fyrir
kálgarði, sem þó gelur verið mikið yngri en rústirnar.
Mannsnafnið Sámur er svo fornlegt, að vel gæti ég
trúað, að sá er svo hét og býlið er kennt við, hafi
"verið þræll eða förunautur Sleins mjöksi^landa Vig-
hjóðssonar, er fyrstur nam land á Breiðabólstað, og
hafi hann svo byggt þessum þræli sínum bæ i heima-
landinu.

5. Ásmundarsiaðir.

Svo er nefnd bálalendingin að Hálsi, og þar rétt
hjá, 1 Hálslandi, eru rústir, sem bera einnig nafnið Ás-
öiundarstaðir. Hefir einhvern tíma verið þar bær, en
túnstæði er þar hlið, og því hyg^ ég, að þar hafi ekki
verið aðalbólið, heldur hafi Ásmundarstnðir verið kot
íí'á Hálsi. Alveg er ókunnugt um þann Ásmund, sem
þar hefir búið, og eins hvenær þar hefir verið byggt
«ða byggð lagzt niður.

6. Helganes.

Fyrir framan byggðu bólin i Stóra-Langadal eru
rustir af tveimur bæjum, sem nú hafa um langa hríð
verið i eyði. Þessi eyðibýli eru Helganes og Neðranes.
Helganes er framar (þ. e. nær dalbotni) og stendur i
öesi við Langadalsá. Kennt mun það vera við einhvern
Helga, en eigi er vist, hvenær hann hefir uppi verið
«ða hvenær byggð hófst eða lagðist niður i Helganesi.

7. Neðranes.

■ Þetta kot hefir staðið neðar en Helganes i nesi við
Langadalsá. Það hafði i daglegu tali ávalt verið nefnt
yji' Sagt hefir mér verið, að þar hafi verið byggð á
^ögum séra Jóns HjaltaHns. sem var prestur á Breiða-

18

BÆJANÖFN

SAFN V

bólstað (1811—1834), og hef ég heyrt visu eftir hanii
um lcotið, sem er á þessa leið:

FærÖina rýra fékk ég ei,
íirlur gesla kransi.
VarÖ ég aö skíra i Víti niey,
— von er aö flesta stansi.

En eklci veit eg, hvenær byggð lagðist niður í Víti.

8. GilsbakkL

í hinu núverandi Narfeyrarlandi eru þrjú býlí
fyrir utan heimabólið, og það eru Gilsbakki eða Kofi,.
Erlendskot og Borgardalur. Er Gilsbakki hið eina af
þessum þremur býlum, sem nú er byggl. Byggt var
þar fyrst um miðja 19. öld, og var bærinn í daglegu
tali kallaður Kofl. En opinbera nafnið er Gilsbakki^
því að bærinn stendur á bakka gils þess, er Ullargil
eða Illagil heilir, Bær þessi hafði lengi verið i eyði 1911,.
þá er þar var aftur reistur bær, húsmennsku grasbýli frá
Narfeyri, sem lagðist aftur í eyði vorið 1914, en bær-^
inn stendur enn.

.9. Erlendskot

MiUi Narfeyrar og Gilsbakka eru rústirnar af Er-^
lendskoti, Eru þær rústir mjög fornlegar, Heflr þar
verið hjáleiga frá Narfeyri. Engar upplýsingar hef
getað fengið um, við hvern þetta kot er kennt eða hve-
nær það hefir verið byggt.

ÍO. Borgardalur.

Eyðibýli þetta er miklu nafnkunnara vegna frá--
sagnanna um Geirriði og gestrisni hennar, sem frá
er sagt i Landn. II. 13. kap. Þar er sagt, að Geirröður
á Eyri gaf Geirriði systur sinni bústað í BorgardaL
Dalur þessi er i Narfeyrarhlið fram með Álftaflrði.
Hlíðin er brölt ofan að "jónum og dalurinn er stórt
hvapp inn i hliðina. Bratt er á allar hliðar upp í
hvamm þenna eða dal; i honum niiðjum er afarhár
hóll, og uppi á toppi hans Idettar. ^að er borgin, senx

1

NR. 5

ÖG EYÐIBÝLA

19

dalurinn er kendur við. Alfaravegur er skammt neðar^
en alls ekki um sjálfan dalinn eða þar um, sem bæjar-
eða skálarúst Geirriðar er, Þegar Ijara er í Álftafjörð^
sem flestir ferðamenn sæta nú á timum, þá er vegur-
inn livergi nærri Borgardal, því að þá er riðið með
sjónum fyrir neðan hlíðina, en ekki uppi í henni fram
hjá Borgardal. Ekki hefir heyrzt, að aðrir en Geirriður
hafi búið í Borgardal.

IL Grímsey.

Þar var búið i fornöld og eru þar greinilegar bæj-
arrúslir. Nú bggur ey þessi undir Gvendareyjar, en
langt er hún frá þeim. Liggur hún fyrir landnorðan
Rifgirðinga-úteyjar, og er stutt þaðan til Kjóeyja. Ekki
er kunnugt, við hvaða Grím eyin er kennd. Sagt er„
að allt fólkið úr Grimsey, Kjóeyjum og Galtarey hafi
drukknað af skipi á leið frá Narfeyrarkirkju. Er sagt,
að báturinn hafi siglt á sker, er Skútunaggar heita,.
skammt frá Öxney, og hafi svo ekki verið búið framar
í Grimsey og Galtarey, en i Kjóeyjum hafði kerling
^in, er Halla hét, ætlað að vaða sjóarsund lil næstu
^yjar og grennslast um kirkjufólkið, en hún fórst i
sundinu, enda hafði straumurinn i sundinu verið orð-^
^nn of harður, Er sá straumur siðan nefndur HöUu-
hrjótur. Enginn veit, hvenær þessir atburðir hafa gerzl.

Í5. Eiríkssíaðir.

öm Eiriksstaöi í Öxney er ekki fleira við að bæta,
visast til þess, er um þá er sagt undir 26., Öxney,.
^ I. kafla þessarar greinar.

i3, Galíarey,

í ey þessari hefir verið býli til forna. Þar eru skýrar
bsejarrúslir. Liggur nú ey þessi undir Öxney. Nafnið
ber hún sennilega af gelti, sem þar hefir gengið í eynnij
lika getur hún borið nafnið af viðurnefni manns. Eins

áður er getio, á byggð þar að hafa lagzt niður um
íeið og i Grimsey, og af sömu orsökum og þar er gelið.

4

20 BÆJANÖFN SAFN V

Í4. Kjóegjar.

I Kjóeyjum var bygí»ð í fyrri daga og öðru hvoru
þangað til 1890, þá er byggð lagðist þar algerlega niður,
Kjóeyjar liggja við svo nefnda Röst, skipaleiðina inn á
Hvammsfjörð. Eyjarnar bera nafn af fuglsheitinu kjói
(Lestris parasitica), því að stundum hefir verið mikíð
af þeim fugli í eyjunum.

Í5. Eskigrasey.

Ey þessi ber auðvitað nafn af eskigrasi (Eqvisetum
hj^emale), sem sjálfsagt hefir þar verið mikið af, og ein-
kennt eyna, þegar hún fékk nafnið. En nú hefir þessi
grastegund ekki fundizt i eynni. Dr. Helgi Jónsson kom
í eyna 1898, og gat þá hvergi fundið eskigras. Ekki gat
ég heldur fundið það þar 1913. Hvers vegna bj^ggð
lagðist niður í ey þessari og var færð i Brokey, er eklci
hægt að vila.

16. Norðureg.

Norðanmegin við Brokey liggur ey þessi; aðskilur
þær örmjótt sund, sem þornar að mestu um fjörur.
Hefir Vigfús bóndi Hjaltalín, sem nú b^^r i Brokey,
brúað þetta sund. Sagt er, að Guðm. Þorleifsson ríki,
sem bjó í Brokey snemma á 18. öld, hafi hlaðið grjót-
brú yfir sundið til þess að reka kýv eftir inn á Norður-
ey. í Norðurey eru leifar af tveimur húsmennskubýl-
um, sem þó bera ekki neitt sérstakt heiti; eru þau
bæði byggð á 19. öld; hafa svo fallið í eyði. I öðru
bjó lengi Hákon skáld Hákonarson, en i hinu Vigfús,
sonur séra Jóns Hjaltalíns.

17. Traðir i Suðureg.

Þetta bæjarstæði Eiríks rauða stendur hátt, utan i
brekku mót útsuðri í Suðurey. Nafnið Traðir er nú
aldrei haft um þessar rústir, heldur eru þær kenndar
við sel, sem hefir verið byggt ofan á bæjarrústir Eiríks.
Hvers vegna Eiríkur hefir nefnt bæ sinn Traðir, er ó-
víst. Sáð hefir hann varla haft þar, því að fyrst var

NR. 5 OG EYÐIBÝLA 21

«

Eirikur elcki nema einn vetur 1 Suðurey, og svo er
landslagi þar svo varið, að slíkt mundi naumlega hafa
verið hægt, vegna þess, að eyin er öll eða mestöU tómar
blágrýtisklappir. Hún er öll há og nær þvi eins og dá-
litið fjall. Eu þar sem blágrýtishryggirnir ganga jafn-
hliða, eins og þar er sumstaðar, gæti verið, að það
hefði gefið tilefni til nafnsins í sömu merking og tröð,
þ. e. heimreið heim að bæ = gata. Suðurey er áföst
við Brokey með riQum, sem þó fellur yfir um miklar
flæðar.

18. Slafeg.

Um Stafey er áður ritað undir 29., Gjarðey, í L
kafla þessarar greinar, og visast því til þess.

Ekki hef ég getað fengið upplýsingar um fleiri
eyðibýli í Skógarstrandarhreppi, en vel getur verið, að
þau séu fleiri fyrir því. Ég veit til, að sumstaðar eru
rústir, sem hafa ekkert nafn, en þær geta hka verið
stekkjarústir, þó að þar séu ekki heldur kallaðir stekkir.
En i þessari grein hefir mér ekki þótt hlýða að fara
frekar út í þetta efni, þar sem ekkert nafn var á. Að
rannsaka allt þesskonar heyrir auðvitað undir forn-
fræðina. Verð ég þvi að láta þetta nægja að sinni.
Nauðsynlegt væri, að sem fyist væri ger gangskör að
því, að skrifa upp og safna öUum örnefnum i landi
hverrar jarðar áður en þau gleymast frekar en orðið
er, þvi að ótal mörg dæmi veit ég til þess, að örnefni
gleymast á stuttum tima. Sjá alHr, hversu feikilega
mikils virði það er tungu vorri, að örnefnin glatist ekki,

get ég ekki skilizt svo við þetta mál, að ég endur-
taki ekki uppástungu mina, sem ég gerði i upphafi
þessarar greinar, að skora á Bókmenntafélagið að taka
niálið að sér, enda lægi þvi það næst, samkvæmt tilgangi
þess og stefnu.

3

BÓMKIRKJAN Á HÓLUM

I HJALTADAL

LÝSING ÍSLENZKRA MIÐALDAKIRKNA

EPTiR

GUÐBRAND JÓNS80N

tSAFN TIL SÖGU ÍSLANDS OG ÍSL. BÓKMENTA V. NR. 6]

REYKJAVlK

PRENTSMIÐJAN GÖTENBERG
MCMXIX— MGMXXIX

Tveir Jyrstu kaflar riis þessa era sœmdir verðlaunum

af Gjöf Jóns Sigiirðssonar.

Minningu

íoreldranna minna sálugu,

Karólínu Jónsdóttiir

09

Jóns Porketssonar,

er þeita rit lielgað.

-

T Dómkiikjaii. 2 Slíólahiísið
nýja. 3 Skólahiísið gamla, 4
LeÍkfimishUs (talan hefur af vangá
fallið úr í myndamótinii, en það
er eini skástrykaði flÖtuiiini, sem
ekki er tala i). 5 Gamli bærinn
(*Nýi bærinn' J. 6 Hesthds, 7
Hcslhús og hlaða með skemmu.
8 GcymsUihiís. 9 Fjós. loSalerni.
n Káh og juitagarður- 12 Uæjar-
rúst (*gamli bserinn*). 13 Auðun-
arstofa* 14 Latinuskólariist. 1 5
TraðarhóU (iiíst af bústað kirkju-
prests). i6 Lalínuskóli Jóus bps
helga, 17 Pientarahúsiiísi, 18
IVentsmiðjurdst. ig Virki Jóns
bps VI (>^Sloiið«). 20 Ganiall
saðgarður (Laukagarðui ?), 2 1
Smiðjuriíst. 22 Hcsthússriíst. 23
Skemmurúst. 24 Fjósrúst, 25 Fjós-
íúst. 26 Fjóshlöðnrústir. 27 Uúst
af hestarétt. 28 Fjárhúsruát,
29 >Prestsæti* (Altarisiústir). 30
Kvíatúst, 31 Geymshihúsrúat.
32 Vatn^mylnurúst* 33 Fiska-
stcinn latínuskólans. 34 ^Gvendar-
biuunai*. 35 Sandpolhir?

^ O Imkfr^^ /^^//af-

>C //ur-h a Ja^n um
' íí Y Gamaf / tun ffar^Stín
GarrtaH vÆ^ur*

A/Jr

/taA op yurfa^ar-ður.

§ !• i# rt fr# ro Bt P 'ao 'tQ /íí no /*ö j

• ■ ' ■ ^ ■ ' ' I LL i_j ^pTf

1

E

H

c

M

nir

D

3

F

5

4 114

jJlLi

* 1 » '
I 1 I J

A SönKhús, kór

B Framkírkja

C StÖpull

D Kapella

E Önnustúka

F Maríustúka

G Krcsstiika

H Skruðhiis

a Háaltari

b Skrín Jóns bp3

c Formcssualtari

d Bps og kanokasseti

e Lcídi Laurentiusar bps

f Leiði Jóns Craxlon?

g Lcidi Jóns bps Arasonar

og sona hans
h ÚtÖltöru

r

E

f

VII

li

í S

J L

» 1 jb íí /í /'i W /s"
^ t 1 J I — J 1 (

Skýringar :

T Hauskúpa biákups Jóns (II)

2 Handleggur biskups

3 Fótur biskups

4 HÖfuð annars sona hans (III)

5 Kol OE bein scm með því fundust

6 Höfuð bins sonarins (I)

7 Onnur bein úr honum

8 Tveir járnbútar (ur kistu?)

9 Hlaðinn ^arður

10 Hella

11 Hella

12 HlaÖinn garður

13 Stcinlímshníga

74 Forkirkja dómkirkjimnar
15 Tré og járnnaglar

w

Skýringar :

H^uskúpa bps Jóns (II)
Handleggur biskups
Fótur biskups

Höfuð annars sona bans (111)
Kol OE bein sem með því finidust
Höfuð bins sonarins (II)
Onnur bein úr honum
8 TveÍr járnbútar (úr kistu?)
Q Hlaðinn garður
To Hella

11 Hella

12 Hlaðinn earður

13 Steinlímshrúga

14 Tré og jatnnaglar

I

2

3

4

S
6

7

IX

A

I

» í 1 3 ) fr 7 8 r 'j í|

1— a — L I I I I I I I L_L

I I i I

XI

A

Skýringar:

A Norðaustmhorn dómkiikjunnar mcð
skuröínum
a Skurðnrinn

b (irunnur imdan FétiirskÍrkja

c Grunnur undan Guðbrandskirkju

d Dómkirkjuhornið
13 Hinir fornu kiikjugrunnar þverskornir

I PéturskÍrkja

II Guöbrandskirkja
C Sama séð norður eplir skurðinum

(l GnðbrandskÍrkja

þ Péturskirkja

00

A

Skýringar :

^ Hleðslan c I B í stærrÍ mælikvarða B Gröfin tekln til rannsókna

Ö Kirkjugaflinn við austurgafl Hótadómkirkju

Hleðslusteinar a LeÍði

V

b GrÖfin

c Hlcðsla fundin í gröfinni
d Austurendi kirkjunnar

Vígiskirkjugarður í Vatftsfirdi

I 0% II Girðingin þverskorin í sáiið
III Uppdráttur garðsins
A Kirkja (rúst)
B Grafreitur
C Girðinp

NB TÖIur innan fjirðingar merkja innanverða, tölur utan girðingar
utanverða hæð hennar.

•

I

XIII Vígiskirkjugarður

A

a

Ji

f

" ■ ■ ■

le íí 10

J L

Hofstaðir 1902

(Eptir D. Bruun)

i

10

Gásir 1339

(Eptír D, Eniun)

XIV

II

7

6

7/

5

1 1 m I 1 1 1 1

'0

Skýringar:
^ Kirkjan
^ Veggir kirkju
^ Sacrarium f veggnum

30

56

&0

J

D Kirkjugarður G Sáluhlið

E Kirkjugarðsveggur X Fótpunktar mælingar

F Kirkjudyr Reconstrutionir

XV Þverskurður
af kirkju þeirri, sem lýst
er í Homilíubókinni

a Veggir

b Syllustokkar

(undirstokkar)
c Stoðir
d Skot
e Staflægja
f -Vegfiþili
g Gólfþili

m

n

o

P

Setupallar
Þvertré
Dvergar

Ásar
Ræfur
Mæniás

Vagl

Þekja ,
Hornsteinar

XVI
Grunnflötur

kirkjunnar, sem

lýst er í
Homilíubókinni

L

a

Veggir

b

Skot

c

Kór

d

Brjóstþili

innra

e

Kórdyr

f

Brjóstþili

ytra

Dyr

h

Gluggar

■

1

Hornstafi''

J

Síoðir

k

VeggþiH

Gunnsteinsstaða kirkja utan

Gunnsteinsstaðakirkja innan

(norðaustuihom. Sacrarium er svarti bletturinn i gaflvcgginn)

Gurnsteinstaðakirkja innan

(suðausturhorn)

Veggur undan skrúðhúsi á Hólum

Kirkjugarður í Vatiisfírði

i !

f

i
j

'i

i

JElei mild£i;Y*]:-it .

Fyrir framan heiti hvers rits stendur nafn þaö skáletrað, sem notað er,
l^egar vitnað er i það. Handrit eru nefnd safnanúmerum, þegar vitnað er í þau.
*é ekki annars geiið, er vitnaö i ritin fullu heili.

A.. Ha.iidx*it.

^bs. 290 Fol. Porláksannáll. Eptir Porlák stúdent Markússon á

Sjávarborg (1690—1736).
Biskupasögur Jóns Halldórssonar. Handrit í eigu Dr. Jóns Por-

kelssonar þjóöskjalavaröar.
-Add. British Museum 11, 245 4to, Brot úr máldagasafni Odds

biskups.

•J-Sig. 143 4to. Máldagabók Odds biskups.
Dómabók Pjóöskjalasafnsins skrifuð c. 1600.
Máldagabók Þjóöskjalasafnsins skrifuö 1601. (Vitnað í hana meö
fullu nafni).

^bs. 108 4to. Afskript sira Jóns i Hítardal af fyrirfarandi hdr.

(Máldagabók Þjóðskjalasafnsins) o. fl.
^réfabók Guöbrands biskups i Pjóöskjalasafninu. (Vitnaö i hana

meö fullu nafni).
AM. 422 4to.
Lbs. 63 4to.

^.Steph. 62 4to. (í Árnasafni).
Lbs. 66 4to.
-^M. 262 4to.
AM. 243 4to.

^•Sig. 58 Fol. Afskript i Landsbókasafninu af Jaröabók Árna
Magnússonar, XII. bindi. Húnavatnssýsla. (í tilvitnunum
nefnd: JarðabókJ.

AM. 264 Fol.

kgl. Saral. 328 8vo.

/. F. F. Árbók hins íslenzka Fornleifafélags 1882—1916. Rvik.

1882^1916. '
0. Aarböger for nordisk Oldkyndighed,

4

HEIMILDARRIT

SAFN V

Ágenda, Agenda Maguntinum. Mainz 1513.

Architeklen. Bruun, D.: »De sidste Græstörvkirker i Island« i

i Architekten Meddelelser fra akademisk Architektforening.

V. Bind. Kbh. 1902. BIs. 453—463.
A pilgriniage. Gollingwood, W. og Jón Stefánsson; A pilgrimage

to the sagasteads of Iceland. Ulverstone 1893.
Aarsb, Aarsberetning for Foreningen til norske Fortidsminders

Bevaring.

A. B. Annálar Björns á Skarösá I— II. Hrappsey 1774—1775.

A. Esp. Jón Espólín: íslands árbækur 1—12. Kbh. 1821—1854.
Arts, Brown, Baldwin: The Arts in early England I— IV. Londoi*

1903—1915.

Bock. Bock, Fr,: Geschichte der liturgischen Gewander des

Mittelalters I— III. Bonn 1859—1871.
Biialög. Búalög 1.-2. hefti. Sögufélag gaf út. Rvik 1915—1916.
Biskupasöguv Jóns Hatldórssonar. Biskupasögur Jóns Halldórs-

sonar. Sögufélag gaf út. I— II. Rvík 1902—1915.

B. S. Biskupasögur. J— II. Kbh. 1858—1878.

Brmin Kultnrliv. Bruun, D.: Nordboernes Kulturliv I. Fortids-

minder og Nutidshjem paa Island. Kbh, 1897.
Brnun Affolkede Bygder. Bruun, D.: Gennem affolkede Bygder

paa Islands indre Hojland. Kbh. 1898.
Ðigtningen. Jón Þorkelsson: Om Digtningen paa Island i det IS

og 16. Aarhundrede. Kbh. 1888.
D. L Diplomatarium Islandicum I— XI. Kbh. & Rvik 1857-1918.
Byrbyggjas. Eyrbyggjasaga. Herausgegeben von Guöbrandur Vig-

fússon. Leipzig 1864,
Einireiðin, Eimreiöin, Ársfjóröungsrit. .

Einfötd meining. Jón Gislason: Einföld meining til frekarí eptir-

þanka um haganlegustu kyrknabyggingar á íslandi einkuro

í fjalldala regnaplássum. Kbh. 1837.
Fjallkonan XXII. árg. 1905. (Vitnaö í hana meö fullu heiti).
Fergnson. Ferguson, James : A history of Architecture in al)

countries. I— 11. (Ancient and medieval Architeclure). Lon-

don 1893.
Fritzner. OrÖabók Fritzners.

Fett. Fett, Harry: Norges Kirker i Middelalderen. Kria 1909.

Fornni. Fornmannasögur.

Grettta. Grettis saga. Kbh. 1853.

Grg. I. Grágás ved Finsen. Kbh. 1S52.

Grg. IJ. Grágás Staöarhólsbók. Kbh. 1879.

Grg. III. Grágás Skálholtsbók. Kbh. 1883.

Gainmrd Gaimard, Paul: Voyage en Islande et au Groenlande
exécuté pendant les anneés 1835 et 1836 etc. Paris 1838—
1852, meö Atlas historitiue Paris 1842.

NR. 6. HEIMILDARRIT 5

fíenderson, Henderson, Ebenezer: lceland or the Journal of a
Recidence in that Island during the years 1814—15- I— II,
Edinburgh 1818.

Híldebrand. Hildebrand: Den kyrkliga Konsten under Sveriges

Medeltid. Stockholm 1875.
^isL eccL Finni Johannæi Historia ecclesiastica Islandiæ I— IV,

Havniæ 1772—1778.
^óm. /, Hómilíubók. IsJándska Homilier efter en handskrift

frán tolfte Árhundredet. Ved Theodor Wisén. Lund 1872.
fíóm, II. Gammel norsk Homiliebog. Udgiven ved C. Unger.

Kria 1864.

Howell: Icelandic pictures. London 1893. (Vitnaö i ritiö meö.
fullu nafni).

A, Islandske Annaler indtil 1578 ved Gustav Storm. Kria 1888.
Jónsbók ÓH. Jónsbók ved Ólafur Halldórsson. Kbh. 1904.
^Qufmann, Kaufmann, C. M.: Handbuch der christlichen Archáo-

logie. Zweite Ausgabe. Paberborn 1913.
^ugler. Kugler: Geschichte der Baukunst I— III. Stuttgart 1856—

1859.

Krefling. Krefting, 0.: Om Trondhjems Domkirke. Trondhjem 1899.
^aalund. Kaalund, P. E. K.: Historisk-topographisk Beskrivelse

af Island I— II. Kbh. 1877—1882.
^Mnesingas. íslendingasögur II. Kbh. 1847.
K^bke. K0bke, P.: De danske Kirkebygninger. Kbh. 1908.
^eifar, Porvaldur Bjarnarson: Leifar fornra kristinna fræöa ís-

lenzkra. Kbh. 1878.
^andnáma. íslendingasðgur I. Kbh. 1843.
^axd. Laxdœla saga ved Kr. Kaalund. Kbh. 1889—1891.
^ackenzie, Mackenzie, Sir George: Travels in the Island of Ice-

land during the summer of the year MDCCCX. Edinburgh

1811.

^artyrologiiim, Martyrologium Romanum. Mecheln (Malines) 1903.
^^Qne. Migne, J. P.: Patrologia latina. Aöeins vitnaö í 55. bindi.

Paris 1846.
^issale. Missale Romanum. Tours 1906.

^^rdbréfabœklingar. Moröbréfabæklingar Guöbrands biskups 2.

útg. Rvik 1902—1906.
NGLV. Norges gamle Love V. B. Kria 1895. (Kristinréttur Árna

biskups).

^ícolaysen. Nicolaysen, N.: Mindesmærker af Middelalderens

Kunst i Norge I— V. Kria 1854-1855.
^^^e. Otte, H.: Handbuch der kirchlichen Kunstarkáologie des

deutschen Mittelalters I-II. 5. Aufl. Leipzig 1883—1885.
«mnd5. Dietrichson, L.: Omrids af den kirkelige Kunstarkæologi.

Kria 1902.

6

HEIMILDARRIT

SAFN V

Obitaaria. Jón Porkelsson: Obituaria Islandica. Kbh. 1893—1896.
Pétur, Pétur Pétursson: Historia ecclesiastica Islandiæ ab anno

1740 ad annura 1840. Havniæ 1841.
Postolasögur, Postolasögur udgivne af C. Unger. Kria 1874.
Privalb. Valtýr Guömundsson: Privatboligen paa Island i Saga-

tiden. Kbh. 1889.
Ralionaíe, Duranti, Guliellmus: Rationale divinorum offíciorum.

Núrnberg 1494.
Rituale. Rituale Romanum. Paris 1857.

Rugmann. Jón Rugmann: Greiner or þeim gömlu logum. Upp-

sala 1667.
Safn, Safn til sögu íslands.

Schirmer. Schirmer, Herm, M.: Femti daterde norske Bygninger

fra Middelalderen. Rria 1887.
Siletzky. Ritualer for den orthodox-katholske Kirkes Sakramenter,

Oversat fra Russisk af G. Siletzky. Kbh. 1900.
Skirnir, Skírnir, tímarit hins íslenzka Bókmentatélags,
Stokes. Stokes, Margaret: Early christian art in Ireland. Dublia

1911.

Sfurl Sturlunga saga ved Kr. Kaalund I— II. Kbh. 1906—1911.

Sunnanfari. Sunnanfari, mánaöarblað meö rayndum.

Taranger, Taranger, A.: Den angelsaksiske Kirkes Indflydelse

paa den norske. Kria 1890.
Wallem. Wallera, Fredrik B.: De islandske Kirkers Udstyr í

Middelalderen. Sérprent úr ))Foreningen til norske Fortids-

minders Bevarings Aarsberetnint4« 1909 og 1910. Kria 1910.
Pjódmenjasafn. Matthias Póröarson: Pjóömenjasafn íslands.

Leiöarvisir. Rvík 1914.
ÆJP. Æfisaga Jóns Porkelssonar skólameistara i Skálholti I— II.

Rvik 1910,

Auk pessa er vitnaö í nokkur einstök skjöl í Pjóöskjala-
safninu i Reykjavik.

■

I

Það eru til allmiklar frásögur um það, hvað á
<iaga dómkirkjunnar hefur drifið síðan hún var reist
fyrst. Stormur og eldur hafa hvað eptir annað orðið
henni að grandi, og eptir siðaskiptin hafa svo ónær-
gaelnar hendur um hana leikið, að nú eru með öUu
hortnar flestar minjar um auð og dýrð fyrri tíða. En
ekki verður því neitað, að það kemur allókunnuglega
fyrir, að hinir auðugu og glæsilegu íslenzku biskupar

forna skuli engar eða sárahtlar tilraunir hafa gjört
til að vernda dómkirkjur sínar fyrir ofsa höfuðskepn-
^nna með þvi, að byggja þær úr steini í stað timburs.
Ktta er þeim mun kynlegra, sem óhætt mun að full-
yrða, að varla hafi nokkurn tima fengist rapttækur við-

úr skógum íslands. Island er grjótland, og hefði
Þ^ini mun fremur átt að mega gjöra þvi á fæturna,

biskupar landsins myndu ekki vilja standa stéttar-
braeðrum sinum annars staðar i Niðaróss erkibiskups-
daemi að baki^), sem einmitt um þessar mundir kept-
nst við að reisa veglegar steinkirkjur. En þvi var ekki

1) Schirmcr segir bls. 7, 9, 10, 14, 16 og 17, aö dómkirkjan
í Björgvin sé bygö úr steini um 1080 (varö dómkirkja 1170
Þegar biskupsstóU í Seiju var lagður niöur), i Göröum á Græn
landi um 1126, í Hamri 1152, i Kirkjuvogi (Kirkwall) í Orkneyj
"tti eptir 1137, i Niöarósi (Prándheimi) hefst byggingin 1075,
^sló er dómkirkjan bygö úr steini 1048, i Selju um 996 og
Stafangri á árunum 1111-1128. í Kirkjubæ á Færeyjum er bæöi
nin fagra dómkirkjurúst og steinkirkja sú, er þar er enn notuö
oygö á dögum Erlends biskups (1269—1308), sbr. Aarsb, 1905,
Ws. 199. Dómkirkjurnar á Hólum og i Skálholti eru því hinar
«inu 1 öUu erkibiskupsdæminu, sem veriö hafa úr tré.

8 DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

að heilsa, og fyrir þá sök sér nú ekki stein yfir steini
af hinni fornu, fögru dómkirkju á Hólum. Frásagn-
irnar um hörmungar þær, sem yfir húsið hafa gengið,
eru einar eptir. Frásagnirnar, sem flestar eru allsnubb-
óttar, eru dreifðar um ýmsar sögur og annála. Útgrepti
gjörði höf. á Hólum sumarið 1918 til að athuga, hvort
jörðin hefði ekki geymt betur það, sem henni var trúað
fyrir, heldur en mennirnir. Það var að visu fyrirsjáan-
legt, að HtiII eða enginn árangur yrði af þeim, þar
sem grafreiturinn, er kirkjan stóð í, er notaður enn í
dag, en engu að síður var sjálfsagt að gjöra tilraunina,
ef eitthvað skyldi finnasl. Á árangurinn af þessari rann-
sókn er nákvæmlega minst í síðasta kafla þessa rits.
Þótt hann væri lítill að vöxtunum, er hann ekki með
öllu ómerkilegur.

Fyrstu kirkju á Hólum bygði Oxi Hjaltason uro
1050^). Hann var bóndi á Hólum og sonur Hjalta
Þórðarsonar þess, er bjó á Hofi í Hjaltadal lO^S^).
»Þat hyggja menn, at sú kirkja hafi mest gjörr verit
á öUu íslandi, er Oxi lét gera, ok lagði til þeirrar kirkju
mikil auðræði og lét hana búa innan vel og vandliga
ok þekja blýi alla. En sú kirkja brann upp með öllu
skrúði sínu ok leyndum dómi guðsa^), en hvenær það
gjörðist, er ekki kunnugt. Svo virðist sem Oxi hafi ekki
sjálfur endurreist kirkjuna, þvi að þegar hinn bless-
aði Jón biskup, hinn fyrsti með því nafni, Ögmundar-
son á Hólum, lét reisa kirkju sína, lét hann wofan
brjóta kirkju þá, sem áður var. Sú kirkja hafði gjör

1) JÓDS biskups saga hin elzta B, S. l, 163 (með neðanmgr.X
sbr, Jóns sögu ýngrl B, S. I, 235.

2) Greila, 161.

3) B. S. I, 163, sbr. 235. Par sem Jóns saga elzta hermir, ad
kirkjan hafi bæöi veriö undir tréþaki og þakin meö blýi, viröist
svo sem um misskilning geti veriö aö ræöa, enda sleppir Jóns
saga ýngri tréþakinu úr frásögn sinni, Hinsvegar væri líka
hugsanlegt, aö skilja bæri staöinn svo, aö ræfriö hafi veriö úr
tré, en lagt blýi aö utan, Mun aö pessu vikiö i siöasta kafla
þessa rits.

NR. 6

í HJALTADAL

9

verit næst þeirri kirkju, er Oxi Hjaltason hafði gera
lálið((i).

Arið 1056 var settur á stofn biskupsstóll á íslandi,
og sat biskupinn i Skálholti í Sunnlendingafjórðungi.
Kringum 1100 fóru óskir úr Norðlendingafjórðungi, um
^ð fá sérstakan biskupsstól settan á stofn þar, að gjðra
vart við sig. Báru Norðlingar það fyrir sig, að Skál-
holtsbiskupi veittist erfitt sakir fjarlægðar að veita þeim
þá biskupsþjónustu, sem þyrfti, og eins það, að siður
yrði landið biskupslaust, ef biskupar væru hér tveir.
Varð það úr að 1106 var settur biskupsstóU norðan-
lands, og til biskúps kjörinn Jón prestur Ögmundar-
son, I fyrstu reyndist erfitt að fá til jörð, er hæfileg
þsetti til biskupsseturs, en um siðir urðu menn á það
sáttir, að Hólar í Hjaltadal væru bezt til fallnir. Þar
bjó þá prestur sá, er IUugi hét-), »hann einn varð til
þess búinn af virðuligum mönnum í Norðlendingafjórð-
^ngi at rísa upp af föðurleifð sinni fyrir guðs sakir<(^).

Er Jón biskup I. hafði skamma stund setið á Hól-
^ni, væntanlega eptir þvi eitthvað á árunum 1107 —
1110, lét hann brjóta ofan kirkju þá, er fyrir var á
staðnum, og reisti i staðinn stóra og prýðilega dóm-
kirkju*), Fyrir kirlcjusmíðinu var maður, er Þóroddur

1) B. S. I, 163, sbr. 235.

2) í Jóns sögu ýngri B, S, I, 232 er hann nefndur Hilarius,
er þaö íslenzka nafniö latínusnúiö.

3) B. S. I, 159, sbr. 232.

4) B. S. I, 163, sbr. 235. Hjá Schirmer, bls. 16, er sagt, aö
^ygging kirkjunnar hafi veriö hafin eptir 1106 og lokiö fyrir 23.
^príl 1121, sem er dánardagur Jóns biskups. Paö viröist fuU-
^ikiö i boriö aö gjöra ráö fyrir þvi, aö verkiö hafi dreifst á
svona mörg ár, sérstaklega þar sem báöar sögur Jóns biskups
^^gja þaö berum oröum, aö kirkjan hafi veriÖ bygð, er hann
haföi ))skamma stund« á stóli setiö. MeÖ þvi viröist varla geta
veriö átt viö miklu lengri tima heldur en 3—4 ár, sérstaklega
«f tekiö er tillit til þess, hve tiltölulega stutt Jón biskup sat á
stoli — ekki nema 15 ár. Getur því varla komiö til mála annað
«n aö tilgáta sú, sem gjörö er hér ofanmáls, sé sanni nær en
tilgáta Schirmers.

10

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

hét Gamlason^), og er það vafalaust tnaður sá, er kunn-
astur hefur orðið með nafninu Þóroddur rúnameistari*
Hversu lengi sú kírkja hefur staðið, verður ekki með-
vissu séð, enda er ókunnugt um, hvaða ár Jörundur
Hólabiskup (1266 — 1313) bygði kirkju sína, er leysti
kirkju Jóns biskups af hólmi. Það er hvergi i sögum
Jóns biskups beinlínis að því vikið, hve lengi kirkja
hans hafi staðið, heldur verður að ráða það af ýmsu
öðru, sem þar er tekið fram. í Jóns sögu hiríni elztu
er sagt um kirkjuna: ))sú, er slendr þar enn í dag«^), en
í ýngri sögunni stendur: ))sú er til skammrar stundar
heíir staðiða^). Hve lengi kirkjan hefir staðið, virðist
þess vegna verða að fara eptir þvi, hvenær hin yngri
saga er skrifuð. Aldurshámarkið verður að miða vi&
aldur eldri sögunnar, en aldurslágmarkið við aldur
yngri sögunnar.

Þó að það að jafnaði sé ekki á verksviði þessa
rits að rannsaka aldur heimilda þeirra, sem notaðar
eru, verður það þó óhjákvæmilegt um þetta atriði.

Skipting sagna Jóns biskups í elzlu og ýngri sögu
er gjörð af hinum ágæta útgefanda þeirra*). Við nánari'
athugun virðist ^þó svo, sem að sú skipting sé tæplega
nægilega rökstudd. Útgefandinn telur, að hin sva
nefnda eldri saga (texti A.) sé samin i byrjun 13.
aldar, og er það í alla staði sennilegt, meðfram af því
að hún segir, að kirkja Jóns biskups standi þá enn.
Um hina svo nefndu ýngri sögu (texta B.) er því
haldið fram, að hún sé þýðing Jóns sögu á latínu, sem,.
eptir því, sem ýngri sögunni og sögu Arngrims ábóta

1) Svo Jóns saga ýngri B. S. I, 235 og handritiö AM, 392,
4to., sbr. tí, I, 163 (neöanra.), en elzta sagan nefnir hann aö-
eins Pórodd.

2) B. S. I, 163.

3) B, 5. I, 235.

4) Prófessor Guöbrandur Vigfússon i Öxnafuröu. Skoöan-
ir hans um aldur sagnanna og afstööu innbyröis eru settar
fram í formálanum fyrir Biskupasögum B, S, I, xxxiv— xlii, og
veröur ekki vitnaö pangaö frekar en þetta.

NR. 6

f HJALTADAL

11

segist frá^), var samin af Gunnlaugi munki Leifssyni,
að undirlagi Guðmundar biskups Arasonar. Latnesku
söguna vill útgefandi Jóns sagnanna láta vera samda
á árunum 1203—1208, en þýðinguna (ýngri söguna)
ekki fyrri enn eptir 1250, eða jafnvel ekki fyrri enn á
14. öld. Handritið AM. 392 4to (texti C.) ætti þá að
vera sérmeðferð (redaktion) á þýðingunni á hinni lat-
nesku sögu Gunnlaugs munks. En þessu er í raun og
veru á alt annan veg varið. Hin svo nefnda elzta saga
er, eins og útgefandinn heldur fram, sjálfstæð saga, frum-
samin á islenzku, en hin svo nefnda ýngri saga er aptur
á móti ekki þýðing á sögu Gunnlaugs munks, heldur
sérmeðferð (redaktion) á hinni elztu sögu, þar sem
skeytt er inn nýjum frásögum og jarteinum úr hinni
latnesku sögu Gunnlaugs munks, sem ekki eru fyrir i
hinni svo nefndu elztu sögu, og getur hún ekki verið
eldri enn frá 1295-c. 1300. Loks er nokkur ástæða til
að halda, að hin latneska saga Gunnlaugs munks hafi
ekki verið sjálfstætt verk, heldur blátt áfram þýðing á
elztu sögunni með viðaukum eptir Gunnlaug. Ef svo
Gr, verður ýngri sagan vitanlega sama sem saga Gunn-
^^ugs, án þess þó að vera þýðing á henni. Ekki eru
W neinar frásagnir af því, að dómkirkjan á Hólum
hafi verið endurbygð fyrri enn á dögum Jörundar bisk-
ups. Þegar Jóns saga ýngri kemst svo að orði, eins og
aður er getið, að kirkja biskups Jóns haíi staðið ))til
skammrar stundarcc, þá geta það ekki verið orð Gunn-
laugs munks, sem dó 1219^), nema gjört sé ráð fyrir,
kirkja Jóns biskups hafi verið undir lok liðin og
búið að byggja nýja um 1200. Það má þó teljast
óhugsandi með öllu, að þess væri ekki getið í ann-
^lum, eða annarsstaðar, ef ný dómkirkja hefði verið

1) B. S, í, 235, 257, II, 31.

2) Guömundar saga elzta B, S. I, 510, einnig Annales regii,
Skálholls annáll og Gottskalks annáll, allir prentaöir 1 /. A.,
enn Lögmannsannáll og Flateyjarannáll (prentaöir ibid) telja
þaö hafa veriö 1218, og Oddaverjaannáll jafnvel 1215 (ibid.J,

12

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

bygð. Verður því að álíta, að ýngri sagan sé rituð
eptir að Jörundur biskup bygði kirkju sina, eða
eptir 1294, og að þessi orð séu meðferðarbreyting.
Samanburður á frásögum þeim, sem sameiginlegar
eru með hinni elztu og ýngri sögu, sýnir, að þær,
að undanskildum nauðaómerkilegum orðamun, eru svo
að segja orði til orðs eins. Þetta væri vitanlega óhugs-
andi, ef um þýðingu væri að ræða, jafnvel þótt af svo
að segja samhljóða frásögu af sama viðburði væri.
Auk þess verður ekki annað sagt en að maður verði
ekki var við latínubragð það að máhnu á ýngri sög-
unni, sem útgefandinn gjörir svo mikið úr. Að ýngri
sagan hefur tímatal Hungurvöku, þarf í þessu sam-
bandi ekkert að þýða, það þarf ekki að vera annað
enn meðferðarbreyting (redaktionsbreyting). Að eldri
söguna vantar og ýngri sagan hefur ýms orð og frá-
sagnir eptir Gunnlaugi munk, þarf í hæsta lagi ekki
að merkja annað en að þessir staðir séu teknir upp
úr hinni latnesku sögu hans^). Þó að það vitaskuld,
eins og útgefandinn tekur fram, komi optsinnis fyrir
í fornum íslenzkum þýðingum, að þýðandinn, þegar
sérstaklega stendur á, taki það fram, að ein og önn-
ur orðatiltæki séu ekki eptir hann, heldur höfundinn,
hefur það, eins og hér stendur á, enga þýðingu, þó
að, þegar orð eru tekin upp eptir Gunnlaugi, sé bætt
við: »segir Gunnlaugur munkur« eða ))segir bróðir
Gunnlaugur«. Þegar samanburðurinn á eldri og yngri
sögunni er búinn að sýna, að ýngri sagan sé ekki
þýðing, er ekki hægt að skoða þessar athugasemdir
öðruvísi enn sem nokkurskonar gæsalappir utan um
það, sem tekið er eptir Gunnlaugi, — eins og nokkurs-
konar heimildartilvísun. Greinileg dæmi um samræmið
milli elztu og ýngri sögunnar má benda á, t. d. 1.

1) A þeim stööum, sem meö vissu er hægt aö eigna Gunn-
laugi munk, t. d. Prologus, sem tekinn er eptir Gunnlaugi, er
greinilegt latinubragö aö málinu, t. d. »vorr aldurw, sbr. wætas
noslra<( o. fl., og bendir það óneitanlega í pá átt, sem aö ofan
greinir.

NR. 6

í HJALTADAL

13

kapítula elztu sögunnar borinn saman við 2. kapítula
^^ngri sögunnar, eða 5. kapítula elztu sögunnar frá orð-
unum »Eptir þat fóru þeir út hígat« o. s. frv., borinn
saman við 17. kapitula í ýngri sögunni. Hinum lærða
átgefanda virðist hafa litizt vel á þessa skoðun, ef
marka má orð hans og ummæli um Jóns sögu bisk-
ups^), þó að hann hafi ekki fyllilega getað fallizt á
hana. Honum hefur verið Ijóst, að hugsanlegt væri,
að latneska sagan væri ekki annað enn þýðing á elztu
sögunni með viðbótum eptir Gunnlaug munk, þó að
hann hafi ekki viljað gjöra þá skoðun að sinni. Enda
verður ekki hægt að færa sönnur á þetta, nema því að
^ins að finnist ábyggileg frásögn um að svo sé, eða þá
að sjálf latneska sagan finnist, sem varla þarf að gjöra
ráð fyrir. En meðferð ýngri sögunnar bendir óneitanlega
i þessa átt.

Það verður þvi áð ætla, að kirkja sú, er Jón bisk-
I. reisti, hafi staðið þartil Jörundur biskup bygði
<iómkirkju sína. Óbreytt hefur hún þó ekki staðið. Um
1200 hefur verið gjört stórmikið að henni. Svo segir
Jóns saga elzta: ))hefir hún þó (þ. e. kirkja Jóns) verit
í^3eði þakit, og margir lutir aðrir at gjörfir síðan«^).
En ýngri sagan nefnir margar ))atgerðir«, er henni hafa
verið veittar^).

Hvernig kirkja Jóns biskups leið undir lok, er ekki
kunnugt; það eina, sem kunnugt er um þann atburð,
cr, að Jörundur biskup bygði sina kirkju. En mjög væri
það ósennilegt, að hann hefði farið að reisa nýja kirkju,
gamla hefði staðið eða átt að standa. Þar sem íslenzkir
annálar, sem annars eru ótæpir á það, að segja frá kirkju-
'^í'unum, kirkjufoki og öðrum slíkum atburðum, geta ekki
þess, að kirkjan á þessum tima hafi orðið fyrir neinu
slíku tjóni, er eðhlegast að ætla, að Jörundur biskup
^afi látið rífa kirkjuna vegna þess, að hún hafi ekki
[engur verið á vetur setjandi. Að hún hafi þurft að-

1) Sjá formálaan fyrir B. S.

2) B. S. I, 163.

3) B. S. I, 235.

14

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

gjörðar með jafnsnemma og áðan gat eg um, bendir ó-
neitanlega i þá áttina.

Þrjár eru frumheimildirnar um kirkjubyggingu
Jörundar biskups, í Laurentiusarsögu^), í Lögmanns-
annáF) og i Fiateyjarannál^). Frásagnirnar eru svo að
segja orði til orðs eins, og furðar mann sízt á þvi um
Lögmannsannál og söguna, sem að öllum likindum
eru eptir sama manninn, sira Einar Hafliðason*), Með
láti Jörundar biskups er þess getið, að hann hafi látið
))uppsmiða kirkjuna á Hólum ok prýða hana me&
klukkum ok skrúði, ok auðgaði staðinn at löndum ok
eignum, gulli ok brendu silfri, svá at sýnast mun með*
an ísland er bygt«. I kirkjusögu Finns Jónssonar^), í
Árbókum Espólíns®) og í Biskupasögum sira Jóns Hall-
dórssonar^) er minst á kirkjubygginguna, og er í binum
tveim siðarnefndu ritum tiltekið mál á dómkirkjunni,^
sem síðar mun verða vikið að. Jón Halldórsson segir
enn fremur um þessa kirkju: ))sú kirkja hrapaði ofan í
grunn af sterkum stormi á Jónsmessu baptistæ^) á
dögum Péturs biskups Nikulássonar anno 1394, hér
um hundrað ára gömul«^). Finnur Jónsson hefur að
sjálfsögðu notað Biskupasögur föður sins, er hann
samdi kirkjusögu sína, en máli þvi á dómkirkjunni,
sem þar getur um, hefir hann slept úr henni, en ald-
ursin^ getur hann aptur á móti, og verður það varla.
á annan veg skilið, enn að Finnur hafi annaðhvort

1) B. S. I, 825, sbr. 886-887.

2) /. A, 265.

3) /. A. 392.

4) Sjá B, S, I, Ixxxvii— Ixxxix.

5) Hist. eccl, II, 154. I*ar segír um Jörund biskup: wTemp-
lum cathedrale sumtuose magnifíceque Holis exstruxit((.

6) A. Esp, I, 33.

7) Æfír hinna kaþólsku biskupa eptir hann eru eingöngu
til i bandriti, og hefí ég notað eintak, sem er i eigu föður mins,^
Dr. Jóns Porkelssonar þjóöskjalavaröar.

8) Rángí, á að vera Jónsmessu postula.

9) í frásögninni af Jörundi biskupi í Ðiskupasögum Jóns
Halldórssonar.

NR. 6

í HJALTADAL

15

•ekki þekt heiraild föður sins fyrir málinu eða þókt hiin
^ð einhverju leyti varhugaverð, og þvi slept því, en
heimildina fyrir aldrinum hafi hann þekt og þókt hún
nýtandi og því getið hans^). Espólín getur einnig máls-
iös, og hefur það að sjálfsögðu eptir Jóni Halldórssyni;
^ldrinum sleppir hann aplur á móti, en það skiptir
litlu, því að Árbækurnar eru fremur ónákvæmt rit, Pó
heimild síra Jóns fyrir aldri kirkjunnar þekkist
"^kki nú, er þó engin ástæða til að rengja, að hann sé
réttur; eptir öllum málavöxtum er hann einmitt einkar
sennilegur, og er síra Jón einn í sjálfu sér nægilega
góð heimild, enda að jafnaði mikið sennilegra, að höf-
'iindi láist að geta um ábyggilega hluti, enn að hann
fari að segja frá ákveðnum atriðum heimildarlaust.
Eptir þessum bókum hefir því kirkja Jóns biskups
'^erið rifin og kirkja Jörundar verið bygð kringum
^rið 1294.

Kirkja Jörundar stóð til 1394, þá fauk hún 27.
december »með svo undarligum atburð, að hvert tré
broinaði. Varð þar öngvu undan bjargat nema likneskj-
Um og helgum dómum. Varð þar undir einn piltur og
Lögmannsannáll lætur þetta gjörast 1393^), en
^Ptir honum verður þó ekki farið um þelta atriði, af
Því að bæði er Gottskálksannáll yfirhöfuð áreiðanlegri,
■^g eins er það staðreynd, að Lögmannsannáll árfærir
^iðburði optsinnis einu ári of snemma*).

Að Jörundi biskupi látnum 1313 settist norskur
'^aður, Auðun rauði Porbergsson kanunkur frá Niðar-

1) HisL eccl. III, 426—427 (neöanm.).

2) GottskalksannáU /. A. 398. Pegar Pétur biskup yfirgaf

^tol sinn i síöasta sinni 1396 var enn til kirkjubrotsviöurinn,

"^8 er hann talinn i máldaganum, sem pá var gjöröur. Sjá D. I.
614.

3) /. A, 285.

4) Sjá /. A. formálann xxi— xxiv og Ð. I. II, 851. Um árlal
Þessa viöburðar fer Finnur Jónsson i kirkjusögu sinni — HísL
■^ccf. n, 217 — eptir Gottskalksannál, en um piltinn, sem undir

íí'Kjunni varö, er hun hrapaöi, fer hann eptir Lögmannsannál,
■og telur, aö hann hafi veriö djákni.

16

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

ósi, á stól á Hólum^), og fór þar með biskuplegt vald
til dauðadags 1322^), Það, sem kunnugt er um hann,
bæði frá viðureign hans og kórsbræðra i Niðarósi við
Jörund erkibiskup, og eins alt framferði hans hér á
landí, bendir til þess, að hann haíi verið samtiðar-
mönnum sinum fremri að flestu, og fyrirrennurum
sinum og eptirkomendum Hólabiskupum framsýnni og
framtaksamari um staðarforráð. Þá er hann 1314 kom
til stólsins, hafði hann út með sér timburstokka, flutti
þá heim til Hóla og bygði úr þeim stofu mikla —
Auðunarstofu^) — . Hann hafði og með sér steinsmiði
og lét gjöra steinofn í stofuna og ýmsar bætur úr steini
á kirkju Jörundar biskups*), sem síðar mun verða á
vikið. Varla virðist ofnsmiðið eða kirkjubæturnar geta
hafa gefið nægilegt tilefni til að hann flutti út hingað
með sér steinsmiðina. Eðlilegast er að ætla, að hann
hafi haft eitthvað meira í huga, og verður þá einna
næst fyrir að ætla, að hann hafi haft í hyggju að byggja
steinkirkju á Hólum, enda er ýmislegt sem bendir á-
kveðið í þá átt. Á árunum 1702—1712 kom Árni Magn-

1) B. S. I, 827 og /. A.

2) B. 5. I, 837 og /. A.

3) B. S. I, 828, 888. Á báöum stööunum eru nefndir timb-
urstokkar, og hefur húsiö pvi veriö stokkhús (blokkhús), sbr.
Æ, J. P, I, 204. Biskupsstofan forna í Kirkjubæ i Færeyjum, sem
enn er aÖ raestu leyti viÖ liöi, er einnig stokkhús (sjá Aarsb. 1906,.
65). Auöunarstofa var rifin 1826, 512 ára gömul, og timburstokk-
arnir úr henni seldir á uppboöi (sbr. A. I. F, F, 1913, bls. 65). Hafa
þeir eptir því aö dæma þá veriö i svo góöu standi, aö vel heföi
húsiö mátt standa enn í dag, ef vit og vilji heföi veriö til. 1759—1763
meöan veriö var aö smiöa kirkju pá, sem nú er á Hólum, var
stofan notuö sem kirkja (sjá Æ. J. P, I, 204). Stofan sést á mynd
af Hólum i feröabók Hendersons (eptir bls. 110)? og má sá
uppdráttur gefa nokkra hugmynd um útlit hennar, þó aö bæöi sé
hann htill og illa gjöröur (wforteiknaöura); segir höf,, aö stofan
hafi veriö tvílypt (Henderson, bls. 111). PaÖ viröist hún þó fyrst
vera oröin eptir 1763 (sjá Æ, J, P, 1. c. og bls, 21 hér aö aptan),
því aö pá mun hún hafa veriö meö opnum þakstól (beru ræfri),
nema efra loptiö hafi pá veriö haft fyrir kirkju.

4) B, S, I, 830, 890.

NR. 6

í HJALTADAL

17

ússon, sem þá var hér á landi við jarðabókarstörfin,
á biskupssetrið Hóla og gjörði siðar, á árunum 1720—
1725, lauslegt uppkast að lýsingu á kirkjunni eins og
hún var, þegar hanu sá hana, og er sú lýsing geymd i
Konungsbókhlöðunni i Kaupmannahöfn^) og prentuð i
Fornbréfasafninu^). í lýsingu þessari, sem hér mun opt
verða vitnað í, kemst hann meðal annars svo að orði:
»Mógrjótið, sem múrinn umkring Hólakirkju er af, er
tekið úr Rauðuskriðu, sem er í Hólabyiðu fyrir framan
staðinn. Menn segja Auðunn rauði hafi látið hann
^ysgja* og ætlað að gjöra múrkirkju, en ei enzt til<(^),

bætir síðan við: ))Það er auðséð á vindaugunum,
^ð það hefir átt múrhús að verða, því þar eru inn-
íiíúraðar járnstengur, item vindeltröppur, minnir mig<(*).
í Oddaverjaannál segir um Auðun biskup, að »hann
lét byggja múrinn að Hólakirkjuci^). Árni hefur þarna
sjálfur séð múr kringum dómkirkjuna, sem bar þess
greinilegar menjar, að honum var ekki upprunalega
^etlað að vera girðing, heldur hluti i húsi með gluggum

vindustigum alveg upp við kirkjuna, og virðist ekki
^nnað hklegra enn að það hús hafi átt að verá kirkja.
Enda hefur þá manna á meðal verið álitið að svo væri,
^g kirkjan verið eignuð Auðuni biskupi. Þegar Odda-
^erjaannáll var ritaður kringum 1600*^), hefur sama á-

manna verið ríkjandi um uppruna kirkjumúrsins
sem getið var um áðan. Þegar þess er lika gætt,
hve ósennilegt er, að málum væri blandað um jafn-
fásénan grip og dómkirkja úr steini myndi hafa verið
^ íslandi, virðist ógjörningur að hugsa annað enn að

1) Ny kgl SniL 328, 8vo.

2) IX L III, 606-611.

3) /. in, 609. Örnefniö Rauöaskriöa pekkist nú ekki í
^jaltadal, en ekki viröist um aö villast, aö þaö sé skriöan i
^yröunni suöur og austur af bænum.

4) D, /. III, 610 (neöanm.).

5) /. A. 489.

6) Gustav Storra álilur, í formálanum fyrir /. A, xxxviii—
^tvi, annálinn vera hérumbil frá pessum tima.

18

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

Auðun biskup hafi byrjað að smíða steinkirkju á Hól-
um^). Að honum entist ekki aldur til að Ijúka við
hana er auðskiljanlegt, því að hann var maður hniginn
á efra aldur, er hann kom til stólsins, og hafði hann
ekki biskupsdóm nema i 8 ár. Með dauða hans er
framkvæmdin á steinkirkjubyggingunni úr sögunni, og
timburkirkjunum var engin hætta búin fyrsta kastið.

Þegar kirkja Jörundar biskups fauk 1394, var
danskur maður, Pétur Nikulásson, biskup á Hólum,

bygðí hann kirkjuna upp aptur^). Þar sem kirkjan
fauk 27. december 1394, en Pétur biskup fór alfarinn af
landi burt i maí 1396^), hlýtur kirkjan að vera bygð.
sumarið 1395. Og það er þetta hús — siðasta vigi kaþ-
ólskrar trúar og menningar á íslandi — sem riti þessu
er ætlað að lýsa, eptir þvi sem hinar fáu heimildir
frekast levfa.

Kirkja þessi stóð í 231 ár, og lángt fram yfir siða-
skiptin. Pað er vitanlega einsætt, að hún muni ekki

1) í stuUri frásögu af GoUskalk bískup Kenikssyni (B, S,
II, 231) segir: »hann lét smiöa upp miökirkjuna alla og allan
múr í kringum kirkjuna<(. Frásögnina, sem er eptir hdr. sira Eyj-
ólfs Jónssonar (d. 1745), ber vafalaust aö skilja svo, aö Gottskalk
biskup hafi látiÖ dypta aö kirkjunni, þvi ekki er annaö kunnugt
enn aö kirkja Péturs biskups haíi staöiö alla leiö fram yfir
siöaskipti. Sennilegt er og, aö biskup haíi veriö oröinn úrkula
vonar um, aö nokkurn tima yröi lokiö viö steinkirkjuna, og pvi
breytt pvi, sem koraiÖ var af henni, í kirkjumúr, þann múr,
sem Arni Magnússon sá.

2) HisL eccl II, 217: ))Templum autem coUapsum Petrus
reædificari curavit<(.

3) Aö biskup hafi þá fariö alfarinn af landi burt er sagt
meö berum oröum i Hólamáldaganum 1396: ))er viröuligr herra,
herra Pétur meö guös og postulligs sætis náö biskup á Hólum
bjóst til skips((, enda finst hans ekki getiö hér á landi eptir paö.
Yfir þetta skjal viröist Hannesi skjalaveröi Porsteinssyni hafa
skotizt, þegar hann samdi biskupatal þaö, sem prentaö er í
Biskupasögum Jóns Halldórssonar II, 385—392. Pví aö þar segir
i neöanmálsgrein viö Pétur biskup bls. 389: ))Pétur biskup
er erlendis (í Helsingjaborg) 1401, og hefur ekki veriö her a
landi eptir það, og viröist farinn af landi burt nokkru fyrií'
1400<(.

NR. 6

í HJALTADAL

19

bafa getað staðið allan þennan tíma án þess að við

hana væri gjört, enda eru heimildir fyrir þvi, að Gott-

skalk 1. Keniksson Hólabiskup hafl látið smiða upp

öiiðkirkjunai), og að Ólafur biskup Rögnvaldsson hafi

»bygt sína kirkju svo at hún er at öllu betur stand-

andi nú (þ, e. 1481) enn þá er hann tók með«2). Pó

^ð annara viðgjörða á henni sé að visu ekki getið,

verður vegna aldurs hennar fastlega að gjöra ráð

fyrir þvi, að dyptað hafi verið að henni miklu optar.

1S49 lét Jón VI. Arason Hólabiskup víggirða Hólastað;

lét hann gjöra vegg og gröf og kallaði Hóla ))sIotc<^).

Ætlaði biskup þaðan að verjast konungsvaldinu og

hindra siðaskiptin, þó það tækist alt öðruvisi. Biskup

lét færa stykki og byssur á vígið, en ekki getur það

faafa verið neitt ægilegur kastali, ef marka má af vopn-

^ni þeim, sem biskup, að þvi er Sigurðarregistur

bermir, lagði til staðarins; voru það: »2 fallbyssur, er

keyptar voru fyrir 16 hundruð i kaupstað, þar með 2

áttungar púðurs og 8 járnlóð, þar til 8 hakabyssur

fyrir 8 hundruð, og hálfhaka 7 fyrir 4 hundruð«*).

Einnig lét biskup byggja gaung á lopti af múrnum á

kirkjuna, og hefur það vafalaust verið gjört i þeim til-

§^ngi, að virkismenn gætu, ef i harðbakka slægi fyrir

þeim, flúið á náðir kirkjunnar og forðað svo lífl
sínu^).

1) B. s. n, 23L

2) D. 1. VI, 390.

3) A. B. I, 154 undir árinu 1549, sbr. B, S. II, 444, sem pó
€kki tilfærir ártaliö. Enn sér marka fyrir virkinu framan í baröi
noröan viö kirlcjuna, sjá töflu I.

4) n. r. XI, 854.

5) KirkjugriÖin eru bezta og sennilega einasta skýringin á,
nvernig á þvi stóö, aö kirkjur á íslandi á raiööldunum voru
^skiljanlega margar, boriö saman viö mannfjöldann, eins og
"ann líklega hefir veriö þá. Paö voru óróatímar, og gat vel
veriö tilvinnandi aö byggja hjá sér kirkju, svo aö menn heföu
gnöin viö höndina, hvaö sem í skærist. Skoöanir nianna ákirkju-
gnöum breyttust mjög eptir siöaskiptin, og voru pau úr lögum
numin meö konungsbréfi 2. Júni 1587, sjá t. d. 7?. S. II, 695.

2

20

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

Kirkja Péturs biskups stóð þartil á ofanverðum
dögum Guðbrands biskups Þorlákssonar^); þá tók hana
af í horðanroki 16. Nóvember 1624^). Fimm árum
áður hafði kirkjan orðið fyrir áfalli og skekkzt á grunn-
inum'). Guðbrandur var, þegar þetta gjörðist, kar-
lægt gamalmenni, og lenti það þvi á [ofíicialis hans,
síra Arngrími Jónssyni lærða, og dóttursyni hans og
eptirmanni, Þorláki Skúlasyni, að koma kirkjunni upp
aptur. 1625 var viðað til kirkjunnar^), og smiðinu lokið
áður en Guðbrandur dó, sem var 20. Júlí 1627, og
verður eptir þvi að ætla, að hún hafi verið smíðuð
árið 1626.

1) Frásaga sú, sem Oddur Einarsson Skálholtsbiskup (1589'
— 1630) — maöur Helgu Jónsdóttur, sonardóttur síra Björns
Jónssonar Arasonar — lét semja um biskup Jón Arason (sjá

S. IIj 325 — 338) upp úr frásögn þeirri, sem Magnús sonur síra
Björns haföi ritaö, hermir frá þvi, aö Jón biskup hafi tvisvar á
prestsárum sínum, 1 tiö Gottskalks II. Nikulássonar Hólabiskups,-
fariö utan í erindum biskups, og aö hann »í fyrra sinni kom
út meö viöi til Hólakirkju, og kom þaö skip i Kolbeinsós, og
var öll kirkjan gjörö af tré«. Væri þetta rétt, heföi ný dómkirkja
hlotid aö vera bygö á Hólum á dögum Gottskalks biskups. En
þetta kemur ekki heim viö frásögu Magnúsar Björnssonar^
sjálfa heimildina fyrir frásögu Odds, þvi aö hún segir svo frá
þessu (B. S. II, 317), aö »1 fyrra sinni kom hann út meö kirkju-
viö, hver sett var viö Kolbeinsós<(. Paö veröur þvi aö ætla, aö^
frásögn Odds biskups blandi af einhverjum ástæöum málum
(misskript?), svo aö hausavixl sé höfö á kirkju viö Kolbeinsós
og kirkju heima á Hólum, því aö ekkert er þaö, sem veíkir
frásögu Magnúsar, en alt legst hinsvegar á móli rangherminu i
frásögu Odds biskups.

2) A. B. II, 118/ Lbs. m FoL bls. 296, HisL ecd. III, 426—
427, A, Esp, VI, 25. ÖUum ber þessum stööum saman um þaö^
aö kirkja sú, er fauk á dögum GuÖbrands, sé sama kírkjan, sem
Pétur biskup Nikulásson hafi bygt, og þar meö er gjörsamlega
girl fyrir, aö Gotlskalk biskup II. hafi bygt upp dómkirkju á
Hólum. í gamalli dómabók í PjóÖskjalasafninu, skrifaöri un>
1600 og síöar, foL 116, er sagt, aö kirkjan, sem fauk á dögum
Guöbrands biskups, hafi veriö 220 ára, er hún fauk. Petta er
vitanlega rangt, eins og hér aö ofan sést.

3) A. Esp. I, c,

4) Hisí. Eccl, I. c.

NR. 6

í HJALTADAL 21

Til er í safni Árna Magnússonar bæði fróðleg og
skemtileg frásögn eptir Odd biskup af því þegar dóm-
kirkjan fauk, og er hún sett hér fyrir þá sök, að hún
gefur glögga hugmynd um slysið:

»Tijdende um Hölakirkiu j Hialtadal.

Suo er nordan ad skrifad, ad hun sie af fallen
^ed aullu og flest aller vider j henne skemder og for-
diarfader. enn allar kluckor voru obrotnar og kalejk-
anner^) og suo brijk sem var yfer hiialtare sem biskup
Jon Arason hafde liited þangad. Jtem þad sem vndar-
'egast er adt ejtt mariu lijkneske af leire fandst j vida-
bunkanum nidur vid golfed obrakad med auUu. þad
hafde alltijd staded vpp yfer jnnanverdum kordyrun-
^iii. Enn stora krossmarked vpp yfer framanverdum

kordyrunum

• vmm Hölakirkiu.

Er suo skrifad ad hun hafe falled nidur j grunn j
Ejnum vindbyl anno 1624 þann 16 Novembris og hun
hafe falled sudur a vid j gardenn. Enn ecke íiell hun
^ nejtt hws vtan lijted á Efra kjallarann.

Aller kalejkar nádust hejler og obrotner og allur
^essuskrwdj og allt þad sem fiemætt var nádist utan
Pi'edikunarstöllinn brotnadj j smáparta og kiertahialm-
uiinn sem hieck fyrer framan kordyrnar, Fialvidenn
sem nádist liet Rádsmadurinn Þorkell Gamlason bera
sanian og hlada j bwnka á bak vid miirenn^). Ejrnenn
l^ádust allar kistur hejlar sem j kirkiunni stodu vtaa
y Htlar brotnudu. En nu sidan þad fiell til hefur vered
messad og Embættad j störu stofunne á Hölum^). Og

1) Svo hdr.

2) Hér er auövitaö átt við múr þann, sem bygöur var upp
Jjr leifunum af steinkirkju Auöunar biskups, en ekki sýnist hann
«afa náö um kirkju nema i hæsta lagi á prjá vegu, því aö getiö
^undi þess sjálfsagt, ef hún heföi, er hún féll, rutt ura múrn-

sem ólijákvæmilegt væri, ef hann heföi veriö nokkur fyrir
sunnan hana þangaö, sem hún féll, úr þvi aö hún braut bæjar-
^us, sem vitanlega hafa veriö utangarös.

3) P. e. Auöunarstofa.

2*

22

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

þar er giortt altare og þiliud af tuo instu stafgolfen
fyrer kornum Enn troppur giordar vpp vr kornum og
presturenn stendur vpp vid bitan þegar hann predikar.
Kluckurnar vrdu vndnar vpp j þad litla hlid sem horf-
er ad nya hwsenu^) og þeim er hringt til messunnar.
En saungur hefur alldrej vered hafdur sijdan. Skrifad
epter þui brefe sem Gunnar Biörnsson hefur skrifad
fandur sijnum Birne Magnussine a Hofe á Hofda strond

Jtem w^mm nidvrfall kirkiunnar á Hölum

j Ejnum Ryck j storme 16. Novembris. Þetta skede
á dejge j suartta nijdfiwke þá skolalydur ætlade til
saungs Etc. Og er þetta miog hryggelegt fyrer stijckted
og Ministerium adt þeir hafa huorke sinn biskup^) nie
domkirkiuna. Enn þad (er) vndarlegast ad allar kluck-
ur sem þar hiengu vppe j stauple voru obrotnar og
altaresbrijken sem hieck. á lopte nádest lijka obroten.

Embætted vard ad flytja

ofan j storu stofu þa skaden skede þui þar var ecke
annad hws suo stortt. En bordstofa var giord vr stora
Elldaskalanum gegnt sueijnaskemmunne^

Jtem hafde þar ádur orded sumstadar vart vid
jardskialta. Enn huort hann mune hafa fylgdt þeim
storme þá kirkian fiell þad vita menn ecke. Og ecke
hefde þad vered vrtoku stormur þuj menn voru vijda
vte þann dag ad haskalausuc<^),

Þetta er ritað með hendi skrifara Odds biskups,
og er, eins og menn sjá, ekki samfeld frásaga af slys-
inu, heldur orðrómurinn eins og hann hefir gengið
manna á milli, og hefir höfundurinn skrifað hann
upp jafnóðum og hann hefir borizt honum til eyrna.
Annars virðist svo sem slysið manna á meðal hafi
að einhverju leyti verið kent kæruleysi þeirra, sem áttu
að sjá um viðhald kirkjunnar. Sést það á frásögninni,

1) Sjá sáluhliöiö á gamla kirkjugaröinum á töflu I.

2) Biskup hafði fengíö heilablóöfall og lá máttvana i kör.

3) AM. 422 4to.

NR. 6

í HJALTADAL

23

sem hér er lilfærð, að ekki hefir mönnum þótt storm-
urinn, sem kirkjan féll í, svo mikill, að kirkjan hefði
ekki mátt afbera hann, ef alt hefði verið sem skyldi.
Að umsjónarmenn kirkjunnar haíi orðið varir við
þennan orðróm og þótt hann þess verður að kæfa
hann niður, má ráða af þvi, að þeir, arið eptir að
kirkjan fauk, eru að útvega sér vottorð um, að þeir
haíi haldið kirkjunni við eins vel og vera bar, En ekki
sýna þau vottorð annað en að aðhlynning sú, sem
kirkjan fékk árið, sem hún fauk, hafi ekki verið lakari
enn sú, sem hún hafði fengið árlega áður, og er í því
heldur Htil afbötun^). Ekki þykir vottorðum þessum
stormurinn hafa verið slíkur, að kirkjan hafi þurft að
falla af honum einum, og benda á, að dreifa mætti til
jarðskjálftakippum, sem fundizt höfðu um það leyti,
sem kirkjan fauk. En eins og sjá má af frásögninni
hér að framan, er höfundur hennar ekki neitt ákaflega
trúaður á jarðskjálftann, sem hann líka hefir heyrt
getið um, og telur vafasamt, að hann hafi verið sam-
fara storminum. En hvað sem annars kann að hafa
verið spjallað manna á meðal um handvömm og hirðu-
leysi, er hitt víst, að hið opinbera lét ekki málið til
sín taka.

Kirkja sú, sem bygð var á dögum Guðbrands
biskups, stóð fram til ársins 1759, þá lét Gish biskup
Magnússon taka hana ofan^). Þar sem hvorki þessi
kirkja, né heldur sú, er þar stendur nú, munu verða
gerðar frekar að umtalsefni, skal hér sett lýsing á
henni eptir samtiðarmann, síra Þorstein Pétursson á
Staðarbakka. Hann segir: ))Eg vil byrja á Hóladóm-
kirkju hinni fornu, sem nú alt hingað á vora daga

1) Vottorðin, sem til eru, eru tvö, Bisk. Hól. Chart. Fasc.
IV, 22 og 23 i Pjóöskjalasafninu og eru pan tekin upp í siöasta
kafla rils þessa.

2) Æ. J. P, I, 199. Neöanmáls er par miðaö viö að kirkjan
sé bygö 1627 og áriö, sem hún var rifin, þvi talið 1760 (1627-h
133). En búiö er að sýna fram á, að kirkjan var bygö 1626, og
var hún þvi rifin 1759.

24

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

hefir staðið frá herra Guðbrands tíð, 133 ár, og kunni
enn lengur að standa. Hún var gjörð af bindingsverki
(sem danskir kalla), 49 álna löng, 15 álna breið og 18
til 20 álna há. Hiin stendur hátt með litlum turni.
Yfir altari er stór tafla með vængjum, úthöggvin innan
með ýmislegum mannamyndum af alabastur, viða enn
forgylt^). Þar er og prédikunarstóUinn gamli með ypp-
arlegu bildhöggvaraverki, sumstaðar gyltu^). Hún er öll
af timbri tvísúðuð«^).

Eins og af þessum orðum sést, hafa í þá daga
verið skiptar skoðanir um það, hvort nauðsyn bæri til
að rifa kirkju Guðbrands biskups, og virðist svo sem
það hafl verið fyrir ofurkapp eitt hjá Gísla biskupi,
sem ekki var neitt tiltakanlega merkilegur maður, að
úr því varð. Er ekki auðvelt að skilja, hvað honum
hefir gengið til að vilja hana feiga fyrir ár fram. En
ekki verður jafnmætur maður og síra Þorsteinn rengd-
ur rakalaust, er hann segir, að kirkjan hafi mátt
lengur standa. Byrjað var að byggja nýju kirkjuna
1759, sama ár sem gamla kirkjan var rifin.

Ekki verður annað sagt, enn að kirkjan sjálf, eins
og hún er, sé hæfilegur minnisvarði um það, hvernig
kirkjan er til orðin, Þá átti Island við mestu svívirðu
og eymd að búa, sem á daga þess hefir drifið. Ein-

1) Altaristafla pessi er nú geymd 1 PjóÖmenjasafninu nr.
4634 (sjá Pjódmenjas. bls. 6). Taflan er af Nottingham-Derby-
Stafl'ord gerðinni.

2) Stól pennan hefir Guöbrandur biskup, sem var formætur
bildhöggvari sjálfur, skoriö. Hann er nú gej^mdur í svo nefndu
Vídalinssafni í Pjóðmenjasafninu.

3) Úr ))Lagagriplu<( sira Porsteins i Landshókasafninu J.Sig.
82 4to., en hér tekiö eptir Æ, J. Þ. I, 198—199. Paö er merkilegt,
aö sira Þorsteinn skuli ekki geta um hina miklu, steindu, got-
nesku trétðflu, sem enn er i kirkjunni og Jón biskup Arason
lagöi henni til. Síra Porsteinn bætir pví viö Hólakirkjulýsing-
una, aö dómkirkjan i Skálholti sé nokkru minni, meö tveim
stúkum og öU úr tré, en aö trékirkja sú á BessastóÖum, er var
á undan steinkirkjunni, sem nú er, hafi veriö 26 álna löng og
12 álna breiö.

NR. 6

í HJALTADAL

25

veldið danska var einvaldara á dögum Friðriks V.
(1746—1766) enn nokkurn tíma fyr. Danir nefna það
eiaveldið íipplýsta, enn varla mun nokkur heilvita
niaður láta sér detta í hug, að nefna það því nafni,
eins og það hagaði sér á íslandi. Þegar konungur var
orðinn sannfærður um, að nauðsynlegt væri að efna
til njTrar kirkju, lét hann stofna til opinberra sam-
skota í Danmörku til þess að afla fjárins, sem með
þurfti til verksins^). En ekki var látið hér við lenda,
heldur lagði hin konunglega betliför leið sina um önn-
ríki álfunnar — England — , og lagður var tveggja
marka skattur á hverja kirkju'í konungsrikjunum þrem,
Danmörku, Noregi og íslandi, til þess að hlífa pýngju
konungs við kostnaði af kirkjubyggingunni eins og
ft'ekast var unt^). Með þessu móli reyttust saman 50,000
i'ikisdalir, sem þó, þegar á átti að herða, var ekki öll-
um varið til kirkjubyggingarinnar á Hólum. En silki-
húfan upp af öllu saman var þó, að norðlenzkum
bændum var þrúgað til að vinna skylduvinnu endur-
gialdslaust við Idrkjubygginguna, ))eins og það skeður
'við almúgann í vorum ríkjum«, undir eptirHti dansks
ínúrsveins^).

Kirkjusmíðinni var lokið 1763. Er kirkjan gjörð úr
^ama rauða steini úr Hólabyrðu sem steinkirkja Auðun-
biskups átti að vera, að því er Árni Magnússon herm-
i lýsingu þeirri á Hólakirkju, sem áður hefir verið
^inzt á. Auk laupsins er sföpull við vesturenda kirkj-
unnar jafnhár mæni'^), en skrúðhús við austurgafl. Sér-
stakt kórhýsi er ekki á kirkjunni. Hjá síra Þorsteini

1) í Lagagrlplu Æ. J. P. I, 200~20L

2) Pétar, bls 495.

3) Æ. J. p, I, 202.

4) Síra Porsteinn segir i Lagagriplu, aö stöpullinn hafi
^Jdrei oröið hærri, af því að peningar þeir af kirkjubyggingar-
f^Qu, sem til þess voru ællaöir, hafi aö boöi konungs veriö
ootaöir til viöreisnar bæjarins Björgynjar i Noregi, sem brann
áriö 1757 (sjá Æ. J. A I, 204), og er þelta i góöu samrœmi viö '
annaö, sem kom fram viö ísland i þá daga.

26

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

Péturssyni er ágætislýsing á henni^). Segir liann kirkj-
una að meðtöldum turninum, sem sé 9 álna langur^
vera 42 álnir á lengd, og ætti laupurinn eptir því að
vera 33 álnir, en kirkjuna telur hann 12 álna breiða
og stöpulinn 7 álna breiðan og kirkjuna 12 álna háa í
mæni^). Kirkjan er með flötu lopti og öll hvitkölkuð.
Hún er gjörsamlega tilbreytingarlaus, ferstrendur, ilangur
stokkur, og svo listar- og menningarsnauð sem hugsast
getur, og miðað við það, sem henni var ætlað að vera
— dómkirkja — til skammar. Að eins eitt er vel um
hana — að hún er bygð úr steini. Hefðu byggingar
fyrri tima á íslandi verið úr þvi efni, ætti landið nú
mikinn menningarauð þar sem þær væru. En elztu
byggingar, sem nú eru á Islandi, er lítil torfkirkja
norður i Langadal, frá því rétt fyrir siðaskiptin, og
skáli úr toríi frá 17. öld austur á RangárvöIIum^)-
Þegar er kirkjubyggingunni á Hólum var lokið, hefir
farið að brydda á óánægju með hana. Út úr lýsingum
síra Þorsteins Péturssonar, sem getið var um áðan,
bæðj á kirkju Guðbrands biskups og kirkjunni nýju,
skín iUa dulin gremja yíir byggingu og fyrirkomulagi
nýju kirkjunnar. í fyrstu hefir að vísu htilmótleiki
hinnar nýju kirkju ef til vill verið hulinn af leifum
forns skrauts, sem var eptir i fórum kirkjunnar, altaris-
töflum, krossmörkum, kaleikum og kirkjufatnaði, út-
skorinni milligerð milli kórs og kirkju og myndum af

1) í Lagagriplu Æ. J. P. I, 204-206.

2) í alþýölegri ritgjörö um kirkjuna eptir síra Björn Jóns-
son í Miklabæ í y>Skirni<í 1906 er kirkjumáliö á annaa veg.
Kirkjulengdin meö stöplinum talin 41 alin, en breiddin 15 álnir^
og stöpuUinn 8 álna langur og 10 álna breiöur. Viö nákvœraa
mælingu, sem höf. gjöröi á kirkjunni í sumar, reyndist hún öU
meö stöpli 43 álna löng og 14^/3 álnar breiö, en turninn 8 álna
langur og 9V* breiöur. Skekkjan á hinum fyrri málum mun stafa
af pví, aö þau eru annaöhvort gjörö meö vaö eöa slöku bandi^
en mœlingin 1918 var gjörö meö strengdu málbandi,

3) Um kirkjuna á GunnsleinsstöÖum í Langadal sjá næsta
kafla hér á eptir. Um skálana á Keldum sjá A. /. /. F. 1900, 7— &
og yfSunnanfavm 1912, 51, 61, 95 (mynd).

I

NR. 6 í HJALTADAL 27

ýmsum Hólabiskupum eptir siðaskiptin^), en 1885 var
gjört við kirkjuna, sem kallað var, milligerðin milli kórs-
ins og kirkjunnar og útskornir bekkir voru teknir ofan
og seldir á uppboði, skrúðhúsið riflð^) og biskupa-
myndirnar og flest annað, sem kirkjan átti fémætt, var
flutt suður á Þjóðmenjasafnið, svo að nú stendur kirkj-
an í sinni eðlilegu nekt sem hæfilegur minnisvarði yfir
menningaráhrif hins upplýsta einveldis á Islandi^).

Kirknatal á Hólum er þá svona:

A. Fyrir siðaskiptin.

1. Kirkja Oxa Hjaltasonar frá hérumbil 1050 — fyrir
1106.

2. Kirkja bygð af ókendum manni frá eptir 1050 —
hérumbil 1107.

3. Kirkja hins blessaða Jóns biskups Ögmundarsonar
frá hérumbil 1107 —hérumbil 1294^ með viðgjörð
hérumbil 1200.

4. Kirkja Jörundar biskups frá hérumbil

með umbótum eptir Auðun biskup á tímabilinu
1314—1320*).

1) Mynd innan úr kirkjunni frá pví á öldinni, sem leiö, er
í »AUas 1iistorií[ue((, sem fylgir Gaimard.

2) Þegar höf, gróf eptir grúnni kirkju Péturs biskups Niku-
lássonar noröur á Hólum sumariö 1918 fundust vid ausíurgaíl
kirkjunnar leifar af grunninum undan pví. Sjá töílu XI, og
«iynd 4.

3) í kirkjunni eru nú af fornum gripum altaristaflan got-
neska, er Jón biskup VI. lagöi til kirkjunnar og getiö hefir veriö
áöur, skirnarfontur úr steini frá 17. öld, tveir stórir róöukross-
ar, kertistikur og Ijósahjálmar úr kopar, silfurkaleikur gyltur
og ef til vill steinaltari paö, er AuÖun Porbergsson lét gjöra i
kirkjuna. Mun aö pvl veröa vikiö siöar.

4) Pótt Auöun biskup tæki biskupsdóm 1313, kom hann
fyrst hingaö til lands áriö epUr og fór utan 1320 og lézt 1 þeirri
ferö 1322 (sjá /. A.), Kirkjubætur hans og byggingarstarfsemi á
Hólum hlýtur pvi aö hafa gjörzt einhvern tima á þessu timabili.

■

28 DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

5. Kírkja Péturs biskups frá Í395—Í62i, með við-
gjörðum á dögum biskupanna Gottskalks I. og Ólafs
og viðaukum á dögum Jóns VI.

B. Eptir siðaskiptin.

6. Kirkja Guðbrands biskups frá 1626—1759.

7. Kirkja Friðriks konungs V. frá 1763— . Sú kirkja
stendur enn í dag með þeim breytingum, sem
gjörðar voru á henni 1885.

C. Ófullgjörð kirlija.

8. Hin mikla steinkirkja Auðunar biskups, sem byrjað
var að vinna að á árunum 1314 — 1320. Við hana
var aldrei lokið, en Gottskalk biskup I. breytti þvi,
sem komið var af henni í hans tíð, i múr kringum
kirkju þá, sem þá var á Hólum.

Um verndar- og nafndjTling eða dýrlinga dóm-
kirkjunnar á Hólum er alt í óvissu og reyk, því heim-
ildirnar eru örfáar og ógreinilegar. Eins er að vísu um
verndard^Tlinga allra annara íslenzkra kirkna að mestu,
þó að heimildir séu þar nokkrar, en tvisvar hefir verið
gjörð tilraun til að búa til yfirht yíiv helgun þeirra.
Fyrst af Dr. Jóni Þorkelssyni^), en síðar af norskum
fræðimanni, Wallem að .nafni^). Hvorugt þessara yflr-
lita er neitt í áttina til að vera fullnægjandi, og þó síð-
ur yfidit Wallems, sem hefir þó haft öll gögnin prentuð
fyrir sér i Fornbréfasafninu, sem hinn hafði þá ekki. Dr.
J. Þ. var þá (1888) að byrja að vinna að útgáfu Forn-
bréfasafnsins, og hefir einmitt sjálfur síðan lagt öll
gögnin upp i hendurnar á Wallem og öðrum. Svo er
frá yfirliti Wallems gengið, að ekki verður séð, hvernig
hann hefir unnið úr þeim gögnum, en hitt er Ijósara,
að það er, hvernig sem það hefir verið gjört, fremur

1) Digtningeiij bls. 27—91 passim.

2) Wallemj bls, 15—16. í pessu sambandi má geta þess, aö
neöanmálsgreinin á bls. 16 i riti hans er svo ógreinilega oröuö,
að hún er óskiljanleg.

NR. 6

í HJALTADAL

29

bandahófs- og flýtisverk, og er jafnvel stundum ekki
laust við, að manni verði að efa, að hann hafi
baft þá þekkingu til að bera í íslenzkri, og jafnvel
líka í latneskri tungu, sem bráðnauðsynleg er þeim,
sem verkið ætlar að vinna. Þar sem sHkt yfirht er
þarft til skilningsauka, ef rannsaka á, hverir að lik-
indum hafi verið verndar- og nafndýrlingar dómkirkj-
iinnar á Hólum, en auk þess fróðlegt að fleiru en einu
leyli, er hér sett skrá yfir þær íslenzku kirkjur á mið-
öldunum, sem nú þekkist nafn og verndardýrhngur
^ða verndardýrlingar að,

Kunnir eru verndardýrlingar 442 kirkna á öllu
landinu, og af þeim þelckist nafnd^^rlingur (sá dýrling-
nr, er kirkjan er heitin eptir) að 384 kirkjum. Á þrem
kirkjum þekkist nafndýrlingurinn að vísu, en er svo
öljóst nefndur, að ekki er með vissu hægt að á-
kveða, hver af mörgum samnefndum dýrhngum er sá,

«

sem við er átt i það og það skiptið. Skráin yfir kirkj-
iirnar er í slafrofsröð, og þar sem um nafndýrhng er

ræða, er nafn hans áuðkent með því að prenta það
^eð skáletri. Eins er neðanmáls ekki vitnað i aðra
staði en þá, sem beinlínis sanna eitthvað um dýdinga
kirknanna, þó að þeir ef til víll séu nefndir viðar, Ekki

heldur vitnað til tveggja staða eða fleiri sama til
sönnunar, þótt til séu.

A á Rangárvöllum: María^).

Akrar á Mýrum: María, Péturpostuh, Clemens páfi^).

Alptamýri í Arnarflrði: Marla^ Jón skirari^).

Álptanes á M^Tum: María^).

Alptartunga á Mýrum: Maria^).

Alviðra i Dýrafirði: Maria, Ólafur, Benedikt af NurciaS).

1) D. I. III, 266.

2) ]). I. I, 595, III, 86.

3) D. L I, 369, IV, 12.

4) D. L III, 87.

5) 7). 7. III, 85.

6) D. L II, 786.

30

DÓMKIRKJAN Á HÓLUiM

sAFN y

Apavatn í Grimsnesi: Mariá^).
Árbær í Holtum: Maria, Jón skirari^).
Arnarbæli á Fellsströnd: Maria^), Jakob postuli eldri^
'Cecilia mær'^).

Arnarbæli i Ölfusi: Nikulás^).

Árskógur á Árskógarströnd : Jón skírari^),

Ás í Fellum: Mariá^).

Ás í Hálsasveit: María, Andrés postuli, Blasius-
biskup, Allir heilagir^),

Ás i Holtum: Maria^ ÓJafur^). *

As í Kelduhverfi: Thómas erkibiskup^^),

Ás i Vatnsdal: Gervasius & Protasius^^).

Ásar eystri i Skaptártungu: Maria, Pétur postuU^^)i,

Ásgeirsá í Viðidal: Pétur postuli^^),

Ásólfsskáli: Ólafur'^).

Auðbrekka í Hörgárdal: Páll posiuW^),

Auðkúla: Jón skirari^^).

Bakki i Öxnadal: Jón postuli'^'^),

Barð i Fljótum: Krossinn helgi, Ólafur^*).

1) D. L IV, 91,

2) D. L II, 697.

3) Pótt svo viröist í fljótu bragöi, er hún ekki nafndýrlÍDg-
urinn.

4) D. L VIII. 249, 261.

5) D. L IV, 97.

6) D. L III, 515.

7) D. /. JV, 213.

8) D. L I, 593.

9) D. L IV, 61, VI, 322.

10) D. L III, 585.

11) D, L IV, 512. Annar dýrlingurinn rangnefndur Prostacius-
i máldaganum.

12) D. L II, 784, III, 402.

13) D, L III, 549.

14) D. L II, 682.

15) D. L III, 521.

16) D. L II. 474.

17) D. L III, 517.

18) D. L V. 253.

NR. 6

í HJALTADAL

31

Bergstaðir í Svartárdal: Ólafur, Thómas erkibiskup^).
Berufjörður: Ólafiir^).
Berunes: Maria^).

Bessastaðir á Álptanesi: María, Nikulás*^).

Bessastaðir 1 Fljótsdal: Porlákur%

Bildsfell íGrafningi: María. Pétur postuli, Nikulás'^).

Bjarnanes í Hornaíirði: Maria'^).

Bjarnarhöfn i Helgafellssveit: Nikulás^),

Blöndudalshólar: Jón skirari^),

Bólstaðarhlíð: Mikael erkiengill^^).

Borg undir EyjafjöIIum: Afaría").

Borg á Mýrum: Mikael erkiengill^^).

Brautarholt: Nikulás^^).

Breiðá i Qræfum: María^^).

Breiðabólsstaður i Fellshverfi: Blasíus biskup^^).

Breiðabólsstaður i Fljótshlíð: María^^).

Breiðabólsstaður í Vesturhópi: Ólafur^"').

Breiðabólsstaður í Ölfusi: Maria, Ólafur^^).

Brekka i Saurbæ: Mariá^^).

1) ö. /. III, 544. Ólafs máldagi Rögnvaldssonar (D. L V,
^58) segir kirkjuna helgaða Ólafi og Porláki, en þaö er epUr
^tvikum rangt.

2) ö. /. ÍV, 202.

3) D. I. IV, 230.

4) D. L III, 69, IV, 107, sbr. likneski talin í báöum mál-

5) D. L VII, 446,

6) /). /. I, 409, IV, 93.

7) D. L III, 241.

8) D. L II, 257.

9) D, L III, 543.

10) D. L III, 545.

11) D. L II, 678.

12) /). /. III, 88.

13) D. /. IV, 113.

14) D. L II. 772.

15) /). /. IX, 188.

16) D. L II, 687.

17) /J. /. V, 85—86.

18) D. L IV, 98.

19) D. L III, 194, IX, 644.

32

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

Brjánslækur: María, Gregóríus páfi^).

Brú hin efri í Grimsnesi: Nikulás").

Bræðratunga: Andrés posíulP),

Búðardalur: Míkael erkkngiW),

Búland 1 Skaptártungu: Ola/ur^),

Búrfell i Grimsnesi: Maria, Blasius, Þorlákur^).

Bustarfell: Péiur posluW).

Bjjaslcer i Garði: Ólafur^),

Bægisá: Jón skírarp),

Bær í Borgaríirði: Maria, Pétur postuli, Ólafur,
Marteinn biskup, Agnes mær, Mauritius & socii^*').

Dalur undir Eyjafjöllum: Pélur />05/u/P).
Deildartunga: Maria Magdalena^^^),
Desjarraýri: Maria^^),
Djúpadalur i Eyjaíirði: Péíur posíuW^),
Draílastaðir: Pétur posiuW^).
Dvergasteinn: María^^).
Dyrliól(m)ar: Mikael erkiengill^'^).
Dögurðarnes: Magnús egjajarP^).

1) D. 1. IX, 195.

2) D. I. IV. 91.

3) /J. 1. II, 668.

4) D. 1. II, 650.

5) D. I. II, 783.

6) D. 1. II, 63.

7) D. I, IV, 217.

8) D. 1. IV, 105.

9) D. L III, 518.

10) D. 1. TII, 123, V, 401.

11) D. I. II, 682.

12) D. L VII, 62.

13) D. L IV, 222.

14) D. L III, 525.

15) D, L III, 571,

16) D. L IV, 224.

17) D. L II, 742.

18) /. VII, 75.

NR. 6

í HJALTADAL

33

Egilsstaðir í Flóa: Nikulás^).

Eiðar á Útmannasveit (i Eiðaþinghá): Maria, Niku-
lás^).

Einarsstaðir í Reykjadal: Pétur posialP).
Einiholt í Hornafirði: María^).

Engey með Sundum: Krossinn helgi, Dionysios,
Thómas erkibiskup, Ólafur, Þorlákur, Katrín, Sunnefa^).

Ey í Landeyjum: Pétur posiuli^).

Eydalir: Stephán frumvoitur'^).

Eyjar i Kjós: María^).

Eyjardalsá 1 Bárðardal: Jón postuli^).

Eyjólfsstaðir á Völlum: Þorlákur, Katrin^**).

Eyrar (Einarshöfn): Katrín^^).

Eyri i Álptafirði (Narfeyri): Marteinn^^).

Eyri í Arnarfirði (Rafnseyri): Maria, Pétur postuli^").

Eyri í Bitru: Maria, Jón postuli, Ólafur, Þorlákur,
^largrét mær^^).

1) D. i. IV, 59.

2) D, 1, IV, 220, VII, 21. Nefnd jöfnum höndum eptir báö-
dýrlÍDgum.

3) D. L II, 437.

4) D, L I, 406.

5) D. L III, 338.

6) D. L I, 257.

7) D. 7. III, 241.

8) D, L I, 266.

9) D, L III, 558.

10) D. L II, 396.

11) B. S. I, 725—726 sbr. Safn I, 80.

12) D. L III, 104.

13) D. L III, 198, IV, 145. í D. L VII, 81 er pessi kirkja talin
Péturskirkja, en þetta mun pó réltara.

14) D, L II, 409. Á pessum staö er heldur skriplaö á
skötu hjá Wallem. Bls. 16 segir hann, aö tvær kirkjur á ís-

sndi séu helgaöar hinum blessaöa 'Sixtusi páfa, en ekki finn-
sst gögn fyrir því, neraa um eina, kirkjuna á Kolfreyjustaö,
hefir þó veriö gjörö mikil leit eptir annari, en hún ekki
|undÍ2t. Á sömu bls. telur hann, aö ein kirkja hafi veriö helguö
JJinum blessaöa Agapítusi, og er sama um hana aö segja, að
nun finst ekki, og hefir þó veriö vandlega leitaö. Aptur á móti

34

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

Eyri í Seyðisfirði: Pétur posiuli^),
Eyri í Skutilsflrði : María^).
Eyvindará: Thómas erkibiskup^),
Eyvindarhólar: Maria^).
Eyvindarmúli i Fljótshlið: Jón postuli^).

Fagranes: Mattheus postuli^),
Fagridalur: María'^).

Fell i Kollafirði: Maria, Jón postuli, Ólafur, Maria
Magdalena^).
. Fell i Sléttuhlíð: PeZur pos/H/i^).
Fellsmúli á Landi: /ön^'*).

er svo til oröa tekiö í vígslumáldaga Eyrarkirkju i Bitru, sem
hér er vitaaÖ í, að hún sé vígö ))á pislardegi heilagra guös
piningarvotta Sixti, Felicissimi ok Agapiti, paö er fjórum nóttum
fyrir Laurentiusmessu«, og veröur ekki annað séö en aö pessi
staöur, svo auðskilinn sem hann er, hafi oröiö til pess aö villa
Wallem; hefir haan skiliö felicissimus sem lýsingarorð og tekið
þaö saman við Sixtus, og látið Sixtus felicissimus þýöa hinn
blessaöa Sixtum, en ísienzku orðin um, að kirkjan hafi verið vigð
á degi pessara dýrlinga, hefir hann blátt áfram misskiliö og
haldið kirkjuna vera helgaöa þessum dýrlingum. Oðruvisi getur
varla staðiö á niöurstöðu Wallems. Hann getur varla borið paö
fyrir sig, aö dagsetning vígslunnar er einkennileg, hún kend
viö roessu þessara dýrlinga, sem er festum simplex, en ekki
viö transfíguratío domini, sem ber upp á sama dag og er
summum festum (sjá Martyrologium bls. 143, sbr. Missale bls. xx).

1) 7). /. II, 616.

2) />. /. n, 260.

3) I), L VII, 27.

4) D. I. IIÍ, 258.

5) D. /. lí. 686.

6) D. L II, 468.

7) /J, /. VII, 72.

8) D. L II, 258, IV, 128.

9) D. L III, 561.

10) /). /. Ill, 266. Ekki sést, viö hvaða Jón er átt. Wallem
«egist, neöanmáls á bls. 16, telja þrjár hálfættfærðar Jónskirkjur
helgaðar Jóni Hólabiskupi »forsögsvis((. Ekki sést, meÖ hvaöa
heimild hann gerir þá tilraun, enda viröist hún nokkuö ástæöu-
laus, þegar þess er gætt, aö um tvær af þessum kirkjum (Reykja-
vik og Flatey á BreiÖafirÖi) er vist, aö þær eru helgaðar Jóni
postula, þótt honum reyndar hafi hlaupizt yfir tilvitnanirnar

NR. 6

í HJALTADAL

35

Fíflholt eystra í Landeyjum: Maria^).

Fiflholt ytra í Landej^jum: Siephán fninwoiiur^),

Fitjar 1 SkorradaL. Nikalás^).

Flagbjarnarholt: Þorlákur^). . ,

Flatatunga: Pétur postuli^),

Flatey á Breiðafirði: Jón posiiili^).

Fróðá á Snæfellsnesi: Mariá^),

(xaltardalstunga': Ólafur^).
Ciarðar á Akranesi: Laurentius, Sebastianus^).
Gar'ðar á Álptanesi: Péiur posiuli^^).
Garður í FnjóskadaL^^) Porlákur^^).
Garður 1 Kelduhverfi: Maria, Jón og Thómas post-
ular^^).

Garpsdalur: Maria^ Pétur postuli, Þorlákur^*).
Gaulverjabær: Maria, Þorlákur^^).

(tilvitnanir hans — ónefndar af honum — D. L II, 118, III, 194
"—5, 339 — 40). Tilraunin er peini mun heimildarlausari sem engin
^irkja helguö Jóni biskupi pekkist, nema ef lil viU Hóladóni-
iíirkja.

1) D, L III, 404.

2) IV, 80.

3) III, 124.

4) IV, G6. . .

5) V, 292.

6) IV, 152.

7) IIT, 108.

8) VII, 75.

9) T, 417.

10) 73. L IV, 107.

11) ,Í Fornbréfasafnsregistri er pessum staö blandaö saman
"^'iö GarÖ í Kelduhveríi, af pví aö ekki fara sögur af öörum kirkju-
staö nieÖ pvi nafni. En dýrlingaskráin og áhaldaskráin (Hk-
"GskjataliÖ) í hinum tilvitnuöii niáldögum sýna Ijóslega, aÖ um
tvier kirkjur nieö sama nafni er aÖ ræÖa, og kemur hin nýja
ííirkja íyvvv í peirri röö, nö helzt mundi hugur manns hvaríla
3d Garöi í Fnjóskadal.

12) ;x /. IV, 467, V, 275.

13) 11, 427, III, 585. VII, 4.

14) II, 118, 576.

15) II, 071, III, \\\\

3

36 DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

E

Gegnishólar: Maríá^).
Geithellur; Míkael erkiengiW).
Geldingaholt: Pétur postuW).
Gilsbakki: Nikulás^).
Glaumbær: Anna, Jón skirari^),
Glæsibær: Nilmlás^'),
Gnúpar í Ölfusi: Porlákur'^).
Gnúpufell: Maria, Mikael, Ólafur^).
Gnúpur i Dýrafirði: Jón skírari^),
Gnúpur i Gnúpverjahreppi: Ólajur^^).
Gnúpur í Miðfirði: Tliómas erkibiskup^^).
Goðdalir: Nikulás^^).

Grenjaðarstaðir: Maria, Marteinn, Nikulás^').

Grímsey: Ólafur^^),

Grimstungur: Nikulás^^).

Grund í Eyjafirði: Laurentius^ Ólafur^®).

Grýtubakki : Porlákur^'^).

Gröf i Hrunamannahreppi: Pétur postali^^).

Gufudalur: María, Krossinn helgi^^).

Gufunes: María^^),

1) D. I. IV, 58.

2) VII, 35.

3) II, 467.

4) IV, 121.

5) TII, 174, X, 99.

6) II, 454.

7) — IV, 95.

8) II, 450, III, 527.

9) III, 197.

10) D. L II, 662.

11) III, 537.

12) II, 464.

13) II, 431, IX, 322.

14) — " ÍI, 441.

15) II, 476.

16) II, 452, IV, 378.

17) III, 570.

18) IV, 44.

19) IV, 153, IX, 196.

20) I, 268.

NR. 6

í HJALTADAL

37

Guðrúnarstaðir i Valnsdal: María, Allir heilagir,
Porlákur^).

Gunnarsholt á Rangárvöllum: Pélur postulP),
Gunnsteinsstaðir i Langadal: Ólafur^),

Haífjarðarey: Nikulás^),

Hafrafellstunga: Maria, Jón postuli^),

Hagi á Barðaströnd: María, Mikael erkiengill^, Jón
skírari, Nikulás').

Hagi i Holtum: Pétur postuli^),

Hallormsstaður: Péiur postuli^).

Háls i Fnjósiíadal: Péiur posluli^^),

Háls i Hamarsfirði: Andrés postuli^^).

Hamrar i Biskupstungum: Porlákur^^),

Hamrar i Holtum: Thómas erkibiskup^^),

Haukadalur: Maria^ Andrés postuli, Marteinn, Bar-
bara mær^*).

Helgafell (klausturkirkjan): María, Jón postuli").

Helgastaðir i Reykjadal: Maria, Nikulás^^).

Heynes á Akranesi: Maria, Mikael, Pétur postuli").

1) D. 1. IX, 599.

2) II, 692.

3) II, 485.

4) III, 82.

5) III, 589, 651.

6) Um 1268 er Mikael nafndýrlingur kirkjunnar, en um og
eplir 1363 er Nikulás kominn í staöinn.

7) D. I. II, 259, III, 193.

8) IV, 63.

9) IV, 207.

10) D. I. II, 439.

U) IV, 230, XI, 582.

12) — - VII, 46.

13) IV, 60.

14) II, 667.

15) II, 115.

16) IV, 376, VII, 57. Ekki veröur scö, hvort þeirra er

nafndýrlingur, þvi aö kirkjan er ýmist nefnd Mariukirkja eöa
^'ikolaikirkja.

17) D. /. III, 249, VII, 57.

38 DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

Hítardalur: Allir íieilagir^).

-

Hílarnes: Maria^).
Hjalli í Ölfusi: Ólafur^).
Hjálmholt i Flóa: Jón^).
Hjaltaslaður: Maria^).
Hjarðardalur: Allir heilagir^).
Hjarðarholt í Dölum: Jón skirarV).
Hjörsey á Mýrum : Maria, Páll postuU, Þorlákur,
AUir heilagir^).

Hlíð i Biskupstungum : Maria^).
Hlíðarendi i Fljólshlið: Porlákiir^^).
HnappavelUr i Öræfum: María^^).
Hof i Álptafirði : Maria^').

Hof 1 Gnúpverjahreppi: María, Pétur postuli, Þor-
lákur^^).

Hof á Höfðaströnd: Péiiir postuli^^).
Ilof á Kjalarnesi: Andrés posiuli^^).
Hof á Rangárvöllum: Porlákur^^).
Hof i Skagafjarðardöluni: Marteinn^'^).
Hof á Skagaströnd: Olafur^^).
Hof í Vopnafirði: Allir heilagir^^).

1) D, L III, 84.

2) I, 275.

3) IV, 97.

1) IV, 51. Ekki veröur scð, viÖ hvaöa Jón er átt.

5) -

- - IIÍ, 239.

6) -

- - II, 260.

" III, 101.

8) -

UI, 86.

- -- IV, 38.

10) D. L IV, 69.

II, 773.

12)

II, 768.

13)

- 1, 302.

14)

II, 460.

15)

IV, 114.

16)

~ - IV, 84.

17)

11, 463.

18)

11, 469.

19)

IV, 2!5.

NR. 6

í HJALTADAL

39

Hof í Öræfum: Clemens páfi^).

Hoffell í Hornafirði: María').

Hofstaðir i Miklaholtshreppi: Xikiilás^).

Hofstaðir í Skagafirði: María^),

Hofteigur i Jökulsdal: María^).

Hólar í Eyjafirði: Jón skírari^).

Hólar undir Eyjafjöllum: María'^).

Hólar i Gnúpasveit: Porlákur^).

Hólar i Vesturhópi (Vesturliópshólar): Jón skírari^).

HóU í ÍBolungarvík: Maria^^).

Hólmar i Reyðarfirði: María^^).

Hólmur við Elliðaár: Jón posinW-).

Hólmur á Rosmhvalanesi: María, Þorlákur^^).

Holt undir Eyjafjöllum: Allir heilagir^^).

Holt i Fljótum: Jón skírari, Pétur postuli^^).

Holt i Saurbæ: Magnús Egjajarl, María, Allir hei-
lagir^^).

Holt á Síðu: Nikalás^').

Holt í Önundarfirði: Laureniias^^).

Holtastaðir: Nikulás^^).

1) Ð. /. lí, 774.

2) ^ - íí, 769.

3) VII, 65.

4} IX, 98 (liofsíaða-María).

5) IV, 213,

6) III. 525.

7) II, 677.

8) V, 277.

9) II, 480.

10) ]). L II, 616.

11) IV, 226.

12) IV, 112.

13) IV, 105.

14) II, 680.

15) V, 254,

16) V, 493, IX, 194.

17) IV, 237.

18) III, 324.

19) - II, 471.

40

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

Hrafnagil: Péliir posiiili^),
Hraun í Dýrafirði: Porlákur^).
Hraunsmúli i SkaptaFellsþingi: María^),
Hraungerði: Péiur posiuli^).

Hrísar í Helgafellssveit: María, Pétur og Páll, Þor-
lákur, Katrín^).

Hróarsholt i Flóa: Ólafur^).

Hruni: María, Thómas erkibiskup, Þorlákur, Kalrín'').
Húsafell: Maria, Cecilía^).

Hvalsnes: María, Krossinn helgi, ólafur, Katrín,
AUir heilagir^).

Hvammur i Kjós: Lúkas guðspjallamaðary Maria,
Heilög þrenning^^).

Hvammur i Hvammssveit: Maria, Jón skírari, Pét-
ur og Jón postular, Ólafur, Þorlákur, María Magdalena,
AUir heilagir").

Hvammur á Landi: Thómas^'^).

Hvammur i Laxárdal: Oíafur^^).

Hvammur í Miðfirði: Thómas erkibískup^^).

Hvamnfur i Norðurárdal: María, Þorlákur^^).

Hvammur i Vatnsdal: Mariá^^).

1) /). L II, 453.

2) III, 330.

3) — - IV, 237.

4) IV, 52.

5) II, 672.

6) IV, 95.

7) II, 664.

8) VII, 737.

9) III, 256.

10) I). I. IV. 118, VII, 610.

11) • IIÍ, 8. Nafndýrlingur pessarar kirkju er annaÖ-

hvort Maria, Jón skírari eöa Pétur postuli (sjá D, I, VII, 69).

12) /. IV, 64. Ekki nánar tilgreint, sennilega Thótnas
erkíbiskup.

13) D. /. II, 468.

14) II, 481.

15) I, 4*20, II, 833, VII, 154.

16) — - II, 476.

NR. 6

í HJALTADAL

41

Hvanneyri í Andakíl: I. María, Thómas erkibiskup,
Marteinn^). II. Maria, Pétur og PálP).

Hvoll neðri i Hvolhreppi: Maria, ólafur^).

HvoU i Saurbæ: Maria, Jón skírari, Nikulás, Þor-
lákur*).

Húsavik á Tjörnesi: Magnús Eyjajarl^).
Hæll i Flókadal: Allir heilagir^).
Hæringsstaðir í Flóa: Þorlákuf').
Höfðabrekka: Ólafur^).

Höfði á Höfðaströnd: Ambrosíus, Nikulás^).
Höfn i Melasveit: Maria, Ólafur^^),
Höskuldsstaðir: Maria, Pétur, PálP^).

Illugastaðir i Fnjöskadal: Nikulás^^).

IngjaldshóU: Maria, Cosmas og Damianus, Allir
heilagiri^).

Ingunnarstaðir i Kjós: Agatha^^).

Innrihólmur á Akranesi: Maria, Jón postulif Jakob
^ldri, Thómas erkibiskup, Vincentius djákni, Sehasti-
anus, Allir heilagir^^).

Innrivík i Hriitafirði: Nikulás^^).

1) D. I. I, 589. Pessir liafa veriö verndardýrlingar kirkj*
tinnar fyrir og um 1257, en liinir eptír þann tima.

2) D. L VIII, 157.

3) — IV, 83.

4) II, 259, III, 79.

5) — - V, 273.

6) VII, 62.

7) IV, 58,

8) II, 741.

9) II, 446, IV, 467.

10) D. L VII, 60, VIII, 326.

11) II, 470, III, 599.

12) ~~ V, 301.

13) II, 410.

14) I, 265.

15) I, 413.

16) — - Víl, 86.

42 DÓMKIRKJAN A HÓLUM SAFN V

Jörfi í Haukadal: María, Krossinn helgi^).

Kalastaðir á Hvalfjarðarsti'önd: Pétiir postulP),

Kálfafell í Fellshverfi: Ólajuf').

Kálfafell i Fljótshverfi: Nikulás^).

Kálfanes: Maria, Jón skirarl, Pétur postuh, Ólafur*).

Kálfatjörn á Vatnsleysuströnd: Pétur postuli^).

Kálf holt i Holtum : Ólafur'),

Kallaðarnes í Bjarnarfirði: María, Porlákur, Mikael^)-
Kallaðarnes í Flóa : Krossiim helgi^).
Kalmanstunga : Maríá^^)
Keldudalsholt: Nikulás^^).
Keldur á Rangárvöllum: Páll posiuli^^).
Ketilsstaðir á VöIIum: Andrés postuli^^).
Kirkjuból i Langadal: María, Laureniius^^),
Kirkjuból á Rosmhvalanesi: Péiur postuli^^),
Kirkjuból 1 Skutilsfirði: María, Jón postuli^®).
Kirkjuból i Steingrimsfirði: Ólafur^'^).
Kirkjuból í Valþjófsdal: María, Þorlákur^«).
Kirkjubæjarklausturskirkja : María^^).

1) D. I. IX, 193.

2) VII, 55.

3) II, 771.

4) II, 778.

5) IV, 129.

6) III, 340.

7) III, 267.

8) II, 407.

9) IV, 54.

10) D, I. III, 224.

11) 1, 251.

12) II, 692.

13) VII, 26.

14) II, 615, VII, -Í33.

15) III, 342.

16) II, 699.

17) VII, 84.

18) V, 579.

19) I, 392.

NH. 6. 1 HJALTADAL 43

Kirkjubær í Eyjum: Maria, Nikulás^).
Kirkjubær á Rangárvöllum : Maria-),
Kirkjubær i rungu: Maria^),
Kirkjulækur i Fljótshlíð: Porlákiir^),
Kirkjuvogur i Höfnum: Maria^).
Klofi á Landi: Porlákiir^).
Klyppstaður: Maria^).
Knappstaðir í Stillu: Péliir posiuli^).
Knararhöfn i Hvammsveit: Porlákur^).
Knörr i Breiðuvik: Maria'^^).

Kolbeinsstaðir: María, Pétur postuli, Magnús, Niku-
^ás, Dominicus, Katrin, Allir heilagir^^).

Kolfreyjustaður: Sixtus páfi (Xystus)^-).
Kolsholt i Flóa: Maríá^^^),
Kroppur í Reykholtsdal: Porlákur, Katrín^*),
Kross í Landeyjum: Maria, Jón postuli, Qlafur'^^).
Krossavik: Mariá^^').

Krossholt i Kolbeinsslaðahreppi: Péiur postuli, Ólaf-
ur, María, Þorlákur^^.

t) D. I, VII, 42. Klemenskirkja sú, er nefnd er í D. I. II,
hefir af sumum ^4. /. F. B, 1913, bls. 35—41) veriö talin sama
^irkja og sú, er peir Gizur og Hjalli bygöu á HörgaejTÍ. fad
^■^ þó varla nógu rökslult.

2) D. 7. IV, 84.

3) — - IV, 219.
4X IV, 83.

5) IV, 103.

6) II, 695.

7) III, 239.

S) III, 561.

9) V, 595.

10) D. /. II, 115, XI, 29-30.

11) I, 275, IV, 180.

12) IV, 227.

13) IV, 59.

14) IV, 121, V, 400. í síöari tilvitnuninni nefnir útgef.

^ornbréfasafnsins hana ranglega Maríukirkju.

15) /). /. II, 684, IV, 88.

16) IV, 21G.

17) II, 113, IV. 198.

44

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

Krýsuvík: María^).
Kvennabrekka: María, Jón posfali^).
Kvíabekkur: Ólafur^),
Kviguvogar; María, Þorlákur^),

Lambastaðir á MjTum: Maria, MíkaeP).

Langholt efra i Hreppum: Maria^).

Langholt neðra í Hreppum: Porlákar'^).

Laugaland i Hörgárdal: Jón skirari^).

Laugaból i ísafirði: Blasias^).

Laugardalur í Tálknafirði: María, Nikulás^").

Laugardælir i Flóa: Maria, Agatha^^).

Laugarnes: Maria, Pétur, Nikulás, Urbanus, Mar-

grét^').

Laugarvatn í Laugardal: Blasius^^).
Laufás: Pétur postaW^).
Leirá i Leirársveit: Pétar postuW^).
Leirubakki á Landi: Pétar postuW^),
Ljósavatn: Nikulás^'^).
Ljótarstaðir: Maria^^).

1) D. L III, 3.

2) III, 305, IV, 163. í máldaga frá 1355 (D. L III, 100)

er hún eingöngu nefnd ))Maríukirkja á Kvennabrekku« og hefir
bersýnilega falliö úr ))og hins sæla Jóns postuIa(( eöa eitthvaö
pvílíkt.

3) D. L V, 256.

4)-

- -- IV, 105.

5) -

- V, 406.

6) -

- - I, 408.

7) -

- -- V, 100.

8) -

III, 52L

9) -

- - VII, 83.

10)

D, L IV, 149.

11)

IV, 53.

12)

IV, 112.

13)

III, 343.

14)

11, 447.

15)

IV, 194.

16)

ÍI, 695.

17)

IIÍ, 559.

18)

I, 256.

NR. 6

I HJALTADAL

45

Lómagnúpur: Nikulás^).
Lunansholt á Landi: Olafur^).
Lundarbrekka: Nikulás, Allir heilagir^).
Lundur í Lundarreykjadal: María, Laurentius^),

Lögmannshlíð: Olafur^),

Máfahlið: Ólafur, Allir heilagir^).:

Márstaðir i Vatnsdal: Kristur'^).

Meðalfell í Kjós: María, Krossinn helgi, Jón postuli,
Ólafui^ María Magdalena^).

Melanes á Rauðasandi: Maria, Allir heilagir, Magnús
EyjajarP).

Melar i Hrútafirði: Ólafur^^).

Melar i Melasveit: María, Pétur og Andrés postular,
Stephán, Ólafur, Laurentius, Marteinn, Nikulás, Þor-
lákur, Agatha, Lucia, 11,000 meyjar, Allir heilagir^^).

Melur í Miðfirði: Stephán^^).

Miðarnarbæli undir Eyjafjöllum: Maria^^),

Miðbæli undir Eyjafjöllum: Maria^^).

Miðdalur í Laugardal: María^^),

Miðfell í Hrunámannahreppi: Jón postuli^^),

Miðhlíð á Barðaströnd: Ólafur^'^),

1) D. 1. II, 777.

2) lY, 66.

3) III, 559.

4) III, 248, VII, 61.

5) II, 453.

6) III, 110.

7) II, 475. Kirkjan á MárstöÖum er enn nefnd Krists-

kirkja í prófastsskýrslu frá 1727.

8) D. /. IV, 115.

9) VIII, 519.

10) 1). /. VÍI, 86.

11) I, 418, IV, 192. .

12) II, 482.

Mun ein og saraa kirkja.

15)
16)
17)

IV, 38.
IV, 45.
IV, 151.

46 DÓiMKIHKJAN Á HÓLUM SAFN V

Miklaholt: Jón skírari^).
Miklabær í Blönduhlíð: Ólafur'').
Miklabær í ÓslandshHð: Pétur posiuli^).
Miklagarður í Eyjafirði: Postular allir^),
Mjóafjörður: María^),

Mosfeli i Grímsnesi: María, Jón postuli, Ólafur^),
Múli i Aðaldal: María, Nikulás').
Múli á Skálmarnesi: Laurentius^).
Munkaþverárklausturskirkja: María^).
Mýdalur i Kjós: María^^),
Mýnes í Eiðaþinghá: Nikulás^'^).
Myrká: M/cw/ás^^).
Mælifell: Nikulás^^).

Möðrudalur á FjalH: María, Pétur, Allir heilagir^^).
Möðruvallaklausturskirkja : Augustinus^").
Möðruvellir i Eyjafirði: Marteinn^^),
Mörk undir EyjafjöUum: Pétur postuli^'^).

1) D. I.

III, 81.

2) — -

III, 564.

3) ~ -

V, 250.

4) - -

II, 452.

5) - -

IV, 225.

6) - -

IV, 89.

7) - -

II, 434, IV, 468.

8) D. /. III, 195.

9) VII, 364.

10) D. /. II, 64. Þessi máldagi er i Fornbréfasafnsregistri
rangt æUfærÖur, kallaöúr raáldagi Mýdals í Mosfellssveit,
en er Mýdals í Kjós, sem sjá má af samanburði máldagans
viÖ máldagann 1397 (D. 1. IV, 115), pví aö þeir eru aö efni til
eins.

11) D. I. 1, 249.

12) III, 526.

13) II, 465.

14) — " IV, 214, VII, 19, 198. Eklci veröur séö, hver nafn-
dýrlingurinn er, þvi aö kirkjan er nefnd sínu sinni eptir hverj-
um verndardýrlinganna.

15) /}. /. IX, 316.

16) II, 449.

17) - - II, 684.

4

NR. G í HJALTADAL 47

Nes i Aðaldal: Cecilio}).

Nes í Grunnavík: María, Guðniundur biskup, Allir
heilagir^)

Nes í Selvogi: Maria, Magnús, Þorlákur, Katrín^).
Njarðvík eystra: María^).

Njarðvík s^^ðra: María, Pélur og Páll, Laurentius,
Ólafur, Þorlákur'^).

Norðtunga i Þverárhlíð: Kalrin^).
Næfurholt á Rangárvöllum: Pétiir posiixW),

Oddgeirshólar: Maria^).
Oddi: Nikiilás'),
Ofanleiti: Andrés^^).
ÓlafsvelHr: Andrés^'^).

Olrardalur: Maria, Barlani (Bartolómeus) posluli,
Thómas erldbiskup, Þorlákur, Ceciha^^).

Prestbakki í Hrútaíirði: María, Jón postuli^^).
Presthólar: Porlákur'^'^).

Ragnheiðarstaðir: Maria^^).
Rauðalækur: Maria^^).

1) D, L II, 435.

2) VII, 133.

3) IV, 99.

4) IV, 222.

5) II, 65, IV, 103. Porlákur viröist hafa bæzt 1 hópinn

á árunum 1269-1397.

6) D. I. IV, 126.

7) II, 694.

8) I, 410.

9) II, 86.

10) /). /. VII, 41.

11) IIÍ, 115.

12) II, 57G.

13) I, 277, IV, 122. VII, 85. Ekki veröur séö, hvert

þeirra er nafndýrlingur, pvi aö hvert er nefnt til i sitt skipti.

14) D. 1. III, 552.

15) I, 410.

16) I, 244-249.

48

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

Rauðimelur: María}),

Refstaðir í Vopnafirði: Laurentius^ Ólafur, Cecilia*)-

Reykhólar: Barlam postulP).

Reylcholt i Reykholtsdal: Pétur postuli^),

Reykir syðri í Mosfellssveit: Porlákur^),

Reykir á Skeiðum: Maria^).

Reykir í Tungusveit: MíkaeU).

Reykir í Ölfusi: Laureníias^).

Reykjadalur i Hrunamannahreppi: Maria^),

Reykjahlið: Laurentius^^).

Reykjavik (Vík): Jón postuli^^).

Reynir: Maria^^).

Reynivellir í Kjós: Maria^^),

Ríp: Andrés postuli^^).

Sámsstaðir i Hvítársiðu: Barlam postuli^^),

Sandar í Dýrafirði: Nikulás^''),

Sandfell í Oræfum: María, Andrés, Anna^'^),

Sandvík i Flóa: Pétur postuli^^)

Sauðafell i Dölum: Egidius^^),

1) D. L II, 113.

2) III, 235, VII, 17.

3) IV, 153.

4) I, 466,

5) III, 343,

6) IV, 51.

7) III, 175.

8) IV, 96.

9) ir, 666.

10) D. L III, 584.

11) IV, 109, VII, 754.

12) II, 741.

13) IV, 116, VI, 178, IX, 188.

14) II, 467.

15) V, 404.

16) II, 832.

17) VII, 37, IX, 188.

18) IV, 54.

19) III, 99.

NR. 6

í HJALTADAL

49

Sauðanes: Ólafur^),

Sauðlaussdalur: Maria, Allir iieilagir, Porlákur^).

Saurbær á Hvalfjarðarströnd: Jón skirarP).

Saurbær á Kjalarnesi: Pétur posiuli^),

Saurbær i Eyjafirði: Nikulás, Cecilia^).

Saurbær (Bær) á Rauðasandi: María, Jón postuli^).

SaxahvoU undir Jölcli: Maria'^).

Selárdalur: Maria, Pétur postuli^).

Seljar í Helgafellssveit: Magnús EyjajarP).

Seltjarnarnes (Nes): Niknlás^^).

Setberg í Eyrarsveit: Krossinn helgi^^),

Seyðisfjörður eystra: Ólafur^^).

Siðumúli í Hvitársíðu: María, Þorlákur^^).

Silfraslaðir: Jón skírari, Krossinn helgi^*).

Sjávarborg: Andrés postuli^^).

Skál á Síðu: Nikulás^^).

Skálholtsdómkirkja: Pétur postuli^'^).

Skálholt (Stöpulkirkjan): Þorlákur^^).

Skálmholt í Flóa: Marlá''^).

\) D. I. III, 554.

2) VIII, 569.

3) — - IV, 197.

4) III, 341.

5) — " II. 451, V, 310.

6) IV, 149, V, 4-5.

7) II, 115.

8) III, 775, IV, 148.

9) VII, 66.

10) D. L IV, 107.

11) II, 257.

12) IV, 225.

13) IV, 125, V, 674. Kirkjan er á víxl nefnd eptir báö-

^öi verndardýrlingum.

14) D. L III, 519.

15) III, 172.

16) II, 782.

17) B. S. I, 67, sbr. 82.

18) — - I, 132, sbr. 747. Pessi kirkja var uppi i stöpli
(Jómkirkjunnar.

19) D. L IV, 52.

50

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

Skáne}^ í Reykholtsdal: María'^).

Skarð eystra á Landi: Nikulás-).

Skarð ytra á Landi: Mikael erkiengilP).

Skarð á Skarðsströnd: I. Maria, Jónpostuli, Ólafur^).
n. Marla, Pétur, Maria Magdalena, Allir Iieilagir^).

Skinnastaðir: Péiar og Páll^).

Skógar undir Eyjafjöllum: Nikiilás'^).

Sltorrastaður i Norðfirði: Laiireniius^).

Skriðuklausturskirkja: Maria, Hold og hlóð lansn-
arans^),

Skúmstaðir: Ólajur^^).

Skútustaðir : Olafur^^),

Snjallsliöfði á Landi: Óla/ur^^).

Snóksdalar: Siephán^'^).

SnæfjöU á Snæfjallaströnd: Maria, Pétur postuli^*).
Snæfuglastaðir í Grímsnesi: Maria^^).
Sóllieimar í Mýrdal: María^^),
Sóttartunga í Holtum: Marieinn^^).
Spákonufell: Maria, Þorlákur, Jón postuli^"), Kross-
inn helgi, Ólafur^^).

1) D. /. IV, 121.

2) II, 693.

3) ~ -- II, 695.

4) Fyrir og um 1274. D. L II, 117.

5) Eptir og um 1401. D. 1. III, 655.

6) /). /. III, 586.

7) II, 675.

8) VII, 28.

9) VII, 233, VIII, 403.

10) D. I. II, 690.

11) III, 557.

12) II, 697.

13) II, 257.

14) IV, 137.

15) — " III, 113.

16) I, 251.

17) IV. 62.

18) Einhver þessara priggja viiöist vera nafndýrlingurinn.
D. I. líl, 172.

19) D. I. II, 469, III, 551,

4

NR. 6 í HJALTADAL 51

Staðarbakki: Jón skirari^).
Staðarfell á Fellsströnd: Pétur postuW).
StaðarhóU í Saurbæ: Pétur postuli^),
Staðarhraun: María^).

Staðarstaður (Staður á Ölduhrygg): Maria^).

Staður i Aðalvík: Marla, Pétur postuli®).

Staður i Grindavik: Maria, Jón postuli, Stephán,
Olafur, Blasius, Þorlákur, Katrín'^).

Staður i Grunnavík: María^ Mikael, Jón skirari,
Olafur, Þorlákur, Maria Magdalena^).

Staður i Hrútafirði: Maria^).

Staður i Kinn: Maria, Nikulás^^

Staður á Reykjanesi: Ó/a/ur^^).

Staður í Steingrímsfirði: Allir heilagir, María^^).

Staður i Súgandafirði: Maria^^).

Stafafell i Lóni: Maria'^).

Stafholt: Nikulás^^).

Steinar undir Eyjafjöllum: Mikael^^').

Steinsholt i Gnúpverjahreppi: Maria^'^).

Stokkseyri: Maria^^).

Stórhóll (EspihóU): María, Jón postulii'O.

1) D. L II, 482.

2) ~ - II, 636.

3) III, 79-

4) I, 278.

5) II, 114.

6) II, 2G0, IV, 137.

7) IV, 101.

8) IV, 138.

9) II, 483.

10) D. 1. II, 436, IV, 468.

11) III, 196.

12) — - II, 261, X, 461.

13) II, 575.

14) II, 768.

15) III, 88.

16) II, 679.

17) II, 396.

18) IV, 55.

19) - - V, 279. *

4

52

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

Stórinúþur: Olajur^).
Stórólfshvoll: María, Ólafur^).
Stóruvellir á Landi: Olafur^),
Streiti: Germanus^),

Strönd i Selvogi (Strandarkirkja): Maria, Thómas
erkibiskup^).

Stöð i Stöðvarfirði: Maria^).

Svalbarð á Svalbarðsströnd : Jón postuW),

Svalbarð í Þistilfirði: Pétur posiulP).

Svarfhóll í Miðdölum: Ólafur%

Svinadalur í Skaptártungu : Nikulás^^),

Svinavatn: Péiur postuli^^),

Sæból: ManV^).

Sælingsdalstunga: Maria^ Jón skírari^^).

Teigur í Fljótshlið: Maria, Andrés postuli^^).
Tjaldanes: María, Pétur, Ólafur, Porlákur^^),
Tjörn i Svarfaðardal: Maria, Míkael, Jón skirari^
Andrés^*^).

Tjörn á Vatnsnesi; María^'^).
Torfastaðir i Biskupstungum : Maria^^),

1) D, L IV, 47.

2) II, 689.

3) II, 696.

4) ~ I, 249.

5) IV, 100.

6) - - IV, 228.

7) III, 569.

8) III, 588.

9) _ v, 595.

. 10) D. L II, 784.

11) - - II, 474.

12) líl, 228.

13) II, 633, III, 103.

14) II, 686, VI, 330, X, 596. Kirkjan nefnd jöfnutn hönd-

um eptir báðum d^Tlingum.

15) D. L I, 465, VII, 71.

16) - " II, 457, IIÍ, 513.

17) II, 480.

18) — - lí, 669. »

NR. 6

í HJALTADAL

53

Torfastaðir í Ölfusi: María, Þorlákur^).
TröUatunga: María, Jón postuli, Þorlákur, Margrét-).

Úlfljótsvatn: María, Pétiir posiulP).
Undenfell: Nikulás').
Upsir i Svarfaðardal : Barlam posiulpj,
Urðir í Svarfaðardal : María, Andrés postuli'^).
Úthlið í Biskupstungum: Maria').

Vaðnes í Grímsnesi: María^).

Vallanes: Jón skirari, Nikulás^).

Valþjófsstaður: Maria^^).

Varmá i Mosfellssveit : Péiur postuli^^).

Varmalækur i Andakil: Thómas erkibiskup^^).

Vatnsfjörður: Maria, Ólafur^^).

Vatnshorn i Haukadal; Maria, Andrés, Pétur, Ólafur,
Þorlákur^^).

Vatnsleysa á Vatnsleysuströnd : Allir heilagir^'^).
Velhr i Svarfaðardal: Ó/a/ur'^).
Vetleifsholt: Þorlákur^"').
Viðborð: María, Þorlákur^^).

1) Z). /. IV, 92—93.

2) II, 119, 408.

3) IV, 93, VII, 47.

4) III, 540.

5) 11, 457.

6) II, 456, IV, 464.

7) II, 670.

8) ly, 95.

9) II, 83, III, 237.

10) D. /. IV, 209.

11) iv^ 112.

12) IV, 120.

13) VIII, 286.

14) III, 100.

15) II, 65.

16) II, 455.

17) IV, 61.

18) II, 82, IX, 188. Kirkjan nefnd á vixl eptir báðum

'Jýrlingum.

4*

54 DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

Viðeyjarklausturskirkja : María^ Jón skírari, Pétur,
Páll, Augustinus^).

Viðidalstunga: Jón skírarP),

Viðimýri: María, Pélur posíuW).

Víðivellir: Maria, Pétur og Jón postular*).

Villingaholt í Flóa: Maria, Pétur, Ólafur, Þorlákur,
Hieronymus^).

Vomúlastaðir (Ámúlastaðir): Pétar^),

Vörðufell á Skeiðum: María, Pétur, Ólafur, Mar-
teinn, Gallus"^).

Ytrihólmur á Akranesi: Ólafur^).

Perney með Sundum: Maria, Þorlákur^), Jakob
postuli, Nikulás, Maria Magdalena, Agnes^**).
Þingmúli: Ólajur^^).
ÞingvöUur: Ólafar^^).
Þorgautsstaðir í Hvitársíðu: Mariá^^).
Þorleiksstaðir í Skagafirði: Andrés postuli^^).
Þorvarðsstaðir í Rangárþingi: María^^).
Þrándarholt í Gnúpverjahreppi: Porlákur^^),
Þverá i Laxárdal í Þingeyjarsýslu: Pélar postuli^'^).

1) D. L I, 483, 507.

2) III. 538.

3) II, 466, V, 329.

4) III, 534.

5) II, 62, IV, 59.

6) II, 685.

7) I, 405.

8) VII, 57.

9) AnnaÖhvort peirra er nafndýrlingurlnn. Sbr. Z). /. IV. 113.

10) D, L I, 411, II, 64.

11) IV, 203.

12) IV, 93.

13) V, 405.

14) IV. 454.

15) IV, 78.

16) — IV, 49.

17) III, 556.

NR. 6

í HJALTADAL

55

Þvottá: Pélur postum).

Þykkviskógur í Dölum: Maria, Magnús EyjajarP).

Þönglabakki: Pétur, Andrés, Ólajur, M,agnús, Niku-
lás^).

Ærlækur í Öxarfirði: Laurentius, Nikulás^).

ögur: Maria, Pétur^).
Öifusvatn i Grafningi: Ólafur^).
Öndverðareyri: Maria'^).
Öndverðarnes í Grímsnesi: Stephán^).
ÖxnhóU í Hörgárdal: Jakob postuli^).

Eins og skráin sýnir, er það allljölskrúðugur dýr-
Hngahópur, sem landsmenn hafa kosið til að vernda
guðshús sín, en ekki verður því neitað, að ýmislegt
sýnir skráin manni, sem bæði er eptirtektarvert og
jafnvel óeðlilegt. Má þar fyrst til nefna, að einn er-
lendur dýrlingur, Ólafur konungur helgi, sem, þó hann
að visu væri i miklum metum i Noregi, ekki er neitt
sérstaklega hátt settur í hinum mikla dýrlingaskara
kirkjunnar, skuli vera hinum innlendu dýrlingum langt
um fremri um tölu helgaðra kirkna. Þó að þetta verði
nú að visu nokkuð eðlilegra, þegar tekið er tillit til sam-
bands þess, er var milU íslands og Norvegs um þær
mundir, þá virðist það samt engan veginn geta réltlætt
það, að Ólafi séu helgaðar 72 kirkjur á móts við hinn
blessaða Jón biskup, sem engin kirkja er helguð. Þó
að skrá þessi sé ekki tæmandi öðruvisi en svo, að alt.

1)

/). J. IV, 231.

2)

— -- IV, 164, VII, 76.

3)

II, 443.

4)

VII, 739.

5)

III, 325. VII, 793.

6)

IV, 94.

7)

III, 107.

8)

IV, 94.

9)

V. 292,

56 DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

sem nú er kunnugt um helgun kirknanna á niiðöldun-
um, kemur þar til skila, er vitanlega fjöldi kirkna,
sem ekkert er tiægt að vita um, hverjum helgaðar eru.
En enda þótt svo sé, er samt ekki ástæða til að halda
annað en að þessar hér um bil hálft fimta hundrað
kirkjur gefi i öllu verulegu ábyggilega mynd af helgun
kirknanna, og að hlutföllin millí kirknafjölda dýrling-
anna i engu verulegu myndi raskast, þó helgun allra
kirkna, sem til hafa verið á landinu fyrir siðaskiptin,
kæmi fram. Fremur óliklegt virðist það lika, að svo
óheppilega skyldi hafa tekizt til, að einmitt þær kirkjur,
sem helgaðar væru hinum blessaða Jóni biskupi, hefðu
týnzt úr; hitt sýnist miklu fremur eðlilegt, að þær haíi
verið fáar eða engar.

Eptirfarandi tafla gefur glögt og nauðsynlegt yfirlit
yfir hlutföUin milli dýrlinganna, og þá um leið nokkra
hugmynd um, hvaða dýrhngar hafi verið hugþekkastir
landslýð, Töldrnar i svigum eru tölur Wallems.

r

Nafn dýrlingsins

Nafn-
dýrl.

Verndar-
dýrl.

Alls

María guðs móðir ....

Mikael höfuðengill ....
Thómas erkibiskup. . . .
Laurentius píslarvottur . .

Katrin mær og píslarvottur

1

92
46
30
31
15
11
17
6
10
10
7
9
5
5
»
5

108
27
42
25
38
17
10
18
8
5
6
4
5
5
11
4

200 (183)
73 (78)
72 (65)
56 (49)
53 (53)
28 (27)
27 (29)
24 (19)
18 (14)
15 (17)
13 (12)
13 (13)
10 (9)

10 (10)

11 (11)
9 (7)

NR. 6

í HJALTADAL

57

Nain dýrlingsins

!

Nafn-
dýri.

Verndar-
dýrL

Alls

2

4

6 (4)

Blasius biskup .....

3

3

6 (5)

Páll postuli

2

3

5 (8)

Stephán frumvottur . . .

5

2

7 (7)

María Magdalena ....

1

6

7 (7)

■4

»

4 (3)

Jakob postuli eldri ....

1

3

4 (3)

»

3

3 (2)

1

2

3 (3)

Anna móðir Mariu ....

1

1

2 (1)

Augustinus kirkjufaðir . .

1

1

2 (0)

1

1

2 (2)

Pétur og Páll postular . .

4

»

4 (0)

Sebastianus píslarvottur . .

»

2

2 (2)

»

2

2 (2)

Ambrosius biskup . . • .

»

1

1 (1)

1

1 (2)

Benedikt ábóti (frá Nurcia)

»

1

1 (2)

Cosmas og Damianus pislarv.

»

1

1 (1)

Dominicus písIarv.(Africanus)

»

1

1 (1)

1

»

1 (1)

Dionysius píslarvottur. . .

»

1

1 (2)

»

1

1 (1)

Germanus pislarvottur . .

1

»

1 (1)

Gervasius&Protasius píslarv.

1

»

1 (0)

1

»

1 0)

Guðmundur biskup . . .

»

1

, 1 (0)

Hieronymus kirkjufaðir . .

»

1

1 (1)

Hold og blóð lausnarans

1

»

. 1 (0)

1

»

1 (0)

Lúkas guðspjallamaður . .

1

»

1 (1)

Mauritius & socii

»

1

1 (1)

1

»

1 (1)

Ellefu þúsund raeyjar. . .

»

1

1 (1)

»

1

1 (1)

58 DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

Nafn dýrlingsins

Nafn-
dýrl.

Verndar-
dýrl.

Alls

1

»

1 (1)

Sixtus (Xystus) páfi , . .

1

»

1 (2)

»

1 (1)

»

1 (1)

Heilög þrenning . . . .

»

1 (0)

»

1 (1)

Vincentius djákni ....

»

1 (1)

Auk þessara nefnir Wallem Jón biskup helga og
hinn blessaða Agapítus, hinn siðari með 1 kirkju og
hinn fyrri með 3, en það er rangt eptir þeim gögnum,
sem fyrir honum lágu.

Schirmer tekur það upp eptir P. Munch, að dóm-
kirkjan á Hólum hafi verið Kristskirkja^), en það er
algjörlega rangt og er ekkert, sem bendir í þá átt. En
nokkur ástæða virðist vera til að ætla, að kirkjan hafi
haft dýrhngaskipti i hvert skipti, sem hún var endur-
bygð, alt fram til þess að Jörundur biskup bygði sina
kirkju'). I Ij^singu þeirri á Hóladómkirkju eptir Árna
Magnússon, sem áður hefir verið minst á^), kemst
hann svo að orði: »Dómkirkjan á Hólum er helguð

1) Schirmer bls. 16. Bls. 15 í sama riti er sagt, aö dóm-
kirkjan i Skálholti hafi veriö Kristskirkja, en þaö er, eins og
kirknaskráin hér aö framan sýnir, rangt; hún var Péturskirkja.
Sennilega heíir höf. álitiö, aö íslenzku dómkirkjurnar haíi veriö
Kristskirkjur af pvi, aö allar norsku dómkirkjurnar, aö undan-
tekinni HallvarÖsdómkirkjunni í Osló, eru Kristskírkjur, og eins
af þvi, að margar enskar dómkirkjur á elztu timum engilsax-
nesku kirkjunnar voru Kristskirkjur, og voru jafnvel nefndar
svo, pó að þær væru öðrum helgaðar, eins og t. d. dómkirÍEjan
1 Kantaraborg, sem er þrenningarkirkja (sjá Taranger bls.
219-220).

2) Petta var algengt i öðrum löndum, t. d. voru tvaer fyrstu
dómkirkjurnar i Hróarskeldu þrenningarkirkjur, en sú, sem
stendur þar nú, er helguö Luciusi páfa (Köbke bls. 62). Pess
scr lika dærai i kirknaskránni hér aö framan.

3) D. L líl, 606-611.

NR. 6

í HJALTADAL

59

Dieð guði vorri Stæ Mariæ og Ste Johanni Baptistæ«
og hann bætir við: )>Ego id perperam dictum puto.
Hún er óefað helguð Johanni Ogmundi Episcopo Ho-
lensi. Vide campanas«. Um klukkurnar segir hann á
sama stað: »In maxima campanarum Holensium in Is-
landia: ))Ista campana pertinet sancti Johanni episcopo
Holensi in Islandia, facta in Hamborch anno Domini
MCCCCCXXVI. In dem namen Ihesu Cristi ghoet Hin-
rick Kock mi«. Hæc campana rupta est et nunc ul-
terius non pulsatur. In tertiæ magnitudinis campana
Holensi: ))Ista campana pertinet sancti Johanni epi-
scopo Holensi in Islandia, facta in Hamborch anno
Domini MCCCCCXXV. Hinrick Kock me fecit««i). Að
þvi er viðvikur hinum þremur fyrstu kirkjum á Hól-
um, er varla hægt að segja meira, enn að þær haíi ekki
getað verið helgaðar hinum blessaða Jóni biskúpi Ög-
inundarsyni. Þó verður að benda á það, að staður í
Guðmundar sögu biskups gæti geflð tilefni til að ætla,
dómkirkjan á dögum hans — það er kirkja sú, sem
Jón biskup bygði — hafi verið helguð Maríu mey;
þar segir: )>Maríu var helgaður staðurinn«^). Það kann
nú að vera nokkuð djarft að draga þá ályktun af þvi,
íið staourinn allur er helgaður Maríu mey, að kirkjan
sér sé það líka, en hins vegar væri það í sjálfu sér
^lt annað en ósennilegt, að dómkirkjan hafi verið helg-
uð þessum höfuðdýrhngi. Með skírskotun til þess»
sem sagt verður um helgun kirkju þeirrar, er Jörund-
ur biskup bygði, verður að telja það ábyggilegt, að
kirkjan hafi þá haft dýrhngaskipti. Þó að það þyki i
sjálfu sér ef til viU ósennilegt, að höfuðdýrlingurinn
María hafi orðið að víkja fyrir öðrum dýrlingi, verður
samt ekki annað sagt, ef tekið er tillit til þess, hve
mætur sá dýrhngur er, sem í staðinn kom, og til um-
oiaelanna í Guðmundar sögu, en að likurnar séu all-

1) Þessar klukkur eru ekki til lengur. Hafa þær vænlanlega
veriö bræddar upp og steyptar úr peim nýjar klukkur.

2) B. S, I, 493.

60

DÓMKIRKJÁN Á HÓLUM

SAFN V

miklar fjTÍr þvi, að fyrsta dómkirlíjan á Hólum hafi
verið helguð Mariu mey. Dómkirkjan hefir án alls efa
haft dýrlingaskipti kringum 1294, þegar Jörundur bisk-
up endurbygði hana^) og hún þá verið helguð Jóni
postula. í Postulasögum segir um Jörund biskup: »Jo-
hannis hátið í jólum var vigsludagur biskupsins, ok
því sæmdi hann hátiðina með söng ok skrúða forkunn-
ar vænumci^). Mætur biskups á þessum helga manni
voru svo miklar, að saga postulans tekur til þess, og
réttlæta þær fyUilega þá skoðun, að biskup hafi kosið
hann verndardýrling hinnar nýju kirkju í stað þess,
sem áður var. Þau hausavixl, sem manna minni eru
búin að hafa á þessu, þegar Árni Magnússon semur
lýsingu sína á kirkjunni, svo að Jón postuli er orðinn
að Jóni skírara, eru ofboð skiljanleg og alls ekki
dæmalaus^). Hvað viðvikur þvi, að kirkjan, að þvi er
Árni Magnússon segir, líka hafi verið helguð guði og
Mariu mey, þá er það í fullu samræmi við sið kirkj-
unnar lengst framan iir öldum og enn i dag, að allar

1) Ef eitthvað væri kunnugt um ölturu, klukkur og helga
dóma hinna þriggja fyrstu Hólakirkna, heföi ef til vill mátt ráöa
eilthvaö um helgun þeirra af pvi, en alt og sumt, sem kunnugt
er pvi viövíkjandí, er aö kirkjan átti helgan dóra Marteins bisk-
ups á dögum Jóns biskups Ögmundarsonar (B, S. I, 169, 197, 242),
og aÖ Laurentius biskup lét smíöa Laurentiusskrin (B, S, I, 872,
sbr. 874 og 912), en af pví veröur vitanlega ekkert ályktaö. Auk
pessa átti kirkjan helga dóraa Jóns biskups.

2) Postolasögui' bls. 509. Á hinum tilvitnaöa staÖ sést, aö
rangt er aö Jörundur hafi oröiö biskup 1267, eins og hingaö tíl
hefir veriö álitið, meöal annars í biskupatali Hannesar Porsteins-
sonar, sem minst hefír veriö á. Ber annálum saman um aö hann
hafi komiö út vígöur áriö 1267; hafi hann veriö vígöur á jólum
þaö ár, hlýtur paö eptir voru timatali aö vera á jólum 1266,
pvi aö i pá daga var ársbyrjun optast talin frá byrjun kirkju-
ársins, 1. sunnudegi i aöventu, eöa frá jólum. Lögraannsannáll
telur hann vígöan 1266, eins og rétt er.

3) Sjá hér aö framan um kirkjubyggingu Péturs, aö Lög-
mannsannáll lætur Jörundarkirkju fjúka á Jónsmessu skirara,
en Gottskálksannál], sem er áreiöanlegri, segir hana fokna á
Jónsmessu postula, sem rétt er.

KR. 6

í HJALTADAL

61

kirkjur undantekningarlaust fyrst og fremst eru helg-
aðar guði, og er þess viða getið í íslenzkum máldögum
^ð svo hafi verið, en ekki hefir þótt taka þvi, að geta
Þess i skránni hér að framan, af þvi að það er sam-
^iginlegt með öUum. Hvað Maríu snertir, er ekkert þvi
fyrirstððu, að kírkjan hafi líka verið helguð henni,
þvi nógsamleg dæmi gefur kirknaskráin þess, að kirkj-
^r séu helgáðar fleirum en einum dýrUngi, og sýnir
faún það líka, að María valdist einmitt öðrum dýrling-
^ni fremur til þess að kirkjur voru helgaðar henni,
þar sem 200 af 442 kirkjum á skránni eru i hennar
varðveizlu. Ekki er heldur með öllu liklegt, að biskup
bafi kosið að víkja vorri frú með öUu burt úr árn-
^ðarmannaskara kirkjunnar, þó að hann hafi kosið
.henni nafn eptir öðrum helgum manni. Og leiðir það
^f sjálfu sér, að ekki gátu kirkjur dregið nafn af fleir-
en einum helgum^ manni, nema þeir væru sam-
stæðir dýrlingar, eins og t. d. Cosmas og Damianus
^ða Gervasius og Protasius. En þess ber að gæta, að
■optast nær voru islenzkar miðaldakirkjur ekki nefndar
^ptir nafndýrlingi sínum, heldur kendar við staðinn
þar sem þær voru; ef svo hefði verið, hefði verið auð-
^eldara að hafa upp á verndardýrlingum Hóladóm-
*^irkju. Það virðist nú að öllum líkindum sannast, að
kirkja sú, er Jörundur biskup b^^gði, hafi vei'ið helguð
^aríu mey og Jóni postula og hafi hann verið nafn-
■^ýrUngur kirkjunnar.

Um kirkju þá, er Pétur biskup bygði 1395, er það
vist og fullsannað með klukkuáritunum þeim, sem Árni
^lagnússon tilfærir, að hún hafi verið helguð hinum
blessaða Jóni biskupi Ögmundarsyni. Það væri að vlsu
hugsanlegt, að klukkurnar væru sérstaklega vígðar Jóni
* klukkuskírninni, eins og altítt var^) og er enn i kirkj-
^nni. En ekki er það neitt aftaka sennilegt, að tvær
^f klukkum kirkjunnar, lagðar henni til á sama tíma

1) Sbr. Sancte Olafs klukka á Völlum í Svarfaöardal 1525.
IX, 333.

62

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

af sama manni, væri helgaðar sama dýrlingi^), og þó
svo væri, mundi það nánast styrkja þá skoðun, að sá
dýrlingur, sem væri haft svo mikið við, væri einmitt
sjálfur nafndýrlingur kirkjunnar. En »sanctus Johannes
episcopus Holensis« þýðir i þessu sambandí vafalaust
ekki »binn blessaði Jón Hólabiskup«, heldur »kirkja
hins blessaða Jóns biskups á Hólum«. Ef þetta væri
ekki rétt þýðing, mundi tæplega vera bætt við »in Is-
landia«, sem annars kæmi hálf hjákátlega fyrir. Þetía
kemur líka ágætlega heim við latneska miðaldamál-
venju^), og sömuleiðis við islenzka miðaldamálvenju').
Einnig ber að gæta þess, hversu eðlilegt það er, að
kirkjan sé helguð hinum blessaða Jóni biskupi öðrum
dýrlingum fremur. Hann var fyrsti biskup biskups-
dæmisins. Dómkirkjan átti helgan dóm hans mestallan-.
í þremur skrínum, einu stóru yíir altarinu og tveimur
minni. Hann var eini dýrlingurinn úr biskupsdæminu,.
og eins og segir í hinni gömlu stuðluðu antiphónu við^
Magnificat*) úr tiðasöng hans:

morbos curat et pellit vitia
sanetum per hunc Christi clementia,

og þá væntanlega frekar í Hólabiskupsdæmi en annars-
staðar. Líka væri það ógnar skiljanlegt, og er sjálfsagt

1) Aö vísu átti dómkirkjan 1525 12 klukkur nýtilegar. I). L
IX, 296.

2) Sjá hinar alpektu tilvisanir í Missale de tempore parti-
num ura, hvar páfinn syngi messuna. »Statio ad S. Stephanum
in Cælio monte((, þ. e. messan sungin i Stephánskirkju á mons
Cœlius, öStatio ad S. Tryphonemfí, þ, e. messan sungin í Try-
phónskirkju, eða dagsetníngu páfabréfanna: »Datum apud S.
Petrum«, eða })apud S. Johannem in Laterano«, þ. e. ritað hjá-
Péturskirkjunni, hjá Jónskirkju i Laterani.

3) »Eg hefi gefit guði ok jungfrú Marie ok klaustrinu á-
Skriðu(( (D. L VII, 312); á Skriðu var kirkja helguð Maríu og.
holdi og blóði lausnarans (sjá kirknaskrána), p. e. pá: »eg hefi
gefiö kirkjunni og klaustrinu á Skriðu«. Eða ))Pétur postuli á
tööunaft (Siavl II, 251), þ. e. i Reykholti, en sú kirkja er helguft
Pélri.

4) Obiliiaria I, 78,

i

^R. C í HJALTADAL 63

svo, að almenningur hefir álitið það einsætt, að sá Jón,
sem kirkjan væri helguð, væri ekki Jón postuH, heldur
Jón biskup, sem vitanlega stóð mönnum miklu nær,
— jafn sjálfsagt eins og Árna 'Magnússyni finst það i
lýsingu sinni á dómkirkjunnL Þegar kirkjan var vigð
1395 hefir sennilega þegjandi og hljóðalaust verið skipt

Jóna, og biskupinn, sem löngu hefir verið búinn
að sigra i meðvitund fólksins, verið settur í stað post-
^lans, Að kirkjan hefir áfram verið helguð Mariu mey,
leiðir nokkurn veginn af sjálfu sér.

Eptir siðaskiptin lagðist sú venja niður, að kirkjur
hefðu nafn- og verndardýrUnga hér á landi. Var það
eðlileg afleiðing af afstöðu hins nýja siðar til áköllunar
helgra manna. Ekki er heldur kunnugt, að kirkja Guð-
brands biskups hafi verið neinum helguð. Um kirkj-
una, seni lokið var við 1763, er samt nokkuð öðru
máli að gegna; hún er sem sé helguð — Friðriki kon-
ungi V., og er það skráð með gullnu letii á marmara-
töflu yfir dyrunum, að Maria móðir guðs hafi orðið að
^ikja fyrir honum^). Er þetta einkar glögt sýnishorn af
hinu ógeðfelda daðri þeirrar tiðar við konungana.

Eptirfarandi tafla sýnir, hverjum dómkirkjan hefir
^erið helguð fi'á öndverðu, að svo miklu leyti, sem það
kunnugt.

A. Fyrir siðaskiptin.

1. Kirkja Oxa Hjaltasonar 1 í A^a/n- og uerndardýrl-
"2. Önnur kirkjan á Hólum j| ingar ókunnir.
5. Kirkja Jóns biskups var helguð Mariu mey?

1) A marmaratöflunni yfir kirkjudyrunum slendur: )>Deo
ter o(ptimo) ra(aximo) protegente, clemenlissimo et augustissimo
rege Fredericho quinto promovente, collegio, cui generalis ecclc-
"^iarum per utrumque regnum demandata est clementissime curn,
procurante, sacra ædes hæc est exstructa, lignea quondam, nunc
lapidea, virgini matri niinc posl dcum patviæ patri dedicaia.
Mnno) R(estauratæ) S(alutis) MDCGLXII (sic). Æ. J. ?. I, 206.

64 DÓMKÍRKJAN Á HÓLUM SAFN V

4. Kirkja Jörundar biskups var helguð Maríu mey og
Jóni postiila, og var Jón nafndýrlingur.

5. Kirkja Péturs biskups var helguð Marhi mey og
binum blessaða Jóni biskupi, og var hann nafn-
dýrlingur. .

B, Eptir siðaskiptin.

6. Kirkja Guðbrands biskups var engum helguð.

7. Kirkja Friðriks konungs V. er helguð Friðriki kon-
ungi Y,

C. ófullgjörð kirkja,

8. Hin ófullgjörða steinkirkja Auðunar biskups var
eðlilega engum helguð.

I

I

II.

í^lenzkai' lici]:*kjux* a.lme]it ét

niidölduLiiiim.

Hugmynd sú, sem menn munu gjöra sér um ís-
lenzka sveitakirkju í kaþólskum sið eplir lýsingunni á
kirkju Oxa Hjaltasonar á Hólum í sögu Jóns biskups
helga^), reynist við nánari rannsókn langtum fegurri
kirkjurnar í raun og veru voru. Pvi að Idi'kjurn-
voru bygðar úr efni, sem var bæði ósélegt fyrir
^ugað og haldlítið. Þess er fjöldi dæma, að kirkjunum
væri illa haldið við og þær að falli komnar, og að þær
^œru hafðar til gjörsamlega veraldlegra nota. Hið illa
^sigkomulag kirknanna var reyndar ekki að furða.
í^egar siðaskiptin hófust með Luther, var um allan
kristinn heim kominn óhemjandi ofsavöxtur í hin ver-
aldlegu yfirráð rómversku kirkjunnar til niðurdreps
horgaralegu og kirkjulegu lífi^), og ekki hvað sizt hér
á landi. Kröfur þær, sem kirkjan gjörði til kristins lýðs
^orw orðnar mælti hans og vilja gjörsamlega ofvaxnar,
*^g meðal margs annars iUs, sem af því leiddi, var
^anhirzla og vanhirðing kirknanna, sem voru orðnar
of margar, og það svo að fram úr öllu hófi keyrði.

1) Sjá kaflann um sögu dómkirkjunnar.

2) Pó aö kirkjuþingið i Trient að visu væri tekiö til starfa,
heföi starfaö nokkra stund (1545—1550) áöur en ísland hvarf
tölu kapólskra landa, gætti hinna heiUavænlegu áhrifa pess

sldrei hér, enda heföu pau, eins og á stóö, ekki getaö bjargaö
^andinu undan siöaskiptaöldunni, sem þvingaö var inn yfir
landiö 1 pólítiskura tilgangi pvi til stórtjóns, hvaöan sem á er
litiö, pó aö ef til vill niegi segja, aö betur hafi úr ræzt en á
horföist, og er hér ekki sveigt aö trúarbragöalegu hliöinni.

66

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

Ekki er hægt að efa það, að tala kirkna og kenni-
manna liaíi verið orðin gifurlega óhófleg, er siðaskiptin
hófust. Að þvi er prófessor Birni M. Ólsen telst til i
ritgjörð »Um skattbændatal 1311«^), voru íbúar lands-
ins það ár hérumbil 72,428 að tölu. Reiknar hann út
fólksfjöldann eptir skattbændatali þessu^) á þann veg,
að hann gjörir ráð fyrir, að fyrir hvern skatlbónda hafi
verið 19 menn, sem ekki voru skattskyldir, og hefir
hann fengið ibúatöluna með því að margfalda skatt-
bændatöluna með 19. Verður ekki annað sagt, en að
talan, sem út komi, sé sennileg, þó að alveg sé ósann-
að að aðferðin sé rélt. Eigi á sama hátt að flnna ibúa-
töluna í Hólabiskupsdæmi þetta ár, verður að marg-
falda tölu skattbænda þar með 19, Tala skattbænda
var 1150 (9.120 + 70), og ætti íbúatalan í biskups-
dæminu eptir því að vera 21,850. Þó að ibúatalan vita-
skuld ár frá ári hafl aukizt, eru miklar likur til þess,
að hún um alla 15, öld hafl aldrei getað farið fram úr
þessu; miklu fremur væri liklegt, að hún hefði verið
minni stundum. Liggur það í þvi, að þrisvar á öld-
inni geysuðu farsóttir um landið og gjöreyddu sumum
b^^gðum^). Á árunum 1401—1403 gekk svarti dáuði um
land alt, 1431—1432 gekk bólan og 1494—1495 geysaði
veiki sú, sem kölluð er enski svitinn, um landið. Það
^er þvi óhætt að fullyrða, að ibúatala biskupsdæmisins
hafl alla 15. öld verið einhversstaðar i námunda við
21,850, Samkvæmt skrá um sóknarkirkjur í tíð Jóns
Hólabiskups IV. frá 1429*), þar sem tilfærð er presta-
tala i hverri sókn, hefir tala stiptisklerka (presta og
djákna) á þvi ári verið 183 eða 8,4 pro mille. Til
samanburðar mætti ef til vill nota skrá Gizurar Skál-

1) Safn IV, 294-384,

2) n. L II, 373—375, IV, 9—10.

3) Meðan á svarta dauöa stóð 1401—1403 tvíeyddi staðinn í
Skálholti af fólki, og klaustriö 1 Pykkvabæ einu sinni. Helming-
ur systra og bræöra i Pykkvabæ og Kirkjubæ dóu, og 1 I^irkju-
bæ voru 1403 jöröuö 675 lík (L A. 286—287).

4) D. L IV, 379—382.

NR. 6-

67

holtsbiskups Einarssonar um klerka i því biskupsdæmi
1542^). Hann telur 150 presta óklausturvígða, 19 munka
í samtals 4 klaustrum og 7 nunnur í 1 kiaustri. Ef
giört er ráð fyrir því, að ibúatalan hafi verið.orðin
jafnstór það ár eins og hún var 1311, og að tilgátur
Björns Ólsens um það séu réttar, ætli ibúatala Skál-
holtsbiskupsdæmis þá að hafa verið 50,578, og handa
þeim raanngölda ætlaðir 169 prestar eða 3,3 pro
mille. Sé hæíilegt tillit tekið til þess, hversu viðáttu-
niikið það biskupsdæmi er, samanborið við ibúafjöld-
^nn, virðist klerkatalan vera nokkurn veginn hæfileg.
En úr þvi að klerkat^Ian i Skálholtsbiskupsdæmi reyn-
íst hæfileg, er óskiljanlegur ofvöxturinn í henni i Hóla-
biskupsdæmi, þvi að væri of margt klerka í öðru bisk-
^psdæminu, ætti maður að mega búast við hinu sama
í hinu. Það hlýtur því að vera svo, að skrá Gdzurar
hiskups eigi að eins við nokkurn hluta klerkastéttarinn_-
í biskupsdæminu. Og við nánari rannsókn reynist
lika svo, að hún á að eins við þá presta og klaustur-
vigðu menn, sem ekki vildu aðhyllast hinn nýjá sið,
þvi munkar eru taldir eptir klaustrum með nefndum
ööfnum, og er Sigvarður ábóti Halldórsson i Þykkva-
hae, siðar biskupsefni í Skálholti, talinn með, þó að
hann ásamt 6 öðrum klerkum á prestastefnunni i Mið-
<ial 28. júni 1542 hefði neitað að taka við kirkjuskipun
Kristjáns IIL^), en Alexius ábóti Pálsson i Viðey, sem
sama dag á sömu prestastefnu ásamt 27 öðrum klerk-
^m hafði tekið við Ordinatiunni^), er ekki talinn,
hvorki i klaustri sinu Viðey né annarsstaðar. Þegar
svo hér við bætist, að þegar Páll biskup Jónsson i
Skálholti (1195—1211), eptir því, sem Páls biskups saga
hermir, lét telja kirkjur og klerka i Skálholtsbiskups-
dæmi, reyndust kirkjurnar vera 220, en klerkarnir 290*),

1) D. I. XI, 186-187.

2) XI, 137—138.

3) _ - XI, 135—137.

4) S. I, 136.

5

68

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

verður manni alveg óskiljanlegt, að 169 klerkar, a&
meðtöldum munkum, haíi getað nægt biskupsdæminu
1542, því frekar munu líkurnar til, að talan hafi aukizt
heldur en minkað. Ef marka má reikninga Björns Ól-
sens, ættu á dögum Páls biskups að hafa verið 72,480
—77,520 íbúar á íslandi. Að Skálholtsbiskupsdæmi skuli
hafa getað komizt undan ofsavexti í klerkafjöldanum.
úr þvi • að Hólabiskupsdæmi gat ekki rfo^pið, er blátt
áfram óhugsandí. Skilningur sá á Jcierkatali Gizurar
biskups, sem stungið hefir verið upp fraœaii^
greindum ástæðum hinn eini hugsanlegi. Samkvæmt
skrá Ólafs biskups Rögnvaldssonar, borinni saman vi5
skrá Jóns Hólabiskups IV., sem áður gat eg um^), voru
á dögum Ólafs biskups alls og alls i biskupsdæminu
257 kirkjur, eða' miðað viÖ ibúatöluna 11,8 pro mille.
Að tala kirkna og klerka muni hafa verið hin sama
alla öldina, sést nokkurn veginn greinilega á saman-
burði á skránum Irá 1429 og 1461-). Að eins haíi verið

1) Skrá Ólafs biskups Rögnvaldssonar um kirkjur í Hóls'
biskupsdæmi er prentuö í D. L V, 352—361.

2) Pegar Páll biskup lét lelja kirkjurhar 1 Skálholtsbiskups-
dærai, taldi hann sóknarkirkjur einar, en ekki hálfkirkjur eða
bænhús. Tala kirknahna i Hólabiskupsdæmi, sem hér er sett
257, er lægsta tala, því aö mestu vantar upplýsingar um tölu
hálfkirkna þeirra og bænhúsa, sem sóknarkirkjunum fylgdu aö
pvi er til margra keraur. Kirknatal Jóns biskups IV. nær til allra
sóknarkirkna, sem þá voru i biskupsdæminu, alls 109. Kírknatal
Ólafs biskups aær til 30 sóknarkirkna meö undirliggjandi hálf-
lcirkjum og bænhúsum, sem eru 121 aö tölu. Lenda þvi a6
meðaltali hérumbil 4 annexiur á hverri sóknarkirkju. £f ganga
mætti aö þvi vísu, aö svo heföi veriö i öllu biskupsdæminu, heföu
þar alls átt aö vera um 436 kirkjur, Pess eru reyndar dæmi, að
ánnexíurnar hafi veriö langtum — stundum helraingi — íleiri,
t. d. lágu 1327 8 annexíur undír SkarÖskirkju á SkarÖsströnd.
En réttast hefir þótt, að halda sér aö þeirri tðlu, sem sannanleg
er, þó aö hún sé ábyggilega lægri heldur en tala kirknanna i
raun réttri var, og þaö þeim mun freraur sem hún var óhóílega
há, og þegar þess er gætt, aö kirkjur á öllu landínu eru nú 270,
er þykir alveg nægilegt, enda hafa saragöngur ekki balnað það
siöan, aö svo mikilli fækkun geti valdiö, nema þær hefðu verið
of margar áður.

^'R. 6 1 HJALTADAL 69

r

um hálfkirkjur og bænhús er sjálfsagt. Ekki þarf að
^fe, að biskupsdæmið hafi verið ofsett kirkjum og
kennimönnum, en þess ber þó að geta um presta-
sléttina, að hún var miklu fjölmennari en hér er gefið
í skyn, þvi að skrárnar telja ekki klaustraklerka, og
ekki heldur þá klerka, sem voru embættislausir og
hálfgjörðir flökkuklerkar, og voru þeir ekki fáir.
Pað gefur að skilja, að tæpum 22,000 mönnum hafi
veitt erfitt að halda uppi öUum þessum klerkafjölda,
og halda við öllum þessum kirkjnhúsum svo sæmilegt
vaeri, Þetta hefir ekki eingöngu bitnað á söfnuðunum
alment, heldur hefir það miklu fremur bitnað á klerk-
unum, sér í lagi lágklerkunum^). Á alt ástand og fyrir-
komulag kirknanna hefir það vitanlega líka haft geysi-
ínikil áhrif. Kirkjurnar voru, eins og siðar mun verða
vikið að, bygðar úr svo duglitlu efni, að þær þurftu
stöðugs viðhalds og margfaldra viðgerða við. En þetta
viðhald fengu kirkjurnar ekki, og sést það einkar glögt
á þvi auma ástandi, sem kirkjurnar að jafnaði reynast
vera í eptir orðum máldaganna. Getur þetta ekki komið
*il af öðru en þvi, að þjóðin, þrátt fyrir ágæt þving-
iinarmeðul kirkjunnar, var ekki fær um að rísa undir
%rðinni af öllu þessu og veita klerkunum hæfilegt
wppheldi og kirkjunni hæfilegt viðhald. Ekki verður
skotaskuld úr að skilja það, að kirkjurnar upp og ofan
voru feikiHtlar, ef menn athuga, að hver kirkja i hæsta
lagi að meðaltaU hefir verið ætluð 100 manns til afnota.

En sé litið á hina mörgu máldaga, sem prentaðir
Gt'U í Diplomatarium islandicum, sem eru frá fjölda
kirkna með mjög misjöfnum efnahag, og mjög misjafn-
lega stórum, verður myndin af kirkjunum nokkuð
ónnur. í þessum máldögum eru taldir lausafjármunir
kirknanna, kaleikar og kirkjuföt og ýmiskonar áhöld,
sem notuð voru i kirkjunum. En þar verður hvergi

1) Aðstaöa kennimanna varö töluvert erfiöari fyrir þá sök,
það var fariö aö tiökazl, aö biskupar veiUu leikmönnum
beneficia. Sjást allmörg dæmi pess i D. L

5*

70

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

skorts eða vanhirzlu vart. Jafnvel minstu kirkjur eru
optast nær nægilega birgar af nothæfum og góðum
gripum, og hinar stærri og stærstu kirkjur þola fylli-
lega í þessu efni samanburð við tiltölulega jafnstórar
kirkjur í öðrum löndum. Og þeir kirkjugripir frá mið-
öldunum, sem enn eru notaðir hér á landi, eða geymdir
eru i þjóðmenjasöfnunum í Reykjavik og Kaupmanna-
höfn, bera þess Ijósan vottinn, að menn hafa hvorki
vetið ósmekkvisir eða sínkir í þá daga.

Þessar myndir virðast ekki vera neitt vel samrým-
anlegar. Á öðru leytinu hrörnaðar og illa viðhaldnar
kirkjur, á hinu rikmannlegir og vel haldnir kirkjugripin
Og þó eru þær í bezta samræmi, því að kirkjugripirnir
þurfa lítils viðhalds, og málmgripirnir eru sérstaklega
haldgóðir — geta enzt öldum saman. En kirkjuhúsin,
sem alt af verða fyrir áhrifum veðurs og vinds, máttu
ekki án þess viðhalds vera, sem þeim var ekki látið i té.

Um legu kirkna verður að taka það fram, þó a5
það sé nokkuð alkunnur sannleikur, að þær sneru í
austur og vestur. Vitanlega munu kirkjurnar í fyrri
daga varla hafa verið settar eptir kompás, eins og nú
er farið að tiðkast, að minsta kosti erlendis, heldur
hafa þær verið settar eptir eyktamörkum. Fer það þá
eptir því, hve rétt eyktamörkin eru, hvernig kirkjurnar
standa af sér við áttirnar. Mjög er það misjafnt, hversu
rétt eyktamörkin eru; viðast skeikar einhveiju, en sum-
staðar svo miklu, að kirkjurnar snúa hvergi nærri því
i austur og vestur, Kirkjur þær, sem graptarkirkjur
voru, lágu, eins og enn tíðkast, í kirkjugarðinum, en
kringum þær kirkjur, sem ekki voru graptarkirkjur, var
enginn kirkjugarður í venjulegum skilningi þess orðs,
það er að segja enginn grafreitur. í þessu sambandí ber
að geta þess, að staður einn í Jóns sögu biskups bendir
til þess, að mörkun kirkjugrundvallar hafi verið helgi-
athöfn. Skömmu eptir að hinn helgi Jón biskup hafði
tekið biskupsdóm, — eptir þvi eitthvað um 1110 —

NR. 6

í HJALTADAL

71

gjörði harðindi mikil, og á vorþingi á Þingeyrum —
þar sem síðar var klaustrið reist — var þvi að áeggjan
Jóns biskups heitið að byggja þar bæ og kirkju, og
»eptir þetta lagði hinn helgi Jón biskup af sér skikkju
sína ok markaði sjálfr grundvöU undir kirkjuna«^).
Um samskonar athöfn er getið í Laxdælu; þar segir:
»ÞorkeIl Eyjólfsson markaði grundvöU til kirkjucc^),
en hér er sá munurinn, að athöfnin er framin af leik-
nianni. Þar sem steinkirkjur að öllum likindum hafa
ekki þekzt á Islandi, getur varla hafa verið um það að
ræða, að sú helgiathöfn, sem nefnd er lagning hyrn-
ingarsteins (impositio lapidis primarii) hafi farið fram
hér, en ekki væri óhugsandi, að mörkun kirkjugrund-
vallar hafi verið athöfn, sem vegna staðhátta hafi átt
betur við hér, og því verið látin koma í stað hinnar^).

Pó að kirkjur væru ekki graptarkirkjur, lágu þær
engu að síður optast nær á afgirtu svæði, nokkurskon-
ar kirkjugarði, sem ekki var grafreitur, og virðast þessir

1) B, S. I, 171, sbr. 244.

2) Laxd, bls. 255.

3) Paö vantar hér pví miöur tæki til aö rannsaka, hvort
slikt muni hafa veriö siöur annarsstaöar, — hvort á undan
iöipositio lapidis priraarii eöa samfara henni hafi veriö af-
niörkun kirkjugrunns sem helgiathöfn. Pó aö nú sé sú athöfn
ckki til, bendir sitthvaö pó i þá átt, aö fyrrum hafi hun veriö.
íttipositio lapidis primarii er biskupsverk, en ég hefi ekki haft
Pontificale romanura raeÖ höndura, raeöan ég var aö taka sam-
an þetta rit, og man ekki upp á hár, hvernig verkiö er fraraiö.
l^ó er prestum, sem þar til hafa sérstakt umboö, heimilt aö
gjöra paö, og er þvi til sérstakur »Ritus benedicendi et im-
ponendi primarium lapidera pro ecclesia ædificanda, servandus
a sacerdote facultatem habente ab episcopo« (Rihiale bls. 349—
358). í honum segir svo: wPsalra. Miserere mei, Deus, dicitur
totus cum Gloria Patri. Quo dicto, Sacerdos spargit aquam bene-
•iictam per omnia fundamenta si sunt aperta: si vero non sunt
aperta, circuit aspergendo fundaraenta Ecclesiæ designataa
(Rituale bls. 356). SíÖarnefnda fyrirkomulagiö aö vígja grunninn
ótekinn, viröist vera allgreinilegar leifar (rudiraentum) pess
siöar aö marka og vigja grundvöll kírkju meö helgiathöfn,
aöur en fariö er aö byggja hana.

72

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

graptarlaiisii kirkjugarðar hafa verið alveg eins til að
sjá eins og hinir venjulegu graptarkirkjugarðar. Svo
segir í Sturlungu eptir fall Odds Þórarinssonar i Geld-
ingaholtsbardaga 14. janúar 1255, að »menn Odds fluttu
líkama hans upp til Seylu, ok grafinn þar siðan undir
kirkjugarðinum, en þó var engi gröptur at þeiri kirkju,
ok svá langt inn undir kirkjugarðinnft^), og virðist eng-
inn vafi á, að hér hafi verið afgirt svæði á sama hátt
og kirkjugarðar eru venjulega, nema það, að ekki mátti
grafa i honum. Var Oddur grafinn i honum undir inn-
anverðum veggnum og látinn ná langt út undir hann,
sem mun hafa komið lil af þvi, að garðurinn hefir
hvergi verið það víður, að hægt væri að koma niður
liki milli hans og kirkjunnar. Að almenningsvitundin
hefir ekki gjört verulegan mun á hinum venjulegu
kirkjugörðum og hinum graptarlausu girtu svæðum^)
kringum graptarlausar kirkjur, sést á þvi, að staðurinn
i Sturlungu nefnir þetta svæði kringum kirkjuna á Seylu
kirkjugarð, eins og grafreitirnir voru nefndir, Að hér
sé ekki um einstakt dæmi að ræða, heldur að graptar-
lausar kirkjur alment hafi verið girtar á sama hátt,
sést bezt á hinum forna kirkjugarði á Gásum, sem er
óbreyttur frá því í kaþólskum sið. Hann, og kirkjurúst
þá er i honum er, hafa þeir prófessor Finnur Jónsson
og Daniel liðsforingi Bruun rannsakað fyrir nokkrum
árum. Kirkjurústin liggur á hérumbil alveg kringlóttum
bletti, sem er girtur. í austur og vestur er bletturinn
lengstur, 80 fet (dönsk), en frá norðri til suðurs nokkru
styttri^). Svæðið milli kirkjurústarinnar og garðsins er
svo lítið, að ekki er að hugsa til að þar hafi verið lík

1) SliirL II, 239.

2) í pessu sarnbandi ber að geta þess, ad skyldugt var ad
hlaða garö kringum graptarkirkju, og leggur Magnús III. Skál-
holtsbiskup 1489 18 álna sekt vlö að vanrækja þaö (D. L VI,
663-669).

3) Ritgjörö Finns Jónssonar: Hinn forni kaupstaöur at
Gásum; í Á, /. F. F. 1908.

ISÍR. 6

í HJALTADAL

73

grafin^), enda er þess hvergi getið, að kirkjan hafi verið
graptarkirkja; hennar er yfirleitt ekki getið nema á
«inum stað, i Skálholtsannál^). Benda má á, að ekki
•er með öllu óhugsandi, að ))hlaðit fyrir kirkju«, sem
Hungurvaka nefnir^), hafi verið slikur graptarlaus
kirkjugarður, þó að það sé engan veginn víst. En það
'verður að telja fullsannað, að allar kirkjur hafi legið í
girtum garði, hvort sem það voru graptarkirkjur eða
«kki. Eptir er að vita, hvernig á því stendur, að kirkj-
^r lágu á girtu svæði, hvort sem að þeim var gröptur
^ða ek^i. I nokkrum handritum af Kristinrétti Árna
biskups stendur: ))Nú á höfuðkirkja hver 40 skrefa hvern
'veg frá sér Guði til virðingar, sér til þyrmsla ok öllum
^il friðar, en hver kapella hvern veg frá sér 30 skrefa;
^kal innan þess víðernis hver sá friðheilagur vera sem
í sjálfri kirkjunnift^). Ekki væri með öllu óeðlilegt að
nianni dytti í hug, að hér kæmi ástæðan, og að kirkju-
garðurinn, sem girðingin kringum graptarlausar kirkjur
niarkaði af, væri það bil, sem þyrmslin samkvæmt
þessum stað i kristinréttinum ná út fyrir veggi kirkjunn-
^r, og væri það gjört svo að ekki skyldu menn villast
á þvi, hvar kirkjugriðin byrjuðu og hættu. Þetta kemur
•einkar sennilega fyrir sjónir, en er þó ekki svo varið;
sýnir mæling á kirkjugarðinum á Gásum það glögg-
lega^), því að máUn frá kirkjuveggjunum út í girðing-
^na um garðinn koma engan veginn heim yið það,
^em i kristinrétti hermir um víðáttu kirkjugrið-
^nna. Ástæðunnar verður því að leita annarsstaðar, og

1) Ekki er þetta nema likleg tilgáta prófessors Finns, og er
alveg óskiljanlegt, úr þvi hann var þarna aö grafa, aö hann skuli
"hafa sparaö viö sig pær fáu skóflustungur, sem hann þurfti að
gjöra til aö sannfæra sig um pelta. Yfir höfuö sýnast rannsókn-
*rnar þarna hafa veriö heldur flausturslega gjöröar,

2) /. A, bls. 225.

3) B. S. r, 66.

4) A^. G. L. V, bls. 25 neöanmáls. .

5) Sjá tðflu XII.

74 DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

finst hún með því að rannsaka lögun kirkjugarðanna
og girðinganna kringum þá.

Nú á dögum eru kirkjugarðar venjulegast fer-
strendir (rectangula eða kvaðröt), eða að minsta kosti
takmarkaðir af beinum linum. En lika er til önnur lög-
un á kirkjugörðum, hringlögunin; sést hún á nokkrum
niðurlögðum kirkjugörðum og á nokkrum kirkjugörð-
um, sem enn eru notaðir. En lögun þessi er óðum að
hverfa, óg bendir það til þess, að hér sé um forna
lögun að ræða. Sá, er þetta ritar, veit af hringkirkju-
görðum á eptirfarandi stöðum:
' Bólstaðarhlíði),
" Draflastöðum^),
Gásum^),

Gunnsteinsstöðum*),
Hálsi i FnjóskadaP),
Hofl í Öræfumö),
' Hofstöðum við Mývatn^,
Hofstöðum í Skagafirði^),
; Hrafnagili^),
NúpufelH^**),
Saurbæ í Eyjafirðii^),
Selárdal (að nokkru leyti)^^),
Úlfljótsvatni (að nokkru leyti)i^).

1) Pálmi yfirkennari Pálsson sagöi mér.

2) Siguröur skólastjóri Sigurösson á Hólum sagöi mér,

3) Sjá hér aö framan og töflu XIII.

4) Sjá töflu Xiy, sbr. dagblööin i Reykjavik frá pvi i
ágúst 1918.

5) Sögn Siguröar SigurÖssonar skólastjóra á Hólum.
Architekten bls. 459.

7) Bruuns Knltarliv bls. 169.

8) Architekten bls. 456, sjá cg töflu XIII.

9) Sögn Pálma yfirkennara Pálssonar.

10) Sögn Jóhannesar skólakennara Sigfússonar.

11) Architekten bls. 459.

12) Sögn Olafs prófessors Lárussonar.

13) Sögn sama.

NR. 6

Í HJALTADAL

75

1

Vatnsfirði^),
Víðimýri^),

Þóroddssfað i Kinn^).

Af þessum kirkjugörðum eru enn notaðir: Háls í
Fnjóskadal, Hofstaðir í Skagafirði, Saurbær í Eyjafirði,
Selárdalur, Úlfljótsvatn, Vatnsfjörður, Viðimýri og Þór-
oddsstaður í Kinn. Hringmyndaðir eru enn með öllu:
Háls i Fnjóskadal, Saurbær í Eyjafirði, Vatnsfjörður og
Þóroddsstaður i Kinn. Selárdals og Úlfljótsvatlisgarður
bafa að nokkru mist lögun sína, er þeir hafa verið stækk-
aðir, svo að nú er ein hliðin á þeim bein lina, en Hof-
staðagarður i Skagafirði og Víðimýrar eru nú ferstrendir,
og sést enn marka fyrir gamla garðinum á Hofstöðum,

hvergi á Víðimýri. Fyrir hinum kirkjugörðunum,
sem nú eru niðurlagðir, þótt sumir séu á stöðum, þar
sem enn er kirkja, markar öllum greinilega. Enn ber
3ð geta þess, að kirkjugarðurinn á Munkaþverá hefir
til skamms tíma verið kringlóttur, en er nú ferstrend-

og kvað enn marka fyrir gamla garðinum^). Eins
"var gamli kirkjugarðurinn á Hólum i Hjaltadal hring-
iiiyndaður (sporöskjulagaður), en nýi kirkjugarðurinn
er ferstrendur^), Bendir þetta alt til þess, að kringlóttir
kirkjugarðar séu horfinn siður horfins tima^).

Ekki þarf að efa það, að það er ekki handahóf,
sem hefir ráðið þvi, hver lögun var valin kirkjugörð-
^num, ferstrend eða kringlótt, heldur hafa til þessjlegið
einhverjar orsakir, sem þá hafa verið góðar og gildar.
Sú ástæða, er i fljótu bragði virðist mæla greini-
legast með kringlóttum görðum er, að hringur er styzta
lína, sem dregin verður um ákveðinn flöt. Ættu þeir

1) Sjá síöar í þessum kafla ritgjöröarinnar. Sbr. töflu XII.

2) Sögn Pálma yfirkennara Pálssonar. Sbr, Kacdund lí, 65.

3) Sögn Siguröar skólastjóra SigurÖssonar á Hólum.

4) Sögn Jónasar læknis Jónassonar Rafnar.

5) Sbr. töflu 1.

6) GetiÖ skal þess hér, aö á mynd af Saurbæjarkirkju á
Hvalfjaröarströnd i FerÖabók Mackenzies bls. 141 viröist kirkju-
garösgirðingin vera kringlótt.

76

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

eptir þeim bókum að vera kostnaðarminstir, þvi að
minst efni og verk ætti að þurfa til þeirra að ganga.
En móti þeim og með ferstrendu görðunum mælir
hins vegar það, að ekki verður hægt að nota til fulls
Jcringlótla kirkjugarðinn, því að meðfram girðingunni
hljóta altaf að ganga af geirar, sem vegna sveigjunnar
yerður ekki hægt að grafa i, en það á sér vitanlega
ekki stað í ferstrendum eða hyrndum görðum. Eins
er það, að vanda þarf betur verkið, ef hlaða á kringl-
óttan garð en hjTndan, eigi hann að vera vel stæður,
og veldur því sveigjan; til hyrnda garðsins má frekar
kasta liöndum. En aUaf verður vel hlaðinn kringlóttur
garður traustari en tiltölulega jafnvel hlaðinn hyrndur
garður. Það sýnist því ekki vera óliklegt, að það, sem
græðist að lengdinni til á því að hafa garð utan um
jafnstórt svæði frekar kringlóttan en hyrndan, muni
aptur fara í súginn á því að byggja þarf kringlótta
garðinn traustari og leggja í hann tiltölulega meira
verk. En gjöra má ráð fyrir þvi, að engu máli hafi i
fyrri daga skipt um geirana, sem úr hljóta að ganga í
kringlóttum garði, þvi að jörð og lóðir hafa fráleilt
verið það verðmætar þá, að menn hafi látið sér það
á nokkru standa. Ekki er það heldur sénnilegt, að
menn hafi látið sig það neinu skipta, að kringlótti
garðurinn er traustari, því að yfirleitt var það svo í
fyrri daga, að öll byggingarstörf voru traustara af hendi
leyst heldur en nú tíðkast^), sem leiðir beinlínis af þvi,
að menn þurfa nú með þeim auknu störfum, sem hin
aukna menning leggur mönnum á herðar, að hafa óHkt
meiri hraðan á borði en í fyrri daga. Gæðamunurinn
skiptir þess vegna heldur engu máh. Hugsanlegt væri
og, að hringlögun kirkjugarðanna hefði symbólska
merkingu — hringurinn táknar eilifðina. En fráleitt er
heldur orsökin sú, því að vafalaust myndi þess sjá stað
i kirkjudagshomiliunum gömlu, ef svo væri®), þvi að

1) Bruíins Kullurlw bls. 85, sbr. mynd 55 i þeirri bók.

2) Hom, I, 98-103, Hom. II, 131—136, Leifar bls. 162—165.

r

NH. 6. í HJALTADAL

Þar er lýst symbólskri merkingu i svo að segja hverri
spítu og hverjum steini í kirkjunum. Verður því að
leita orsakarinnar enn annarsstaðar.

Það er ekki nema einn kirkjugarður frá því fyrir
siðaskiptin, sem er til í þvi ástandi, sem hann þá var,
^vo sannanlegt sé. Það er kirkjugarður sá á Gásum,
sem minst hefir verið á. Kirkjugarðurinn er kringlóttur
^g hefir hann aldi'ei verið ætlaður til graptar. Fyrst
svo er, hlýtur girðingunni að hafa verið ætlað eitthvert
^nnað hlutverk en það, að greina helgan hvíldarreit
framliðinna frá óheilagri jörð utan garðsins, og vernda
faann fyrir utanaðkomandi átroðningi. Girðingunni hlýt-

hreint og beint að hafa verið ætlað að vinna eitt-
hvert veraldlegt og kirkjunni litt eða ekkert viðkomandi
gagn. Þegar tekið er hæfilegt tillit til þeirra þyrmsla,
sem kirkjunum fylgdu, og þeirrar notkunar kirknanna,
^em af þeim leiddu, notkunar kirknanna sem vígi, er
eðlilegt að manni detti í hug, að kirkjugarðarnir, að
niinsta kosti þar sem miklar likur voru á að neyta
þyrfti þyrmslanna, væru bygðir með það fyrir augum,

nota þyrfti þá sem vígi^). Þegar einnig er tekið
hæfllegt tillit til þess, að hringlag kirkjugarða er al-
nient um öll lönd-), og eins það, að á ÞýzkaJandi voru
niiðaldakirkjugarðar bæði kringlóttir og eins útbúnir

notaðir sem virki, og það svo greinilega, að þess
sér mjög víða merki enn í dag^), — má sérstaklega
tilnefna kirkjugarðinn í Hartmannsweiler í Elsass, þar
«em enn i dag sér leifar sikisins, sem kirkjugarðurinn
^ar girtur með*), — virðist sú skoðun styrkjast nokkuð.
Sama gildir og á Frakklandi^), og jafnvel finnast menj-

slikra viggirðinga frá plztu kristnu timiim suður í

1) Um þyrmslur kirkna og livernig almenningur notfæröi
ser þaer, sjá siöar i þessum kafla.

2) T. t. á Englandi, sjá Avls in earlij England I, fyrstu
íuyndina.

B) Oite I, 18—19, ásamt myndinní.

4) Otle 1. c.

5) Ferguson II, 57, 93.

78 DÓMKIRKJ^N Á HÓLUM SAFN V

Afríku, t. d. hjá kirkju þeirri (rúst), sem bygð var yfir
grof hins blessaða Menas í hinni svonefndu Menas-
borg^). Enn er það, að flest virki, sem kunnug eru hér
á landi, eru kringlótt^), og virðist það óneitanlega leiða^
likur að þvi, að að minsta kosti kirkjugarðurinn á
Gásum sé kringlóttur af því, að honum hefir verið-
ætlað að vera virki, og að jafnvel ástæðan fyrir kringl-
óttu kirkjugörðunum sé þar með fundin. Auðskilið er
það, að hentugra lag hefir ekki verið hægt að kjósa
en hringlögun, þótt ekki væri af annari ástæðu en þeirri,.
að tiltölulega færri mönnum þarf áð skipa til varnar á
hringmyndaðan garð en hyrndan, enda er svo enn í
dag, að vigi, jafnt stór sem smá, eru að einhverju leyti^
hringmynduð. En það hggur i augum uppi, að á þeirri'
tíð, sem hér ræðir um, hefir það komið sér raiklu

I

betur, að þurfa að skipa færri mönnum fram til varn-
ar, en þó að fé eða vinna sparaðist. Að því er snertir
þá hringmynduðu kirkjugarða, er lágu að kirkjum, er
graptarkirkjur voru, virðist einnig svo sem hringlögunin
stafi einmitt af því, að þeim, engu siður en hinum, hafr
verið ætlað að vera virki, þó að það í sjálfu sér hafi verið'
nóg ætlunarverk fyrir þá að vernda grafreitinn, en hefði
það eitt verið tilgangurinn, þarf ekki að efa, að þeir
hefðu verið ferstrendir. Til þess að ganga úr skugga
um þetta, voru snemraa á sumrinu 1918 gjörðar rann-
sóknir á kirkjugarðinum i Vatnsfirði, og var hann val-
inn til þess, öðrum kringlóttum kirkjugörðum fremurr
fyrir þá sök, að á þessum stað hafði fyrir siðaskiptin
verið flestura stöðum á íslandi róstusamara, og lík-
urnar þá til þess, að þar, frekar en víðast annarsstaðar^
hefði verið kirkjugarðsvígi. Hér er sett yfirlit yfir þessa

1) Kaufmann bls, 196 (uppdrátturinD).

2) T. d. virkin á Hafsteinsstööum, i Vík, Virkisbúö á Ping-
völlum og virkiö á Virkishól á Flugumýri, sjá Bmuns KuUurliV'
bls. 180-186, sbr. Á. /. F. F. 1888—1892, sem lýsír Virkishól
alt ðöruvisi en teikningar Bruuns (1. c). Lýsing sú á virki á
Hólum i Hjaltadal, sem Brmins Kulturlw bls. 185 visar til í A.
/ F. F. 1888—1892, finst hvorki þar eöa annarsstaöar í pvi safni.

2*íR. 6 1 HJALTADAL 79

h

'í'annsókn, vegna þess, að hún sannar fyllilega þá skoð-
^n, sem hér hefir verið sett fram, að hinir kringlóttu
tirkjugarðar hafi verið vigi og einmitt verið kringlóttir
þeirri ástæðu, og eins af því, að hún sýnir ágæta
^ynd af þessum vígiskirkjugörðum og öllu fyrirkomu-
^agi þeirra.

Kirkjugarðurinn i Vatnsfirði liggur í hérumbil lá-
réttu sléttu túni, og veit austurhliðin inn i Vatnsfjarð-
^rbotn. Fyrir norðan garðinn liggur eitt af gömlu bæj-
-arhúsunum, og er það nú haft fyrir skemmu. Að öðru
leyti sér ofanjarðar ekki stein yfir steini af hinum
^ömlu bæjarhúsum, sem legið hafa samsíða húsinu,
^em eptir stendur, en þar hefir bærinn í Vatnsfirði
staðið frá ómunatíð^). Útnorður af kirkjugarðinum
■stendur íbúðarhús úr timbri, sem bygt er fyrir fáum
^rum, og $uður til útsuðurs af honum mjög óálitleg,
^:^bygð, lítil steinkirkja. Þessi hús Hggia öll í 20-35
^krefa flarlægð frá kirkjugarðinum. Kirkjugarðurinn var
oákvæmlega mældur og gjörður af honum uppdráttur^).
^tærst er þvermál hans frá útsuðri til landnorðurs,
150 fet, en minst frá landsuðri til útnorðurs, 140 fét.
Hann er því með aðkenning af sporöskjulagi. Girð-
^ogin er hlaðin úr klömburhnausum, og er strengur
^illi klömburhnausalaganna. Er hún að öllu vel hald-
^D, nema að vestanverðu. Þar er hún sigin nokkuð
^aman og farið að hrynja úr henni. í allri girðingunni
^i" auðvelt að greina neðst gamalt garðlag, sem hlaðið
hefir verið ofan á, er hún hefir verið gjörð upp. Að
^unnanverðu eru greinileg tvö eldri garðlög undir garð-
^num, sem nú er, og nokkuð ógreinilegra hið þriðja.
f^að er því ástæðulaust að efast um, að lögun garðsins

upprunaleg. I landnorðurhorni garðsins er rústin af
l^irkju þeirri, er tekin var ofan, er steinkirkjan litla

1) Á petta gamla bæjarhus mun veröa minst síöar í þess-
kafla.

2) Tafla XII, mynd III.

80 DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN Ý

■

var bygð^), Kirkja sú var bygð um miðja 19. öld og
reyndist rústin vera 31 X 22 fet, Ekki snýr rústin ná-
kvæmlega í austur og veslur, heldur frá austri-land-
suðri til vesturs-útnorðurs. Flestar snúa graíirnar f
sömu átt. Jai'ðveginum i kirkjugarðinum hallar eigi
alUitið til vesturs. Stafar hallinn af því. að borin hefir
verið mold ofan á jafnsléttuna í austanverðum garðin-
um. Afleiðingin er sú, að suðaustur-, austur-, norð-
austur- og norðurhliðar girðingarinnar eru töluvert
hærri að i^tan en innan, og sé betur að gáð, virðist
einmitt þetta vera tilgangurinn með ofaníburðinum-
Þeir partar girðingarinnar, sem gvona hafa verið hækk-
aðir, vita annaðhvort alvég eða að nokkru leyti til
sjávar, og liggur sjávargatan úr flæðarmáli upp að
bænum. Sjávargatan mun hafa legið þarna frá elztu
tið, því ótal gamUr troðningar liggja samsiða, en hvergi
sjást merki annarar götu, en við þeim mætti búast,,
hefði hún verið nokkur. Hæð girðingarinnar er á þess-
um stöðum 4— fet að utariverðu-) og mest þeint
megin, sem að sjávargötunni veit. Þetta eitt fyrir sig
virðist ótvírætt benda til þess, að kirkjugarðurinn sé
vigi, sem aðallega hefir verið ætlað til varnar gegn
landgönguliði fjandsamlegu og gegn árásum sjávar-
megin. Hin mikla utanhæð girðingarinnar er bersýni-
lega ætluð til þess að gjöra óvinum erfitt fyrir að-
komast í vígið, og hin litla innanhæð hennar á sömu
stöðum, 2 — 2V2 fet, á tveim einstökum stöðum 4 fet,-
ætluð til þess að virkisbúum veiti hægt að berja á
þeim, sem á kunna að sækja, án þess að sækjendur
geti gjörl sömu skil. Maður, sem í kirkjugarðinum
slendur, getur hæglega komið lagi á mann, sem fyrir
utan stendur, án þess að sá geti komið lagi upp fyrir
sig á garðbúa. í þessu sambandi skiptir það engu máli,
þó að girðingin á einstökum stað að vestanverðu sé
272 fet á hæð að utan, en 4 fet að innan, því að jarð-

1) Tafla XII, mynd III

2) Tafla XII, mynd II.

■

^'R. 6 í HJALTADAL 81^

vegurinn utan garðsins hefir með líðandi árum smá-
hækkað af völdum bæjarlækjar, sem hjá honum rann^)^
hefir hann í vorleysingum borið aur og leðju upp
undir garðinn. Þetta sést mjög greinilega á þvi, að ör-
skömm brekka liggur af jafnsléttu upp að þvi, sem
^tangarðs sýnast vera garðsrætur, enda figgur grafreit-
urinn þar og túnið fyrir utan i sama fleti. Á þessum
stað i girðingunni sjást hin eldri garðlög vitanlega að
^ins á innanverðri girðingunni. Skoðun sú, að kirkju-
garður þessi hafi verið virki, styrkist enn betur ^f
^ptirfarandi atriðum. Þegar verið var að rannsaka
kirkjugarðinn, þótti einkennilegt, að á skekli þeinj^
sem liggur miHi kirkjurústarinnar og norðanverðrar
girðingarinnar, sá að eins spánnýjar graiRr og að ógrafið
í mestu af honum. Fengust þær upplýsingar um
Þetta, að fyrst hefði verið farið að setja niður lik á
þessum stað i garðinum fyrir örfáum árum, og að
* hvert skipti kæmi niður á múraðan vegg neðst i gröf-
^num. Ýmsir menn, sem höfðu verið við að taka gröf
Þarna fyrir örfáum mánuðum, sögðu veggina tvo, og
^aeri bilið milli þeirra svo stórt, að maður gæti hæg-
^^ga gengi& á miUi þeirra, og lægju þeir i áttina frá
kirkjurústinni að bæjarstæðinu gamla. Þessir menn
héldu, að múrarnir væru leifar af fornum neðanjarðar'-
Söngum af bænum á kirkjuna, og þóttust þeir haf^
heyrt munnmæli um, að shk göng heföu verið til,
J^ngu áður en þeir sáu neðanjarðarmúrana. Munnmæli
Pessi eiga vafalaust rétt að mæla, að til hafi verið göng
^eðanjarðar milli bæjar og kirkju, og hafa grafararnir
komið niður á þau þarna. Má af þessu ráða, að bráð^
synlegt hefir þótt að eiga greiðan og óhindraðan að-^
gang að kirkjunni til að njóta þar griða^) og að kirkjur

1) Búiö er fyrir nokkru aö veita læk pessum í annan farveg,
cinmilt vegna skemda peirra, sem hann gjöröi á kirkjugaröinum.

2) Ekki hefir þetta samband viö kirkjuna altaf þótt nógu
^^yggilegt, sjá D. L VII, 534. Eptir þeim stað aö dæma hefir
^eriö búiö í kirkjunni, svo aö óvinum skyldi ekki takast, ef þá

*ri snögglega aö, aö varna Vatnsfjaröarmðnnum kirkju.

82

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

garðinum til að verjast þaðan. Það vakti athygli við
rannsóknina, að rústin af gömlu kirkjunni, sem i garð-
inum er, skyldi liggja svo að segja alveg út við kirkju-
garðsvegginn bæjarmegin, en ekki í miðjum garðinum
eins og að jafnaði tiðkast, en þarna mun hún stöðugt
hafa legið, og einmitt þarna til þess að göngin af bæj-
unnm væru eins stutt og mögulegt var; styður þetta
þvi einnig frásöguna um göngin. Ekki hefir verið hægt
að rannsaka þau vegna hinna nýju leiða, sem i þeim
og kringum þau eru^).

Örskömmu fyrir vestan Vatnsfjarðarstað liggur lág-
ur háls, Vatnsfjarðarháls. Hann er stöllóttur og liggur
norður eptir miðju Vatnsfjarðarnesi. Efsti hjalHnn er
kallaður GrettishjalU. Á hjallanum stendur varða, sem
kölluð er Grettisvarða, og er hún hlaðin upp úr grjóti
svo stóru, að ekki mun menskum mönnum fært að
heQa upp hnullungana, nema margir séu. Grjótið í
vörðunni er kloíið, en lítt tilhöggvið. Dregur varðan
jiafn sitt af þvi, að munnmælasagan segir, að þegar
Grettir sterki Ásmundarson dvaldi í Vatnsíirði hjá Þor-
björgu digru, hafi hann falið sig í vörðunni^). Varðan
er, eða réttara sagt hefir verið, hol innan, en nú er
hún til hálfs fylt af mold, sem fokið hefir i hana, en
meðan það var ekki, hefir maður, bæði hár og digur,
getað fahzt i henni, Frá vörðunni er ágætis sýni ofan
yfir fjörðinn og staðinn, Ekki eru munnmæhn um
Gretti og vörðuna sennileg, og síður fjTÍr það, að tæp-
lega er til það hérað i landinu, að ekki eigi það til
örnefni, er kend séu við Gretti, Miklu er það senni-
legra, að varðan sé kagaðaryarða frá Vatnsfirði, og að
spæjari hafi leynzt í henni. Nokkru sunnar á hjallan-
um eru sýndar tvær vörður, sem nefndar eru Bræðra-

1) Fyrri kirkjur i Vatnsfiröi hafa vafalaust snúiö rélt í
austur og vestur, Sanna paö 17 bersýnilega mjög forn leiöi, seifl
liggja rétt í austur og vestur, en hin yngri leiöi snúa eins og
kirkjurústin.

2) Sbr. Gretila bls. 117—122 (kap. 52) og Kaaliind I, 597-
598. Varöan sést á mynd 5,

NR. 6

í HJALTADAL

83

vörður, og fylgir sú sögn, að þar hafi verið teknir af
og urðaðir tveir bræður á 17. öld. Dysjar þeirra eru
líka sýndar og steinn, sem mælt er, að hafl verið settur
þar til minja, og hafi á honum verið áletrun, og þykist
presturinn í Vatnsfirði hafa getað lesið eitthvað af
tenni, Þegar að var gáð, reyndist það, að á steininum
feefir aldrei verið nein álelrun, og að jökulrákir eptir
honum höfðu orðið til þess að glepja fyrir mönnum
^mn þetta atriði. Vörður þessar eru að því er virðist
^llungar, þvi ekki eru skófir nema á framhUð stein-
snna og^ eru þeir mjög litlir. Dysjarnar eru sin með
hverju móti. Nyrðri dysin er Htill haugur úr smáu
&]ó[i og steinflísum, en sú syðri, sem er grasi vaxin i
^iðju, er afarstórgrj^tt utan með í jöðrunum. Er það
^f útliti dysjanna bersýnilegt, að þær eru ekki frá sama
tima. Steinarnir i nyrðri dysinni eru sömu tegundar
^g steinarnir 1 vörðunum tveimur, en grjótið i syðri
dysinni er alveg af sömu gerð og grjótið i Grettisvörðu.
Af því að munnmælin, sem búið er að nefna, segja,

dysjarnar séu frá sama tíma, en það kemur ekki
heim við útHt þeirra, þótti ekki ósennilegt, að hér
kæmi tvær af þeim fjölda mörgu dysjum hér á landi,
^em fengið hafa það heiti vegna þess að þær voru sem
^ysjar i iaginu, þó að þær væru ekki dysjar, og síðan
^yndast heil munnmæli utan um alt saman. Til þess

ganga úr skugga um þetta var nyrðri dysin rofln.
I^eyndist steinhrúgan þá liggja á hellu, sem líka sér
fynr utan hana, og hafði aldrei neinn verið dysjaður
Undir henni. Ekkert fanst í henni, nema mjög fúið
^GÍn úr kindarfæti og lá það mjög ofarlega í henni.
Petta var þá engin dys, heldur var það að öllum lík-
indum hrunin varða af sömu gerð og Bræðravörður.

þar með öll ástæða horfln til að álíta, að syðri
>>dysin« væri frekar dys en sú hin nyrðri, og hlaut
ínanni vitanlega að detta í hug, að þessi »dys« væri
fallin varða eins og hin, og verður sú skoðun að fullri
vissu, þegar þess er gætt, að steinarnir i henni eru af
sömu gerð og jafn risavaxnir og í Grettisvörðu. Hefir

6

84

DÓMKIRKJAN Á "HÓLUM

SAFN V

þarna að öUum líkindum staðið samskonar varða og,
Grettisvarða og þá vafalaust i sama tilgangi, enda er
þaðan fyrirtaksgolt sýni ofan yfir fjörðinn og fjarðar-
botninn, og þó annað en frá Grettisvörðu. Hefir varða
þessi áreiðanlega verið hol innan eins og hin, því að
grasigróni bletturinn á henni miðri er ógrýttur alla
leið niður í klöpp; hefir efri partur hennar hrunið út
til hliðanna, en neðri parturinn staðið, af þvi að fok-
moldin hefir stutt hann. Styrkir þetta alt þá skoðun^
að báðar vörðurnar, þessi og Grettisvarða, haíi verið
kagaðarvörður frá Vatnsíirði, og hafl spæjari verið í
þeim faHnn. Styrkist það enn betur af þvi, að ekki
sér milli varðanna, og að sín er útsjónin frá hvorri
vörðu, þó að örlítill geiri af útsjóninni sé sami frá
báðum, og eins það, að Vatnsfjarðarkirkjugarð sér úr
báðum vörðum. Ekki virðist nú neinn efi á, að kirkju-
garðurinn í Vatnsfirði hafi verið miðdepill — aðalvigi —
í heilu varnakerfi, sem göngin af bænum á kirkjuna
og kagaðarvörðurnar voru Hðir i. Ekki verður unt a&
ákveða aldur kirkjugarðsvigisins í Vatnsfirði; hin blóð-
uga saga Vatnsfjarðarstaðar setur mönnum í sjálfsvald
að velja hverja sem menn kjósa af öldunum frá því
kristni var lögteldn hér og þar til siðaskiptin voru um
garð gengin.

Eptir þetta verður ekki hægt að neita þvi, að hin-
um kringlóttu Idrkjugörðum var ætlað það hlutverk
að vera vígi, auk þess sem þeir áttu að greina grafreit
kristinna manna frá vanhelgri jörð, og að einmitt þetta
aukastarf hafi ráðio löguninni, Hefir þessi vanbrúkun
kirknanna og kirkjugarðanna sjálfsagt átt mikinn hlut
að þvi, að kirkjurnar voru ekki eins vel haldnar og
með þurfti. En þetta sýnir líka, að það hafa engu siður
— nema fremur hafi verið — verið veraldlegar nytjar,.
sem menn hafi ætlað sér af kirkjunum í þá daga, og.
hversu lög kirkjunnar, þrátt fyrir hið mikla vald henn-
. ar í raun og veru, hafa mátt sín lítils.

NR, 6

í HJALTADAL

85

Notkun kirknaniia heíir, eins og gefur að skilja,
valdið miklu um, hve kirkjurnar yfirleitt voru illa
til reika. Kirkjurnar voru ekki notaðar einvörðungu
til tíðasöngs og kirkjulegra athafna, heldur einnig
hafðar til mjög margskonar algjörlega veraldlegra ,nota.
Þess hefir áður verið getið, að notkun kirkjugarðanna
til annars en greptrana hafi einnig getað haft mikil
áhrif til verri vegar í þessu efni.

Fyrst og fremst ber að minnast á þau margvislegu
veraldlegu afnot, sem kirkjan sjálf ætlaðist til að höfð
■ væru af kirkjunum og flest leiddu af kirkjuþyrmslun-
um, sem kirkjan gætti með ýtrustu árvekni^). Þyrmslin
og griðin náðu ekki einungis til manna þeirra, sem á
kirkju komust, heldur einnig til allra hluta, hvers eólis
sem þeir voru, er i kirkju voru geymdir. Herskáum
höfðingjum hefir vafalaust fundizt það tryggilegt á ó-
cirðatímum að vera í námunda við kirkju, sem þeir
gætu leitað á, ef svo bæri undir, að þeir biði skarðan
hlut fyrir óvinum og forðað á þann veg fjörvi sínu.
Væri af þessari ástæðu eðlilegt, ef höfðingjar í fyrri
daga hefðu sótzt eptir að hafa kirkju á bæ sinum, svo
^ð þeir, ef svo mætti segja, hefðu griðin í handraða,
^g er ekki óhklegt, að þetta með öðru sé ástæðan til
þcss, að tala kirkna og bænhúsa á landi voru var
svona gífurleg. Sturlunga gefur gleggsta mynd allra ís-
lenzkra sagna af hinni margvislegu veraldlegu notkun
íslenzkra kirkna.

Varla er til greinilegra dæmi þess, að kirkja hafi
verið notuð i veraldlegar þarfir, en það, að hún hafi
verið höfð til íbúðar. Svo segir í Sturlungu, að Duf-
gus Þorleifsson hafi búið i kirkjunni í Stafholti^).
Svarthöfði sonur hans ríður i Stafholt og klappar þar

1) Aö því er snertir kirkjupyrmsl og kirkjugriö visast til
í'éttarbótar Eiríks konungs Magnússonar frá 1294 og réttarbótar
Hákonar konungs Magnússonar frá 1314, báöar i Jónsbók Ó, H.,

til krislinréttar Árna biskups N. G. L. V. bls 24—27.

2) Stiirl, II, 26.

6*

86

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

að kirkjudyrum; faðir hans gengur til dyra og fagnar
komu hans, Dufgus hafði áður búið í Hjarðarholti og
verið 1 fremstu röð bænda i Dölum^), En honum lenti
í skærum við Gizur jarl og rændi Gizur bú hans á
Strönd i Selvogi^). Hefir honum um siðir þótt það
hentast lífi sinu að setjast að í kirkjunni í Stafholti,
og þar með var kirkjan orðin íbúðarhús, Annað dæmi
hins sama er til frá miklu síðari tíma — byrjun 16.
aldar. Meðan á erfðastappi því stóð, sem þeir frænd-
urnir Björn Guðnason í Ögri og Björn Þorleifsson áttu
í, létu þeir bræður Björn og Þorsteinn Þorleifssynir
um skeið búa í kirkjunni i Vatnsfirði, eptir þvi, sem
Birni Guðnasyni segist frá í bréfi til Stepháns bisicups®).
Kemst hann svo að orði i bréfinu: »Skal svo finnast
með sIvæH, ef til þarf að taka, að þeir og þeirra fólk
hafi meiri hneyking og forsmæelse gjört heilagri kirkju
enn ec, hvað ek þakka guði fyrir, þó svo sé, þar þeir
létu sina kvinnu og barn og annað þeirra fólk liggia
þar í kirkjunni fyrir utan alla þörf eður nauðsyn,
gjörandi þar allar sínar nauðsynjar eptir mannlegu eðli
og búksins viðurþurft«. Að kirkjan, eins og þarna stóð
á, var notuð til ibúðar, getur ekki hafa komið til af
öðru en að ráðlegt heflr þótt að tryggja þeim, sem i
kirkjunni bjuggu, aðgang að kirkjugriðum eins og frek-
ast var unt, þvi að ekki er liklegt, að Vatnsfjörður, sem
í þá daga var einn af stærstu slöðum landsins, hafi verið
svo illa húsaður, að fólk þetta hafi af þeirri ástæðu
þurft að leita á náðir kirkjunnar eða þurft að gjöra
hana að ibúðarhúsi eða náðhúsi. Þess eru mörg dæmi,
að kirkjur vegna þyrmslanna og griðanna hafi verið
teknar til íbúðar, en of langt er það hér að telja, enda
upplýsa þau þetta ekkert frekar^). Eitt dæmi skal þó

1) Sliirl. I, 382.

2) Sturl, I, 511.

3) Ð. L VII, 532-536.

4) T. d. má nefna Sturl II, 209, B. S. I, 726, 747, sbr. B. S.
I, 132.

NR. 6

í HJALTADAL

87

sérstaklega nefat, af því að það sýnir alveg sérstaka
notkun kirkju til ibúðar, — kirkja sú, er við er átt,
er sem sé notuð sem spitali. Það er dómkirkjan í Skál-
holti. Segir frá því i Hungurvöku, að Isleifur biskup
tæki sótt þá, er dró hann til bana á Alþingi. ))Síðan
var biskup fluttur heim í Skálholt, ok var gjört rúm
hans i kirkjua^), og andaðist biskup þar. Hver ástæðan
hefir verið til þessarar fátlðu notkunar kirkjunnar,
verður ekki séð, og er ekki heldur hægt að leiða nein-
ar liklegar getur að því.

Algengast var það, að menn neyttu ekki kirkju-
griðanna um lengri tíma, sjaldan degi lengur, og flúðu
menn í kirkjuna þegar í nauðirnar rak, og höfðust
þar við þar til grið voru gefin, óvinurinn var farinn
eða hættan horfln með einhverju móti. Á kirkjuna
flúðu særðir úr bardögum^), konur og börn^) og
aðrir, sem ekki þóttu orrustuhæfir*), og loks allir, sem
forðast vildu pataldur og ásókn^), eða forða þurftu lifl
sinu undan sigrandi óvinum^). Þegar svo stóð á, urðu
opt þrengsli við og i kirkjunum, og það svo að sumir
skriðu á þekjuna til að hafa þar kirkjugrið heldur en
ekki^). Auðskilið er því, að fyrsta verk óvina, er að
sóttu, væri að hlaupa fyrir kirkjudyr, svo að ekki væri
þangað griða að leita^). Glæpamenn, er sekir voru
orðnir um ákveðna glæpi, áttu heimtingu á kirkjugrið-
^xn^). Hefir þvi stundum verið misjafn sauður i mörgu
fé, sem á kirkjurnar flúði, og vitanlega hafa slíkir menn
stundum þurft að dvelja á þeim langvistum. Varla

1) B. S, I, 63.

2) T. d. StarL II, 76.

3) T. d. Siarl II, 58.

4) T. d. StarL II, 138.

5) T. d. SturL II, 24, 130, 154, 210, 213. B. 5. I, 766.

6) T. d. StarL I, 236, 287, 297, 338, 530.

7) Starl I, 531.

8) T. d. StarL II, 38, 159.

9) Jónsbók Ó. H. bls. 294, § 7, sbr. réltarbót Hákonar kon-
«ngs 1314, § 9. D. L II, 392.

^88 DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

heflr það heldur altaf farið friðsamlega, er glæpamenn,
sem kirkja fékk ekki haldið, voru úr þeim teknir^).

Griðin náðu, eins og getið hefir verið, ekki að eins
til manna, sem á kirkjur komust, heldur lika til alls
lausafjár, hverju nafni sem nefndist, er í kirkju var
geymt. Úr því svo var, var altítt að bera lausafé á
kirkju til að forða því undan óvinum, Enda sýnist svo
sem menn hafi verið ótæpir á að flytja þangað jafnvel
þá gripi, sem sízt væri við að búast á kirkju: búsgögn,
rá og reiða af skipum og ótal aðra jafn ókirkjulega
muni^).

Með þessu móti var kirkjuhúsið orðið nokkurs-
konar vígi, og var því ekki nema eðhlegt að sama
gengi yflr það eins og yflr þau, að minsta kosti stöku
sinnum. Það sat því ekki við það, að erflðara væri að
halda kirkjunum hæfilega við vegna óþrifa og annars
usla, sem stafaði af þvi að búið var i þeim, og manna-
gangur mikill um þær og þær notaðar sem skemmur
og geymdir í þeim misjafnlega þrifalegir hlutir, sem ef
til vill varð ekki komið í þær, nema skemt væri gólf
eða veggir, heldur gat þar líka orðið trafaU af því að
þær yrðu fyrir hernaðaryfirgangi, og að jafnvel væri
um þær setið, ef svo vildi verkast, að hægt væri að
stökkva þeim, er i kirkjunni sátu, úr henni undan
sulti^). Umsátur var að visu að því leyti góðs viti, að
hún bar þess vott, að umsátursmenn virtu^) kírkju-
griðin, sem heilög kirkja gætti eins og sjáaldurs auga
síns^), svo viðtækra, að þau náðu 40 skref út frá veggj-

1) Sjá t. d. L A. bls. 411.

2) T. d. Sturl. I, 49, 482. II, 76, 207, 216, 257. S. I, 707.

3) T. d. StarL I, 288, 531, II, 59. B. 5. I, 766.

4) AÖ þaö beri aö skilja umsátur um kirkju svo sem virö-
ingu fyrir kirkjugriöum og þyrraslum má ráöa af því, aö dæmi
eru þess, aö menn urasetnir á kirkju hafa fengiö griö hjá uro-
sátursmönnum tii þess óhultir aö ganga erinda sinna, svo aö
ekki saurgaöist kirkjan. Stiirl, I, 531,

5) aö kirkjan alment hafi lagt raikla áherzlu á kirkju-
griö og kirkjuþyrmsl, eru þess þó dæmi, aö sumir kennimena

:NR. 6

í HJALTADAL

89

tim kirkiia og 30 skref út frá veggjum bænhúsa^), og
svo ströng, að bannað var að bera vopn á sér i kirkju-).
Ekki er þó þar méð sagt, að slik umsátur hafi ekki
bitnað á kirkjuhúsinu sjálfu. Svo segir í vitnisburði
nm bardaga á Reykhólum 8. janúar 1483, að þegar
hinir sigruðu voru flúnir á kirkju, hafi verið skotið
»úr virkinu 2 lóðbyssum i kirkjuna i gegnum hurðina,
Tsvo að hún brotnaði((, og ))einni pílu i kirkjuhurðinaft^).

En sjálfsagt hafa þess verið mörg dæmi, að ekki
hafi verið haldin kirlcjugrið, þvi að hefðu þau verið
mjög rík i meðvitund manna, hefði Þórður kakali varla
þurft að taka það fram við menn sína, að þeir skyldu
»eira konum ok Idrkjumft*). Og þó að þau ef til
vill alment hafi verið haldin, hafa þó, þegar flokka-
<lrættir voru landinu, verið svo miklir menn i flest-
um flokkum, að mótflokknum hafi þótt svo mikill
slægur i þeim, ,að þeir hafi heldur kosið að rjúfa á
þeim kirkjugrið en að láta þá komast undan^), og fengu
þeir ekki kirkjugrið, og eru þess mörg dæmi*'). Þegar
svo bar undir, var kirkjan rannsökuð^), mennirnir
■íli'egnir út og drepnir, og var kirkjan stundum brotin

hafi haft alHéttúÖugar skoöanir i peim efnum. Samkvæmt vitnis-
buröi Ljóts prests Helgasonar frá 1. júni 1450 skipaöi Jón
tíiskup Gerreksson einum hinna dönsku sveina sinna aö gjöra
nafngreindum manhi weinhverja ólukku((, Petta var 1431 og var
*^iskup á visitatiuferö á Vestfjöröum, Þegar biskup frétti, aö
öiaöurinn væri kominn á kirkju, skipaöi hann aÖ taka hann
Þaöan, því aö »pótt kirkjan væri saurgut i kvelda, skyldi hann
^*gjÖra hana hreina aÖ morgniw. D. I. V, 51.

1) N. G. L. y. bls, 25 neöanmáls, sbr. Starl. II, 218. í
verndarbréfi Jóns IV. Hólabiskups til handa brezkum sjómönn-
Uín, er flúiö höföu á náöir dómkirkjunnar, frá 3. október 1431
cru kirkjugriö talin meira aö segja aö ná um allan kirkjugarö-
*nn. D. L IV, 477—479.

2) Grg. 1 b. 216, II, 58-59, III, 42—43, 161—162, 322—323, 375.

3) D. L VI, 469.

4) SliirL II, 40.

5) Sliirl II, 79.

6) T. d. Shirl I, 287, II, 19, 76. /. A. bls. 208, 285.

7) T. d. Siiirl. II, 19, 58, 79.

90

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V"

upp með valdi og barist í henni og Iijá henni^). Hafa
slíkir bardagar ekki ósjaldan komið kirkjuhúsinu á
kaldan klaka^). Að menn annars — og það meira að^
segja prestar — voru óhræddir við, ef svo bar undir,
að gjöra spell á kirkju, finnast dæmi upp á frá miklu
síðari og friðsamari tímum en Sturlungaöldinni — lok-
um 15. aldar — ^). Þess eru enda dæmi, að klerkum,
þrátt fyrir kirkju- og kennimannaþyrmsl, hafl ekki
alténd verið óhætt á kirkjunum*). En þó að kirkjurnar
væri mannlausar, var þeim engan veginn óhætt, þvi að
lausafjármunir óvinanna gátu verið þar, og var þá
ekki skirrst við að færa þá þaðan með valdi^) til þess
annaðhvort að spilla þeim eðá hafa þá á burt.

Auk hinnar veraldlegu notkunar kirknanna, sem
af kirkjuþyrmslum og kirkjugriðum leiddu, ber að geta
þess, að einstökn kirkjuhús hafa getað orðið fyrir óhag-
ræði, er leitt gat af atvikum, sem kirkjan að visu varla
hefir ætlazt til, þó að hún hafi liðið þau. Þess eru
dæmi, að bygð hafi verið einbúaskýli alveg utan
i kirkjunum, og einbúarnir hafzt þar við, t. d. í
Holti á Kólkumýrum. Þar sást, að þvi er Þorvalds
þáttur víðförla hermir, þegar hann var ritaður, rúst
af einsetumannsskýU undir kirkjuveggnum, og undir
kirkjugarðinuni túnbleðillinn, þar sem einsetumaður-
inn hafði heyjað handa kú sinni*^). Pó að nú að visu
sé ekki hægt beinlínis að sanna það, eru þó allar likur
á, að slikt litið heimili alveg utan i kirkjuveggnum hafi
ekki verið viðhaldi hennar til neinna þrifa, nema siður
væri, Annað dæmi slíks einsetumannsskýlis er á sjálfu

1) Slnrl I, 288, II, 19.

2) T. d. Stiirl. II, 215. Z). /. VIII, 835.

3) D. L V, 813.

4) Jón biskup Gerreksson var tekinn úr kirkju 1433. Safn
I, 35. Jón biskup Arason var tekinn úr kirkju i Snóksdal 1550.
B. S. II, 334. Prestar voru stundum vegnir á kirkjum. /. A. bls^
207, sbr. 220, 349, 398.

5) Stiivl II, 80. D. 1. V, 813, VIII, 664-667 og víöar.

6) /?. 5. I, 46.

NR. 6

í HJALTADAL

91

biskupssetrinu á Hólum, og var þvi þannig varið, að
varla getur hjá því farið, að kirkjunni hafi orðið meín
að. Eptir því sem sögu Jóns biskups segist frá, lét hann
gjöra Hildi einsetukonu skýW^ áfast sönghúsi fyrir sunn-
an kórinn^).

Að þau veraldlegu not kirknanna, sem af kirkju-
þyrmslum og kirkjugriðum leiddu, hafi verið viðhaldi
kirknanna til stórbaga, heflr verið sýnt fram á. En
vafalaust er sá skaði, sem þær hafa hlotið af verald-
legum notum án, eða jafnvel móti, vilja kirkjustjórn-
arinnar enn meiri. Notum þeim verður greinilegast
skipt í þrjá flokka: L) Kirkjan notuð sem veraldlegt
samkomuhús^ 11.) Kirkjan notuð sem skemma og pakk-
hús og ni.) Kirkjan notuð sem ibúðarhús.

Fyrir siðaskiptin hefir kirkjan sjálfsagt, eins og enn
i dag, verið samkomustaður sóknarmanna upp til
sveita, og guðsþjónustan verið einkar vel þegið yflr-
varp fyrir menn til að koma saman og hittast. Hefir
vafalaust borið meira á þessu i kaþólskum sið heldur

eptir siðaskiptin, vegna þess, hve messudagar voru
þá miklu fleiri. Vegna erflðra samgangna í þá daga heflr
þetta án efa verið bráðnauðsynlegt, þvi að menn þurftu
þá, alveg eins og nú, að hafa spurnir af þvi, sem bar
við bæði utanlands og innan. Að fólk i þá daga hafl
skoðað kirkjuna sem nokkurskonar miðstöð alls frétla-
burðar, og að þangað ætli að láta alt berast, sem al-
nienningur girntist að heyra, sést einkar vel á einum
stað i Sturlungu. Steinunn húsfreyja á Kirkjubæ lézt
1252, og ))voru þá þegar sögð tíðindin til kirkjunnar,
ok þótti þat öllum mönnum mikil tiðindia^). Virðist
svo sem mikið kapp hafi verið lagt á að tiðindin kæm-
ust hið allra bráðasta á markaðinn við kirkjuna, svo
að þau bærust fljótt manna á meðal. Þetta getur nú
visu alls engin áhrif hafa haft á ásigkomulag og við-
bald kirknanna, en ekki verður sama sagt um ýmisleg

1) B. S, I. 204. 255, sbr. 194.

2) SiiirL II, 123.

92

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

svipuð veraldleg not, sem af kirkjunum voru höfð.
Þess eru til að mynda dæmi, að kirkjurnar voru hafðar
til að gjöra mönnum heimsóknir og til að taka á móti
heimsóknum i^). Alsiða var og að nota skrúðhús-),
stöpul (forkirkju)^) og stúkur^) sem einskonar skrif-
stofu, þar sem gjörðir voru allskonar samningar gjör-
samlega veraldlegs efnis^), og stundum var meira að
segja kirkjan sjálf^) og enda kirkjugarðurinn'^) hafður
til hins sama. Stefnur voru hka birtar, stundum í
kirkjugarðinum^), en stundum á kirkjunum sjálfum^),
og sýnir frásagan i Laurentiusarsögu um að stefnu-
vottar judicum delegatorum í Möðruvallamálum haíi
neglt stefnuna, sem þeir áttu að birta, upp á dóm-
kirkjuhurðina á Hólum, þegar búið var með valdi að
stjaka þeim út úr kirkjunni, hafandi til þess járn-
nagla^^). Það er deginum Ijósara, að þessi notkun

1) T. d. Starl, II, 166-167, 169. B. S. I, 170, sbr. 243, 754.
í sambandi viÖ' þetta má geta pess, aö þó aö þjóÖsagan um dans-
inn í Hruna gefi tilefni til aÖ lialda, aö dansaö hafi veriÖ á
kirkjum, pykir hún tæplega nægileg sönnun þess, enda miklu
eölilegra aö hugsa sér, aö dans á kirkjustööum á vökunóltum
(vikivakar) hafi í meöförum þjóösögunnar oröiö aö dansi i
kirkjunum.

2) T. d. D, L V, 260, 700 (dómur), VI, 158, VII, 117, VIII, 141,
IX, 556.

3) T. d. O. /. VII, 197, VIII, 209, 721.

4) B, S. I, 755.

5) Pessi veraldlega notkun kirknanna viröist alveg hafa
fariö fram hjá Wallem, Bls, 97 segir hann: ))Det synes fremgaa
af et udtryk i VII, 197 (þ. e. D. 1.)« o. s. frv, Ef hann heföi
tekiö eptir þvi, hve mörg saraskonar wudtryka eru bæöi i Forn-
bréfasafninu, ýmsum islenzkum sögum og fornum islenzkum
lögura, sem veröur aö gjöra ráö fyrir aö hann hafi. kynt sér
vandlega, myndi hann hafa komist ööruvísi aÖ oröí. Ber þetta
vott um ónóga aögætni af hans hendi.

6) T. d. D. L V, 470.

7) T. d. D. L IV, 516-517, VIII, 276.

8) T. d. D. L IV, 308, V, 238, VI, 136.

9) D. L V, 711.

10) B, S. I, 860.

NR. 6

f HJALTADAL

93

kirkjunnar hefir getað orðið viðhaldi hennar skeinu-
hætt. Ættleiðingar fóru einnig fram á kirkjugörðum
{fyrir kirkjudyrum)^), og þótt undarlegt megi virðast,
sýnist svo, sem hjónavigslur haíi einnig farið fram í
kirkjugarðinum^). Að stjórnarvöldin islenzku á mið-
öldunum hafi áUtið að kirkjan væri, eða ætti að vera,
nokkurskonar miðdepill borgaralegs lífs, kemur glögg-
lega 1 Ijós i því, að þegar stikumálið islenzka^) var
lögtekið á Alþingi einhvern tíma á árunum 1195—1201,
var ákveðið, að við hverja graptarkirkju skyldi marka
stikulengd ))þá er rétt sé at hafa til álnamáls ok megi
^enn þar til ganga, ef á skilr um álnar<(, og að 10
stikur skuli vera 20 sinnum kvarði sá »er merkdur er
á kirkju vegg á ÞingvelHtt^). Einnig var lögskipað, að
í^'sa skyldi 5'nisum opinberum auglýsingum, t. d. um

1) T. d. D. I. IV, 583, VI. 296, IX, 74, sbr. III, 660.

2) Ð. I. II, 758. En eins vel gæti þetta pó aö eins átt við
Norveg, pví staöurinn er úr skipan Páls erkibiskups hinni
þriðju. PaÖ er ekki einsdæmi, aÖ hjúskapur hafi veriö bundinn
utan kirkju. T. d. var svo i hinu forna erkibiskupsdærai Mainz
skömmu fyrir siöskiptin, sjá Agenda tol. xlj dorso. Vafaiaust
hefir svo veriÖ viöar, pó hér vanti aÖ mestu gögn til rannsókn-
^i* um paÖ. T. d. hefst trúlofunarathöfnin i grísk-kapólsku kirkj-
^uni utan kirkjq, sjá Siletzkij bls. 78. Af pví aö ýmislegt var
sameiginlegt meö hinum fornu hjónavígsluathðfnum rómversku
^^rkjunnar og hinum grísk-kapólsku eins og pær eru nú á
*^ögum (krýning — velatio, sjá Siletzkij bls. 88 nn og Migne LV.
^álk 130 neöanmáls) má ætla aÖ utankirkju-hjónavigslur haíi
3Íment tiökazt framan af í rómversku kirkjunni. Hefir paö vafa-
laust átt aö tákna pá kenningu kirkjunnar, aö sakramenti hjú-
skaparins er framiö af hjónaefnunum einum, en ekki prestinum,
sem aö eins er vottur aö athöfninni og aöstoöarmaöur (assistens
passivus).

3) Um stiku sjá: B. M. Ólsen: Um hina fornu islenzku alin
^ Á. L F. F. 1910, bls. 1—27.

4) D. I, I, 309, 310. Um álnarsteininn á Pingvöllum, sem
enn var par 1872—1874, pegar Kaalund fór um, sjá Kaalund I,
145-146.

94

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

ósldlahross^), óskiláfé^), óskilaalifugla^) og um vogrek'^)
að kirkjum.

Staður einn i kirkjuskipun Jóns III. Sigurðssonar
Skálholtsbiskups frá 26. júlí 1345 ber þess greinilega
vott, að kirkjur hafi verið hafðar fyrir skemmur, án
þess að með því væri verið að hagnýta kirkjugriðin
fyrir gripi þá, sem geymdir voru á kirkjunni og i þeim
tilgangi éinum að nýta húsrými það, sem ónotað var
þar. Segir þar svo; »Item lofaði hann at hreinar kistur
sé i kirkjum ok annat þat, sem lireint er ok eigi er
Vándr þefr af, svá þó at eigi verði órúm ata^). Þarna
hefir kirkjustjórnin bersýnilega orðið að slaka til um
þetta atriði. Eða kannske að biskuparnir hafi einhvern
hagnað af þessu ákvæði haft, að minsta kosti hefir
dómkirkjunni á Hólum ekki tekizt að sleppa hjá því
að vera gjörð að pakkhúsi, því að í Laurentiusar sögu
segir, að fyrir daga Auðunar Hólabiskups hafi á kór
dómkirkjunnar verið geymdar ))kistur og annar harki«*^)r
og dæmi eru þess annarsstaðar að, að geymd væru
vopn (skildir) á dómkirkjunni^), Ekki hefir nú samt
alt, sem geymt var í kirkjunum, verið í alveg bókstaf-
legu samræmi við skipan Jóns biskups, ef marka skal
bréf Björns Guðnasonar i Ögri til Stepháns biskups,
þar segir: ))Er svo húsum varið i Vatnsfirði, að betur
voru til fallin að hengja upp í slátur rotið og fúið en
kirkjuskotið þarc^). Annars er íjöldi dæma um þessa
og þvílíka notkun kirkjuhúsanna^). Beztu dæmin eru
þó frá því á árunum rétt eptir siðaskiptin og sýna þau^
að siðbótarmönnum, að minsta kosti að þessu Ieytí»

1) Jónsbók Ó. H. Ub. kap. 38.

2) Ibid, kap. 50—51. Grg. I, 157, II, 481.

3) Jónsbók Ó. H. Llb. kap. 57.

4) Ibid. kap. 60.

5) D. L II, 793 (Texti A § 35) sbr. 802 (Texti C § C8).

6) B. S. I, 830.

7) Ibid. 499.

8) D. I. VII, 533.

9) T. d. D. /. VI, 472, VII, 162, VIII, 834.

NR. C

í HJALTADAL

95

hefir ekki tekizt að bæta neitt, en versnað gat þetta
athæfi tæplega, ef ráða má af dæmum þeim, sem áður
"^oru nefnd. Árið 1552 voru geymdar tvær kistur i
Bessastaðakirkju og var i þeim litil krambúð. 1 annari
kistunni, sem var úr eilc, var geymt: strigi, klæði, sól-
sðir skór, mannspungar, hnífar, hattabönd, belti, mund-
laugar, drengjahúfur og konuhúfur^). í hinni var geymt:
lérept, vesterslérept, stór strigi, varningsklæði, brúnt
klæði og stórgerður sængurdúkur^). Árið eptir, 1553,
^oru þessir hlutir geymdir í sömu kirkju, og sést ekki,

um þá hafl verið búið í neinum hirzlum, heldur
munu þeir blátt áfram hafa verið á floti uni kirkjuna:
katlar stórir og smáir, ristir, tréföt, steikarateinar, slátr-
^naraxir, 1 sinnepskvörn, brandajárn, föt, trédiskar,
Pundari úr járni, annar úr tré, tvær litlar ölskálar og
^itt deigtrog^), skinnklippingar, húðir, línur, færi, klukk-

hrífur, innholt (þ. e. bjálkar), kjöt, ilskór, járnrek-
^í' og stórar og smáar árar^). Þetta alt eru með væg-
^ni orðum sagt pakkhúsvörur. En átakanlegri er lýsing
sú á brúkun kirkna, sem finst í dómi þeirra Guð-
bi'ands biskups Þorlákssonar og Jóns sýslumanns Björns-
sonar gengnum á Flugum^'ri föstudaginn í níundu viku
sumars (6. júni) 1595 um ))hvad riettast og radligast
^undi vera vmm þær halfkirkjur j Skagafirdi, sem ecki
suuiar væri affallnar, enn sumar: þó þær væri vppi.

væri þær þo jmisliga misbrukadar til annarz enn
^udzþionustu. þui dæmi fyndist ad j sumum være
S^ymder reidingar og adrer otilheiriligier hluter. i sum-
^ni hafder sauder og fienadur annar«^). Lengra verður
sennilega naumast komizt í þá átt að hafa kirkjurnar

veraldlegra nota, Að siðaskiptunum verði ekki kent
^ui þetta dæmalausa ástand, sýnir bezt hin einbeilta

1) AM. 26^ Fol lY. blaö 21a.

2) Ibid. IV, blað 22a.

3) Ibid. V, blaö la.

4) AM. m. Fol V, blaö Ib— 2a.

5) Bréfabók Giidbrands biskups i þjóðskjalasafninu bls. 72.

96

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

framkoma biskups. Það var ekki nema að nafninu til^
að siðaskiptin komust á» að minsta kosti í Hólabisk-
upsdæmi, 1550. í raun og veru komust þau ekki til
fuUnustu á fyrri en einmitt á dögum Guðbrands bisk-
ups, og er af þeirri ástæðu óhætt að gjöra ráð fyrir
þvi, að sú mynd, sem dómur biskups bregður upp, eigi
engu síður við árin fyrir siðaskiptin en árin eptir þau.

Að eins eitt dæmi verður nefnt þess, að búið hafi
verið á kirkjum án þess að tilgangurinn haíi verið með
þvi að leita kirkjugriða, en það er þeim mun þýðing-
armeira sem það er á sjálfri dómkirkjunni á Hólum-
í Guðmundar sögu biskups segir frá þvi, að á áttunda
biskupsári Jörundar biskups (1274) haíi Þorsteinn heitið
prestur á Hólum, og var hann kallaður faraprestur;.
hann gætti kirkjuskrúðans (var sacristanus) og »hvildi
í kirkjua^). Úr þvi að dómkirkjan var notuð á þennan
hátt, eru mjög litlar hkur til þess, að ekki hafl farið
eins um aðrar kirkjur, enda eru dæmin til-).

Sé litið til kirkjugarðanna, verður hið sama fyrir
manni þar og i kirkjunum, en þyrmslum kirkjugarða
og griðum þar er að því leyti öðruvisi varið en kirkju-
griðum, að nokkur vafi leikur á, hversu langt þau ná,.
eins og þegar hefir verið getið um; af þvi leiðir aptur,.
að erfitt er að segja^ hvað eru griðrof þar og hvað ekki,
enda var ráðizt á menn þar^) og þeir gripnir^) og
drepnir^) eða skammfærðir*^). Það er búið að sýna
fram á, að sumir kirkjugarðar hafa verið bygðir sem
vígi, og er það vitanlega undirbúningur undir afar-
ókirkjulega notkun. En þó að sú notkun gæti með
engu móti verið í anda eða eptir lögum kirkjunnar,
getur ekki lijá þvi farið, að kirkjustjórnin hafi liðið
þetta, þótt hún hafi ekki lofað það, enda eru þess viða

1) B. S. I, 609.

2) T. d. Sliiri lí, 243.

3) T. d. Siarl II, 215.

4) T. d. SinrL II, 218,

ö) T. d. B. S. I, 551 sbr. SiurL 1, 416.
G) T. d. D. 1. IX, 481.

NR. 6

í HJALTADAL

97

d^enii, að prestar, og jafnvel biskupar, hafi horft á slika
^otkun garðanna og samþykt hana með afskiptaleysi.
Fjöldi dæma er af orrustum á kirkjugörðum^). Fóru
þær venjulegast svo fram, að aðrir aðiljar — venjuleg-
3st þeir, er veikari voru fyrir — settust að i garðinum,
bseði til þess að nota girðinguna sér til varnar og eins
þess að eiga greiðan aðgang að kirkjunni, ef á grið-
um þyrfti að halda. Gerðu þeir, er í garðinum sátu,
^Ptast ekki framar að en að verjast, en hinii% sem fyrir
^tan voru, urðu að sækja á, Stundum bar það við, að
girðingin kringum kirkjugarðinn þætti ekki nægilega
^^ygg vörn, og reyndu þá garðbúar að bæta úr þvi
[^eð þvi að hlaða varnarkesti (barricade)^), og eru þess
Jafnvel dæmi, að menn til styrktar veikri girðingu hafi
hlaðið varnarferhyrning (carré) og látið kirkjuna vera
íiórðu hliðina^), og þess eru dæmi, að slík notkun
é^arðs hafi leitt til þess að settar haíi verið herbúðir i
'^irkju og kirkjustöpli^). Það leiðir af sjálfu sér, 'að
s'ikar orrustur haíi verið kirkjuhúsunum skaðræði, og
^ýna skjöl þau, sem til eru, um pataldur nokkurn i
^íðidalstungu 1483 (svonefndur Viðidalstunguslagur)
það mjög vel. Spanst orrustan út úr ryskingum i brúð-
kaupi^ og var fyrst barizt utangarðs, en svo fór, að
Þ^ír, er miður höfðu, hörfuðu í garðinn^) og vörðust
ssekjendum þaðan. Einn sækjenda hafði klifrast upp á
Þ^kju bæjarins'') og varpaði þaðan grjóti á þá, sem í
garðinum voru^). Lauk sennunni i garðinum, og segja
sumir vitnisburðir, að þeir, er miður höfðu, væru þá
leita kirkjugriða. Sama ár og þetta gjörðist fór sira
Sigurður Þorláksson, officialis Hólabiskupsdæmis, ásamt
^veim öðrum klerkum á vettvang til þess að athuga

1) T. d. Sturl. I, 224., 336-337, 555-556. II, 18.

2) Síiiri I, 224.

3) Stiiri I, 344.

4) SturL I, 560.

5) II L VI, 551, 553.
D. I. VI, 553, 563.

7) D. /. VI, 551, 553, 563. ,

98

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

kirkjuna og kirkjugarðinn, og fundu þeir »12 eða 13«
ákomur á kirkjuþilinu og kirkjuhurðinni, og lýsti
kirkjupresturinn síra Þorlákur þvi fyrir honum, að þær
væru af völdum grjótkastsins^). Guðbrandur biskup
virðist álíta, að wáverki (sá), sem kirkjuhurðin og
kirkjuþilið hafði á sér borið«, eins og hann kemst að
orði, hafi verið högg og stungur af lagvopnum, sem á
þilið og hurðina hafi Itomið^). Þetta hefði svo sem vel
getað átt sér stað, en svo er þetta greinilegt i vitnis-
burði síra Sigurðar Þorlákssonar, að ekki er hægt að
gjöra sér annað i hugarlund en að biskupinn hafi ann-
aðhvort ekki þekt vitnisburð þennan, eða hitt, að hann
haíi haft einhver enn betri gögn í höndum, sem styrkti
þessa skoðun hans, enda skiptir þetta mjög htlu, þegar
öllu er á botninn hvolft.

Þegar kirkjurnar hafa verið notaðar svona gjör-
samlega út í yztu æsar til algjörðra veraldarþarfa, um-
fram það, sem þær voru notaðar á venjulegan hátt i
þarfir kirlíjunnar til guðsþjónustuhalds, tíðasöngs og ann-
ara helgiathafna, og þegar þess er hæfllega gætt, úr hve
haldlitlu efni þær voru gjörðar, getur maður ekki búist
við öðru en að þær væru jafnaðarlega hrörlegar, og
maður hlýtur að játa, að með þessari notkun Idrkn-
anna var viðhaldi þeirra settur sHkur þrándur i götu,
að það getur afsakað margt i þeirri grein, sem annars
væri iUskiljánlegt.

Það er augljóst að ástand kirknanna hlaut að fara
eptir viðhaldinu á þeim. En þó að það sé ekki eins
augljóst, er það samt svo, að viðhaldið fór algjörlega
eptir verðmœiinu, svo að þær kirkjur, sem mest hoíðu
kostað i öndverðu, nutu tiltölulega betra viðhalds en
hinar, sem minna eða minst höfðu kostað,

Það er mjög snemma, að iUa viðhaldnar kirkjur

1) D. /. VII, 476.

2) Mordbréfabœklingiir bls. 71, 83.

NR. 6

í HJALTADAL

99

verða á vegi manns. Á því ári, sem bein biskupanna
Jóns Ögmundarsonar og Bjarnar Gilssonar voru úr jörðu
tekin (1198) fylti kirkjuna í Holti í Fljótum. ))er harðla
var mjök fyrnð ok fölnuð«, af snjó alt inn að altari
<5g svo að snjór jafnvel huldi það. Gólfið var lausl og
liiið, og undir snæblandin •mold, er það var uppbrotið.
Var þó það viðhaft, að snjónum var rutt út og húsið
ræst^).

Þetta er að vísu ekki nema einstakt dæmi, og ætti
því i raun og veru ekki að sanna neitt. Engu að síður
oiun þó sú mynd af ástandinu, er þarna kemur fram,
^inmitt vera hin rétta.

Kirknatal Ólafs biskups Rögnvaldssonar, sem þegar
áður hefir verið vilnað i, bregður mjög skærri birtu yfir
óstand kirknanna um hans daga. í skránni eru taldar
30 sóknarkirkjur og 121 hálfkirkja og bænhús, sem
^ndir þær lágu. Af þessari 151 kirkju eru 46 — þar
ein sóknarkirkja — taldar ))niðri« eða ))ekki uppi<(,
^n 13 ))htt standandi((, ))lítt uppi« eða ))rotin«^). Það er
þá rúmur þriðji partur, sem þarna er svona á sig kom-
inn, og eru það flest htlar kirkjur^). Hafi ástand kirkn-
^nna verið i sama lagi um alt biskupsdæmið, ættu af
þeim 257 kirkjum, sem gizkað var á að væru þar, um
85 kirkjur að vera fallnar eða htt brúkandi*), og þarf
vist að leita víða um heim til þess að finna ástand, er
komist í námunda við að vera jafnaumt og þetta.

1) B. S. I, 197—198.

2) n. I. V, 352—357.

3) Aö þetta hafi líka wkomiö fyrlr á beztu bæjumft sýnir
^vo nefnt »viöabréf(( Sveins biskups Péturssonar frá 1471, D. I.
V, 604—605. Biöur hann þar klerka og leikmenn á Ströncium og
annarsstaóar á Vestfjöröum aö leggja Skálholtskirkju til viöi af
rekum sínum sakir þess, aö hún »ok hennar stöpull eru mjög
^ítt stan(3andi sakir viöaleysis ok þurfa mikillar hjálpar ok end-
^rbætingar, ef þau skuli ekki innan litils tima fordiarfast ok i
Srunn niöur falla«.

4) Sé miöaö viö hærri töluna, sem samkvæmt kirknatali
^lafs biskups (sjá framar i þessum kafla) gæti komiö til greina,
vaeri af hér um bil 436 kirkjum um 150 ónothæfar.

7

100

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

Nokkuð skárra er ásland kirknanna í Skálholtsbiskups-
dæmi, ef miðað er við Vilkinsmáldaga^). Þar er mál-
dagi 301 kirkju, og eru 57 sagðar svo til reika, að þær
þurfl viðgjörðar við, og er það tæpur fimti partur.
Eins er um máldaga ólafs Rögnvaldssonar frá 1461-)*
Þeir eru fyrir 77 kirl?jum; eru 16 þeirra taldar iirör-
legar, og er það liðugur fimli partur. Þó að þelta að-
visu sé betra ástand en kirknatalið sýnir manni, er
það engu að síður mjög lélegt og á varla frekar en
hitt sinn hka neinstaðar. Þykir nú ekki óhklegt, að^
tölurnar samkvæmt kirknatalinu séu fullháar, og að
tölurnar samkvæmt máldögunum láti nærri sanni. Er
það þeim mun liklegra sem niðurstaðan i báðum bisk-
upsdæmum er svo að segja hin sama samkvæmt þeim^
og verður að alveg órannsökuðu máli að ganga að því
vísu, að svo hafi verið, þvi illskiljanlegt væri, að kring-
umstæðurnar í biskupsdæmunum gætu verið i nokkru
verulegu mismunandi, enda sannar rannsókn þessi,.
sem hér er gjörð, það beinlínis.

í ýmsum miðaldamáldögum kirkna er ágætt efni í
rannsókn á ásigkomulagi, verði og viðhaldi þeirra.
Einna skeleggastir um þetta efni eru vísitatíumáldagar
Jóns Hólabiskups IV. frá 1429«), 1431^) og 1432^). Opt-
sinnis segja þeir manni ekki að eins til um, hvað kirkj-
urnar séu mikils virði eins og þær eru á sig komnar,
þegar máldagarnir eru gjörðir, heldur lika, hvaða álag
þurfi á þær að koma, svo að þær verði jafngóðar og
þær voru í öndverðu, með öðrum orðum: hvað þær
hafi hrörnað mikið og hvað viðhaldið kosti. A grund-
velli þessara máldaga og nokkurra annara gagna eru
eptirfarandi töflur 1, 2 og 3 bygðar. Tafla 1 sýnir
verðið á 51 kirkju eins og kostað hafði að koma þeim

1) D. L IV. 27-240.

2) D. I. V, 247—352.

3) D. I. IV, 371-379.

4) D. 1. IV, 464-469.

5) D. L IV, 5Í 0-514.

NR, 6

í HJALTADAL

101

upp, ef þær voru bygðar ))eptir því, sem vani er til
^eriigra kirkna«^), sem eru ))svo uppgjörðar sem þeim
sómir straffanarlausta^). Tafla 2 sýnir verðið á 31 kirkju
þeim, sem taldar eru í töflu 1, eins og þær voru á
sig komnar, þegar máldagarnir voru gjörðir, En tafla 3
sýnir, hvað mikið á vantaði þessa 31 kirkju, að þær
væri ))vel standandi«^). Með öðrum orðum: hvað þær
^oru hrörnaðar mikið og hvað viðhald þeirra kostaði.
í*ar eð kirkjurnar og álögin í máldögunum eru metin
til landaura, hafa þeir verið reiknaðir til nútiðarpen-
inga, og hefir það verið gjört með eptirfarandi móti.
Hundraðið, sem er látið samsvara kýrverði og breytist
í samræmi við það, er, þegar á að skatta jarðeignir,
sem lika eru metnar til landaura samkvæmt lögum nr.
22 frá 3. nóv. 1915 § 9, látið jafngilda 150 kr. Þetta
^at á jarðarhundraðinu er i sjálfu sér fráleitt, því að
^f fylgja á jarðamatinu um hundraðatalið, hlýtur jarðar-
hundraðið að vera misdýrt, alt eptir gæðum og legu
jarðanna, og ef ná ætti réttri skattahæð af dýrari jörð-
unum, yrði að auka hundraðatöluna. 1. janúar 1917
"^ar kýrverðið kringum 350 kr. og 1. janúar 1918 kring-
400 kr, Óefað er hundrað of lágt reiknað á
^50 kr.; hinsvegar er efalaust óhætt að gera, að
kýrverðið 1. janúar 1918, 400 kr. af völdum ófrið-
^rins, sé töluvert hærra en góðu hófi gegnir. Kýr-
^erðið 1. janúar 1917, 350 kr., virðist vera sanni næst^).
Pað væri að vísu hægt að búa til nokkurskonar meðal-
hundrað með þvi að taka meðaltal af ofannefndum
þrem upphæðum, en ekki verður séð, með hvaða rétti
það væri gjört, og ekki heldur, að þetta meðalhundrað
^^ri neitt nær sanni en hvert hinna um sig. Fyrir þá
sök eru landaurarnir reiknaðir til peninga eptir öUum

1) n. I. V, 513.

2) D, 1. VII, 568.

3) D. I. IV, 511.

4) KýrverðiÖ er hér tekið eptir sögusögn manna, sem eru
slíku kunnugir og eptir blaöafréttum.

7*

1

■

102 DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

þessum þremur hundraðsverðum á þann veg, að í
öUum þrem töflum er í dálkinum A hundrað reiknað
150 kr., i dálkinum B 350 kr., og i dálkinum C 400
kr., en tölurnar í dálkinura B eru skáletraðar af því
að þær þykja sanni næstar. Verð þeirra kirkna í töflu
1, sem sameiginlegar eru með öUum töflunum, eru
optast fengnar með því, að leggja saman tölurnar úr
töflu 2 og 3.

Tafla 1.

Nafn kirkju

A

B

c

Hdr.

kr.

kr.

kr.

1. Bær á Rauðasandi

1050

2450

2800

2. Kaupangur ....

1050

2^50

2800

T)

3. Ás 1 Vatnsdal . . .

1200

2800

3200

8=')

4. Snóksdalur ....

1200

2800

3200

8*)

1230

2870

3280

lörií')

1500

3500

4000

10*^)

7. Vik (Reykjarvik) . .

1500

3500

4000

lO^)

8. Vellir í Svarfaðardal .

1500

3500

4000

lO^)

1500

3500

4000

lO^)

10. Gunnsteinsstaðir . .

1800

mo

4800

12^")

11. Hltardalur ....

1800

mo

4800

12'^)

12. Ós i Miðfirði . . .

1800

/i200

4800

12^^)

1) J. VII, 518—519.

2) D, L Y, 302.

3) D, L IV, 512.

4) D, L IX, 139.

5) D, L V, 239.

6) D. L IV, 513.

7) í). L VII, 754.

8) D, L IV, 373.

9) D. L V. 252.

10) D. L IV. 514.

11) D. L V, 599 sbr. 408.

12) D. L IV, 513.

í HJALTADAL

103

Nafn kirkju

A

B

c

Hdr.

kr.

1

kr.

kr.

— •

13.

Torfastaðir í Miðfirði

lOKJÖ

// 0/1/7

/1ROO
'ioUU

1 01\

14.

^JiJU

^900

lö )

15.

Stóranúpur ....

^uDU

PÍOOO
O— uu

ló )

16.

Hólmar í Reyðarfirði

04:UU

A^Y )

17.

/ÍO/^/)
O^DU

fiOOO
DUUU

18.

Blöndudalshólar . .

DZOU

fiOOO

uuuu

lO )

19.

Marðarnúpur . , ;

00

D^JU

fiOOO

DUUU

lo ;

20.

Spákonufell ....

DZDU

ÍÍHOO
DUUU

1 ^8\

21.

Hvammur i Miðíirði .

24UU

DuUU

D4UU

1 fi9\

iD ;

22.

Hjaltabalilti ....

9700

uouu

7900

28.

Hólar í Vesturhópi

0700
Z/UU

OoUU

7900

lö ;

24.

^OOO

ouuu

7000

i UUU

ROOO
ouuu

^U 1

25.

Bólstaðarhlíð . . .

3000

7000

8000

20^^)

26.

Holtastaðir ....

3000

7000

8000

OAT4\

20^*)

27.

KelduráRangárvöIIum

3000

7000

8000

20^^)

28.

ReyniveUir ....

3000

7000

8000

20^^)

29.

Skarð í Langadal . .

3000

7000

8000

20^^)

30.

Víðidalstunga . . .

3000

7000

8000

20^^)

1) /. Ibid.

2) D. L V, 331.

3) D. 1. IV, 47.

4) i). /. IV, 227.

5) D. /. VII, 568.

6) D, I. IV, 511.

7) /). /. IV, 512.

8) /). /. IV, 514.

9) D. 1. IV, 516.

10) D, L IV, 514.

11) D, L IV, 513 sbr. V, 344.

12) /J. /. IV, 513.

13) /J. /. IV, 511.

14) /J. / IV, 514.

15) /). /. IV, 86.

16) D. L VI, 587.

17) /). / IV, 514.

18) /). L IV, 513. .

104 DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

Nafn kirkju

A

B

G

Hdr.

kr.

kr.

kr.

oUUO

/uuU

OAAA

oUUU

20^)

óZ, Vellir a Landi . . .

oloO

/ODU

O Á AA

ö4UU

21v

o450

O/l T/l

oUi)U

AOAA

y2UU

Aó )

o4. -byn 1 Alptaiirði

ooUU

öWU

APAA

ybuu

24 ;

OC AA

obUU

öWU

Aíí AA

ybuu

24^

0£l CfrtfU^l*-

o/oU

ö/OU

1 AAAA

lUUUU

25 ;

0^;t A

ö/DU

'i í\r\f\f\

10000

Zd )

oö, liær a Kauoasanai

>4 Ct AA

45U0

-í/líT/l/l

lUDUU

1 OAAA

12000

oO ;

4DUU

IUDUU

izuuu

ou )

4U. rijaroarnoiL i Liaxaiaai

4500

iUdUU

12000

oU )

41. rlvammur i Vatnsaal

4500

iUdUU

12000

oU V

42. Melar i Melasveit . .

4500

/ir/i/i

ÍUdUU

12000

oni''^

oO'-;

4o. otaoarDaKKi ....

4500

'ifít^fífí
IUdUU

1 OAAA

12000

oO ^

44. Teigur í Fljótshlíð. .

4500

10500

12000

30'*)

4500

10500

12000

30»)

46. Grímstungur ....

5250

12250

14000

351")

5700

13300

15200

38")

48, Höskuldsstaðir , . .

*

6000

UOOO

16000

40^»)

1) D. I. IV, 512.

2) D. L IV, 66.

3) D. L IV, 511.

4) D. L V, 513.

5) D. L V, 492.

6) D. L IX. 564.

7) D. L IV, 511.

8) D, L VIII, 127.

9) D. L IV, 514.

10) D. L V, 387.

11) D. L IV, 513.

12) D. L V, 99—100.

13) D. L IV, 513.

14) D. L V, 175.

15) D. I. IV, 511.

16) D. L IV, 512.

17) D. L V, 316.

18) D. L IV, 514 sbr. V, 345.

NH. G

í HJALTADAL

105

Nam kirkju

■

A

B

c

Hdr.

kr.

kr.

kr.

49. Breiðabólsstaður i

Vesturhópi ....

7500

17500

20000

501)

7500

17500

20000

50-}

51. Melur i Miðfirði . .

9000

21000

24000

60^)

Tafla 2.

iNatn KirKju

A

A

T>

15

nur*

Sbr.
töHul

kr.

kr.

kn

nr.

Arnarbæli .

600

uoo

1600

4

17

2. Ás

150

350

400

1

3

3. Asgeirsá ....

2100

mo

5600

14

24

4. Bergstaðir. . . .

2550

5950

6800

17

33

Blöndudalshólar .

900

2100

2400

6

18

Bólstaðarhlíð . .

1200

2800

3200

8

25

7. Breiðabólsstaður .

1200

2800

3200

8

49

8. Ryri

1050

2Í50

2800

7

34

9 Glaumbær . . .

3000

7000

8000

20

39

10. Grimstungur. . .

3000

7000

8000

20

46

^l. Gunnsteinsstaðir .

1500

3500

4000

10

10

12. Hjaltabakki . . .

1800

i200

4800

12

22

1*^. Holtastaðir . . .

2400

5600

6400

16

26

^4. HvammuríMiðfirði

1500

3500

4000

10

21

15. Hvammur iVatnsd.

3000

7000

8000

20

41

^f^- Höskuldsstaðir . .

3750

8750

10000

25

48

^7. Marðarnúpur . .

1800

mo

4800

12

19

18. Melur

6000

imo

16000

40

51

1) D, L IV, 514 sbr. V, 341.

2) /). 7. VIII. 674.

3) n. L IV, 513. Kirkja pessi, sem 1415 (Ð. 7. III, 759) er
^*''t á 15 hundruö, viröist eptir pessu hafa veriö endurbygö,
«öa endurbætt par til pessi viröing fer fram 1432,

106 DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

Nafn kirkiu

A

B

c

Hdr.

Sbr.
loflu 1

kr.

kr.

kr.

nr.

19. Ós ..... .

1500

3500

4000

10

12

20. Reykir

900

2100

2400

6

6

21. Reynivellir . . .

450

1050

1200

3

28

íQOfí

5600

14

29

23. Spákonufell . . .

1500

3500

4000

10

20

24. Staðarbakki . . .

2250

5250

6000

15

43

25. Svínavatn ....

2250

5250

6U0O

15

37

3000

7000

8000

20

44

27. Torfastaðir . . .

1500

3500

4000

10

13

28. Undenfell ....

1800
1800

4300

4800
4800

12
12

31

23

29, Vesturhópshólar .

mo

30. Víðidalstunga . .

2100

mo

5600

14

30

31. Víðimýri ....

1500

3500

4000

10

45

Tafla 3.

Nafn kirkju

A

B

C

Hdr.

kr.

kr.

kr.

1650

3300

4400

11

2. Ás

1050

2450

2800

7

900

2100

2400

&

900

2100

2400

6

5. Blöndudalshólar . .

1350

3150

3600

9

6. Bólstaðarhlið . . . .

1800

4200

4800

12

7. Breiðabólsstaður . .

6300

14700

1 6800

42

8. Eyri

2550

5950

6800

17

1500

3500

4000

10

10. Grímstungur . . . .

2250

5250

6000

15

11. Gunnsteinsstaðir . .

300

700

800

2

12. Hjaltabakiii ....

900

2100

2400

6

13. Holtastaðir ....

600

UOO

1600

4

14. Hvammur 1 Miðíirði .

900

2100

2400

6

15. Hvammur í Vatnsdal

1500

3500

4000

10

NR. 6 í HJALTADAL 107

— , — .

Nafn kirkju

-

A

B

C

Hdr.

kr.

Kr.

Kr,

J 11 r-f /^clriilflccf q7\Ív

1-L U2>KLliU.oolclvJli • • •

5"^ 50

6000

l'"í

A/. iviaroarnupur

4oU

I UuU

1900

O

-'^tj, iíicxur

ouuu

7000

8000

1Q í^o

us

ouu

l uu

0\J\J

9

-u. rveyKir

oUU

J^UU

lUUU

4.

-1. rieyniveuir ....

^oou

OtfOU

17

oKaro

onn
yuu

XÍUU

9400
^iuu

opaKonuteu , . . .

/DU

1 1 ou

900ÍI

OLaUal UaivKi ....

99^0
^^ou

6000

\j\j\j\j

15

-j. ovinavaiD

i ouu

OOUkJ

4000

10

X \J

-i Cli^Lii •

3500

f-f tj \j \J

4000

10

27. Torfastaðir ....

300

700

800

2

28. Undenfell

1200

2800

3200

8

29, Vesturhópshólar . .

900

2100

2400

6

30. Viðidalstunga . . .

900

2100

2400

6

31. Víðimýri

3000

7000

8000

20

Eru nú þessir reikningar ábyggilegir, og er hægt
^ð draga nokkrar líklegar ályktanir af þeim?

Eins og þegar áður hefir verið tekið fram, sýnir
einn reikningurinn — væntanlega sá, er í B dálldnum
stendur — því sem næst verðmæli kirknanna eins og
það mundi vera á þessum árum, En eigi að gjöra
hárnákvæma grein fyrir verði kirknanna í nútíðarpen-
ingum, er ekki nóg að snúa hundraði í krónur eptir
gangverði þess nú, heldur þyrfti að athuga hlutfallið
niilH kaupmagns hundraðsins þá og nú, Er nú hægt
að fá sama fyrir hundrað eins og þá? Er verð efnis
og vinnu hlutfallslega hið sama nú og þá?^) Tæplega,

1) Um timbiirverd í fyrri daga sjá Biíalög (arabisku tölurn-
ar tákna linur) I, 170—173, 245—246. IIA 223-225. III, 338-342,
426-427. IV, 196, 199-201, 275— 276, 280— 281. V, 185-187,233—
" 234. VI, 313-315, 318, 385—386, 392. VII, 489—492, 494-496, 609—
<>12, 722, 1009-1012. IX, 35-39, 41. X, 330-332, 401. XI, 320-324-

108

DÓMKIRKJAN A HÓLUAI

því alkunnugt er, að efni og vinna hafa farið, og fara •
enn, síhækkandi, en peningaverð sílækkandi^). Slíkir
útreikningar á hlutföllum milli verðs þá og nú gæti
vafalaust verið efni í stóra og fróðlega ritgjörð, en ekki
er tiltækilegt að fara frekar út í það hér en gjört hefir
verið. Pó að ekki hafi verið tekið nægilegt tillit til
þessa við útreikningana á verðmæti kirknanna hér að
framan, er þó með því búið að skapa i öllu, er á ríður,
nægilega ábyggilegt yfirlit yfir þetta atriði, að minsta
kosti til bráðabirgða.

í töflu 1 eru taldar 51 kirkja, og eru 18 þeirra úr
Skálholtsbiskupsdæmi, en 33 eru úr Hólabiskupsdæ.mi.
, Gefur taflan gott yfirlit yfir stærð og verð kirkna, frá
minni og minstu kirkjum upp í stærri og stærstu kirkj-
ur. Hægt og gætilega stígur verðið með litlum stökkum,
þar til komið er að kirkjunni á* Hrafnagili. Þá er kom-
ið að stærri og veglegri kirkjunum, því að svo segir i
sögu Laurentiusar biskups um sira Jón Koðránsson, að
hann léti wuppsmíða kirkjuna at Hrafnagili með d}M um
kosti«^). Virðing sú á Hrafnagili, er taflan s^^nir, er gjörð
1461 eða rúmum 100 árum siðar en sira Jón Koðrátis-
son bygði hana; er það vafalaust sama kirkjan og er
hún metin 38 hdr. Pó að þessi kirkja hafl í þá daga
þótt gjörð með dýrum kost, hefir hún þó hvorki get-
að verið stór eða prýðileg eptir nútíðarskilningi, Dj^r-
asta kirkjan í töflunni er virt á 60 hundruð, og sýna

Torfnerd ITA, 216-217, 240-241. IIB, 87. IIC, 110. III. 19-20.
IV, 325—326. V, 254—256. VI, 426—427. Naglaverd IV, 286. TJörii'
verð VII, 451, 530, 581. Kaup bijggingarmeistara III, 211—217, VI,
169—174, VII, 254—264. 322—332. X, 170-174. XI, 424—429. Verka-
maniiakaup I, 249, 299, III, 21—22, IV, 339-340. V, 258—259,
263— 2G6, 486 -491. VI, 166—168, 433—435, 444—446. VII, 248—252,
316—322, 670-673, 682—686. 700—703, 811—814, 821—825, 834 -839.
VIII, 22—23, 25—29, 31-32. X, 166—169, 431-432, 439—440, 448—
450. XI. 368-369, 378-379, 430—432, XII, 90—92, 94—96.

1) Sem dæmi veröhlutfalla má nefna, aö 2*/» hundrað af
peim 10 hundruöum, sem kirkjan í Reykjarvík var virt á 1505,
var verö pess trjáviöar, er til kirkjunnar fór Z). /. VII, 754.

2) B. S. I, 855.

NR. 6

í HJALTADAL

109

hin lofsamlegu ummæli Laurentiusar sögu um kirkjuna
á Hrafnagili, sem ekki var nema 38 hundraða kirkja,
að hér er ein af slærstu kirkjum landsins. Með því að
taka meðaltahð af kirkjuverðunum 1 töflu 1, ætti mað-
ui' að fá verðið á islenzkri kirkju eins og þær gjörðust
upp og ofan, og verður það 7499 kr. (eptir B; eptir A
3214 kr.; eptir C 8570 kr.) eða hérumbil 22 hundruð.
En svo gætilega stigur kirkjuverðið á þessari töflu, að
óhætt er að gera ráð fyrir þvi að flest kirkjuverð, sem
tíðkuðust, komi þar fyrir. Þar eð hin einstöku verð
koma misjafnlega opt fyrir í töflunni, væri hugsanlegt,

hlutföllin miIH þessara verða, hve opt þau komu
fyrir í verulegleikanum, hafi verið önnur og að meðal-
íalinu að því leyti skeikaði. En bæði eru kirkjurnar í
töflunni nógu margar til þess, að þelta gæti komið
nokkurn veginn eins fyrir, og eins er það, að kirkjurn-
eru valdar með þvi einu fyrir augum, að alveg Ijóst
greinilegt væri um verð þeirra, svo að ekki er ástæða
til að ætla annað en að handahófið hafi haldið hlut-
föllunum réttum. Þær 20 kirkjur, sem taldar eru í töflu
1 einni, eru ekki teknar i hinar töflurnar af þvi, að
^kki þektist verð þeirra nema eins og það var i upp-
bafi, þegar þær voru velstandandi.

Við einstaka liði töflunnar verður að gjöra eptir-
farandi athugasemdir,

Virðingin á fyrstu kirkjunni, Bæ á Rauðasandi, er
Sjörð árið 1500, en 6 árum siðar er búið að rífa hana

byggja n^^ja kirkju, og er virðing hennar nr. 38 i
töflunni. Eins er ástatt með kirkjuna í Hitardal, sem
eru 2 virðingar á i löflunni (nr. Íl og nr. 50). Af því
1372 hundraði, sem kirkjan á Hólmum i Reyðaríirði
€r virt á (nr. 16), sýnist IV2 hundrað v^ra fengið með
því að selja viðina úr gömlu kirkjunni. Kirkjan á Keld-

(nr. 27), sem virt er á 20 hundruð, hefir í raun og
veru kostað 20 hundruð og 1 mörk, eða 1010 kr. (B;
A 3030 kr.; C 8080 kr.) í nútiðarfé, því til byggingar-
kostnaðarins var látin ganga ársportion kirkjunnar, 3
merkur, í 17 ár, og verða það 20 hundruð og 1 mörk.

110

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

Kirkjan í Reykjaholti er 1537 virt á 40 hundruð^) eða
UfiOO kr. (B; A 6000 kr.; C 16,000 kr.), en hún hefir
ekki verið tekin upp í töfluna af þvi að ekki var fuU
Ijóst, hvort virðingin á við hanja eins og hún var þá á
sig komin, eða hvort hún á við hana vel standandi, eða
hvort hún þá ef til vill hefir verið vel standandi. Sama
er að segja um ýmsar kirkjuvirðingar, sem ekki hafa
verið notaðar. Nokkrar kirkjuvirðingar hafa og ekki
verið notaðar af þvi, að kirkjurnar þar eru metnar lil
einnar upphæðar með ýmsum öðrum hlutum, svo að
ekki verður séð nema heíldarverð allra hlutanna, en
ekki verð hvers einstaks. Svo er t. d. um virðingu
kirkjunnar í Odda 1488^). Er hún fyrst metin eíns og
hún þá er á sig komin á 70 hundruð, en verð hennar
velstandandi eru þessi 70 hundruð að viðbættu álaginu,
sem er 15 hundruð, og enn að viðbættri þeirri upp-
hæð, sem varið hafði verið til að gjöra að henni ?)sfð-
an síra Gísli tók við staðnum«, en ekki er þess getið,
hve sú eða þær viðgerðir hafi numið miklu. Verð
liennar velstandandi er því 70+15+x hundruð. Hún
hefir verið langt um dýrari heldur en dýrasta kirkjan
í töflu 1, og þau 85 hundruð af verði hennar, sem
þekkjast, nema i nútiðarfé ekki minna en 29,750 kr.
(B; A 12,750 kr.; C 34,000 kr.), og hefir hún sjálfsagt
verið ein af stærstu og prýðilegustu kirkjum landsins
i þá daga.

Það skiptir afarmiklu máli í þessu efni, eptir hvaða
reglum virðingarnar hafa farið fram, og er til stórs
skilningsauka, þegar á að rannsaka hlutfallið milli pen-
ingaverðs, efnisverðs og verkkaups þá og nú að hafa
þær, Og nú vill svo vel að reglur þessar þekkjast, bæði
eru þær til prentaðar^) og eins eru til 3 handrit af
þeim^). Vegna þess, hve reglur þessar eru áriðandi, eru

1) i. X, 338—339.

2) D. I. VI, 630.

3) Ragmann bls. 40—41.

4) Landsbókasafn 63. 4to bl. 90 (recto), er hdr. þetta skrif-

NR. 6. í HJALTADAL 111

þær tekiiar upp hér eptir Lbs, 63 4to, en orðamunur
tekinn eptir hinum tveimur handritunum:

Wirding a triekirkium og torfþocktum husum [vr kvere
sira Jons Ormssonar Anno 1678 j Presthhjd^),

Suo hefur verid forn venia^) ad virda hus,

Þær kirkjur sem storar eru. so^) sem klaustruni
hæfer. edur þo nockud minne sieu*). þegar stopullinn
^j' vij eda viij alua har og^) Bitinn [vij eda viij
^lna^) langur. og sie smijdad af nyum vidum og sie
þiliad i huolf og golf og^) med tueimur^) þockum^) i^°)
Ræfur^i) og veggi. allt af trie smijdad. þa skal vera
^linn af þeirri kirkiu firir [halfft þridia hundrad^^).

Enn af torfþocktum husum so sem eru^^) storstof-
^r^O edur skalar og þihud eru i huolf^^) og veggi^^)
og golfid. þa^*^) skal vera alinn firir j c.

enn su fiol sem alnar breid er og so þyck ad^®)
"vel meigi greipa. skal vera alinn firir alinn. er þa vj

aö um 1640. MSteph. 62. 4to bL 191, skrifaö um 1660. (í Árna
^agnússonar safni) — Landsbókasafn 66. 4to bls. 222, skrifaö
5678 á Helgafelli.

1) [bætir viö 66.

2) vane 66.

3) bætir viö 66.

4) sie 66. ■

5) enn 66.

6) [einz 62.

7) bætir viö 62, 66.

8) tuennum 62, 66.

9) þokum 66.

10) vmm 66.

11) riafur 66. ræfri 62.

12) [ii alin 62 (rangt); iij c 66 (einnig rangt).

13) bætir viö 66.

14) storar slofur 62, 66.

15) hvolfid 66.

16) veggi 62; veggium 66, 63.
IV) sleppir 66.

18) bæta viö 62, 66.

112

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

alna laung fiol firir Eyrir so Breid og þick sem fyr
seiger^). :

Af því að elzta handritið er ekki eldra en frá
1640, væri ef til vill hægt að segja, að efni þess væri
einnig frá tímanum eptir siðaskiptin, og að ekki væri
hægt að draga ályktanir af þessum gögnum um virð-
ingarreglur á kirkjum fyrir siðaskiptin, Er þar til því
að svara, að innbyrðis afstaða handritanna hvers gagn-
vart öðru og gagnvart útgáfu Rugmanns, sýnir, að engin
af þessum fjórum heimildum er frumheimild og þær
þvi ekki nema eptirrit eptir eldri heimildum. Eins er
það og, að - þó að kirkjurnar við hin fyrri klaustur ef
til vill hafi verið kallaðar klaustui'kirkjur eptir siða-
skiptin, voru þær þó ekki nema venjulegar sóknar-
kirkjur, og er ekki sennilegt, að svo væri til orða tekið
eptir siðaskiptin: ))kirkjur, sem stórar eru svo sem
klaustrum hæfir, eður þó nokkuð minni séu«, því að
vitanlega sæmdi klausturkirkjum eptir siðaskiptin sama
og hverri annari sóknarkirkju þá, þegar hin sérstaka
aðstaða, sem slíkar kirkjur höfðu fyrir þau tímamót^
var úr sögunni^). Verð kirknanna er ákveðið eptir

1) Hjá Rugmann er kaílinn svona: Wirding a trie Kyrkiom
og torfþókturti husum. Sua hefr verid forn venia ad virda hus:
Pær trekyrkior sem storar ero sem Klaustrum hæfir, edr þo
nockud minni sieo þegar Stópillinn er segs, siau edr atta alna
har, og bitin siau edr atta alna langr, og sie smidad af nyum
vidum; þíliat i huolf og i golf, og med tueimur þaukum i ræfr
og veggi, alt af trie smidat: Pat skal vera alinn af þeirri kyrkio
fyri halft þridia hundrad. Enn a torf þócktum husum, sua
sem storum stofum, edr skalum, er þUiad er i huolfi og
veggiom, og golfi, skal vera alin fyri hundrad. Enn sie fiol alnar-
breid og sua þick at vel meigi greipa i, skal vera alin fyri alin-
Er þa sex alna laung fiól fyri eyrir: sua breid og þyck sem
fyrr seigir.

2) Aö ekki geti komiö til mála aö menn eptir siöaskiptin
hafi nefnt til klausturkirkjurnar, er menn vildu tilfæra stórar
kirkjur, sýna eptirfarandi lýsingar á tveimum stærstu klaustur-
kirkjum landsins, eins og þær voru skömmu eptir siöaskiptin:

NR. 6

1 HJALTADAL

113

stærð þeirra og efninu i þeim. I trékirkjum, sem eru
á stærð við klausturkirkjur eða nokkuð minni og með
6—8 álna háum stöpli og 7 eða 8 álna löngum bitum
(þ. e. 7—8 álna breiðar að innanmáli), með tvöföldum
veggjum og þaki, þiljuðum innan og með trégólfi, var
hver lengdarahn metin á 2^2 hundrað eða 575 kr. (B;
A 375 kr.: C 1000 kr.), En í torfkirkjum, sem þiljaðar
voru um þak og veggi og voru með trégólfl, var hver

a) Add. Brilish Museum 11, 245. 4to bl. 2I5a, brot úr rnáldaga-
^^afni frá Oddi biskupi, ritaö saraliöa, um 1590.

Pyckuabær.

Kirkiann a Pyckuabæarklaustri er sogd fallin hafi verid
nied aullu pa bondín Eirekur Jacobzson kom par. seygist hann
bana vpp ad velli hafa smidad a sinn kostnad. enn sumer seygia
Halldor B(ondi) Skulason hafi vidina par til samann dreigid.
Er hun litil oc þillaus med griotveggium oc torfþaki, sau vær
Þar ij storar kluckur vti. j gamlann glerglugg. yfer alltari annan
med aumligtt skin. ein messuklædi nockud hæf, fár bokaskrædur
smár og slæmar. huorki var par fonlur nie onnur ornamenta.
Predikunar hillukorn litilmotligt. var sagt ad allur skrudinn
iiefdi þadan hafdur verid til Bessastada. og ein klukka hafdi
þar verid borin á v hestum burt oc annad otal gripa oc ger-
sema. Ecke var par neinn reikningur stadinn af porcione. Higg
par liggi ecki fastagolz til tijundar. — b) Eptir máldagabók
Odds biskups i JSig. 143. 4to bls. 374, skrifaö um 1600:

Videy.

Videy er nu mesta klausturleyse. Par er kyrckiukofe dalijt-
og suo sem fallinn Anno 1600.

Þar var adur prestur vistfastur. enn nu enginn pvi peir
^afa par lilla biorg. Enn presturinn a Mosfelli embættar par og
j Gufunesi pá hann kiemst til.

— Eptir máldagabók Pjóöskjalasafnsins skrifaöri 1601 bl.
162, og afskript síra Jóns i Hitardal 1 Lbs. 108 4to bls. 473. —
Afskript af báöum klausunum um Viöey frá 18. öld er og i Pjóö-
skjalasafninu:

Videy

Þar hefur adur verit raætasta klaustur a Jslande. nu eru
6cke utan rofen eptir og topternar og dalijtill kirkiukofe so sem
fallin. eingin ornamenta nema moldernar oc vj eda vij olmosu-
^ellingar. Enn j fyrstu voru skipadir pangad x eda xij purfa-
nienn. og skylldu Bessastader par med vera frij so pangad fære
alldre neinn fatækur.

114

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

lengdaralin metin á 1 hundrað eða 350 kr. (B; A 150
kr.; C 400 kr,). Sj-^nir hlutfallamyndin ()>graphische
Darstellung(() á töflu VI verð trékirkna og torfkirkna í
hlutfalli við lengdina og hhitföHin milh verðs og lengd-
ar torfkirkna og trékirkna innbyrðis^),

Hér skal að síðustu settur sundurliðaður reikning-
ur yíir byggingarkostnað kirkjunnar í Hjarðarholti í
Dölum frá 1604, og er hann tekinn eptir virðingu
prófasts og 6 manna. Þetta er að visu 54 árum eptir
siðaskiptin og sýnir því vitanlega kostnaðinn við bygg-
ingu evangehskrar kirkju. En þó að svo sé, sýnist það
atriði iítil, helzt engin áhrif geta haft á kostnaðinn,
því kostnaðarmunar gætir ekki í kirkjuhúsunum, held-
ur í skrúða og áhöldum, sem eptir siðaskiptin urðu
bæði færri og lélegri. Og þó að verð á öllu, sem til
byggingarinnar þurfti, kunni að hafa breyzt eilthvað á
þessum 54 árum, þá mun tæplega vera sá munur, að
ekki megi notast við þetta sem mynd af byggingar-
kostnaði íslenzkrar kaþólskrar kirkju, meðan ekki er
til sHkur reikningur sem þessi frá því fyrir siðaskiptin:

Anno 1604 þann 3 dag huijtasunnu j Hiardarhollte
virdtur kirkiunnar vidur og prestsins kostnadur fyrir
vidina Qg kirkiunnar byggingarkostnadur,

J firstu 90 bord keypt j Kumbaravoge fyrir xj vætt-
er og ij fiordunga. Jtem iij syllar þrettan alna huer
keyptar fyrir iij saude gamla. Nu voru viij bord dreigen
a heste fra Kumbaravoge og heim. suo allz vrdu xj
hestar khfiader. þa rejknast fyrir abyrd og kostnad til
þessa heimflutnings xx alner eptter huern hest fyrir j
c og xtyu alner. Jtem syllar fluttar vr Hrutafirde rejkn-
ast sa kostnadur xx alner og voru fluttar a ij hestum.
Jtem X stoplar kirkiunnar keypter j steingrimsfirde
og lirutafii'de. reiknudum vier verd og kostnad fyni'

1) Um verö húsa sjá og Biialög (serknesku tölurnar merkja
finur) III, 177-179. V, 455-457. VI, 133-135. VII, 256-263 (i báö-
um dálkum). IX, 67-69. X, 127—129. XI, 408-411.

NR. 6

í HJALTADAL

115

attatiju alner annarz hundradz. Jtem ij bialckar viij
alna langer af sialfrar kirkiunuar vidreka fyrer xx alner.
Summa allz fyrir vid og vida kostnad vi c og xl alner
betur. Jtem ij glergluggar fyrir xl alner. Jtem rejknazt
veggiasmide a nyium molldum kirkiunnar og allur sa
kostnadur fyrir v c. Þar fyrir er huer hlidueggur vj
nialfadmar. Þar fyrer reiknast allur kostnadur á huer-
ium iij fodmum j c og gaflveggurinn i c suo er veggia
smidit allt v c og er nu allz summan á þessu xij c
og xl alner betur. Jtem smidit a kirkiunne sialfre og
ad þekia kirkiuna reiknazt xl alner ens þridia hund-
radz fyrir motu og kaup smidum og hallzmonnum.
Jtem þakid ad rista og hafa heim reiknazt kostnadur-

■

inn Ix alner fyrer menn og hesta. Jtem ad byggia
Jnnan kirkiuna fj^st gaf presturinn smidnum vj fiord-
nnga smiörs ad þylia korinn og predikunarstolinn og
ad bua korinn ad ollu med sætum og golfi og v aura
niatarverd fyrer ij menn Jtem ad þylia framkyrkiuna
i^eiknadist ij smidum a halfum manude xl alner j mat-
arverd og adrar xl alner j kaupid. Summa allz xvi c.

27 af 31 kirkju i töflu 2 liggja í Hólabiskupsdæmi,
og sýnir taflan glögga, en ekki neitt sérlega fallega,
^ynd af ástandi islenzkra miðaldakirkna. Af þessum
kirkjum eru

3 virtar á ^/c verðs sins vel standandi

2 -

- - V5 -

2 -

- - ^/4 - -

2

- - Vio — —

7 -

_ -.2/3 _ _

2 -

- - 7s _ _

3 -

2 -

_ - V. _ -

1 -

1) AM. 262. 4to bls. 35—37. Áöur prentað i Eimreiöinni,
■^XIV. árg. bls. 218.

8

116

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

4 virtar á verðs síns vel standandi
2 - .

1 _ . Vs — — —

10 af þessum Idrkjum — eða tæpur þriðji partur —
eru virtar á helming verðs síns vel slandandi og þaðan
af minna, og kirkjur þær, sem bezt stæðar eru, ná
ekki meira en íimm sjöttu pörtum verð síns vel stand-
andi, og mundi slíkt ástand húsa nú á dögum vera
talið alveg óviðunandi, en á öUu sést, að á þeim tím-
um hefir þelta ekki þótt nema sjálfsagt og eðUlegt.
Einna bezt sést það á þvi, hve hægt menn létu sér
með að bæta úr því, sem á vantaði. T. d. voru þau (i
hundruð, sem 1432 vöntuðu til að kirkjan í Vestur-
hópshólum væri vel slandandi^) fyrst lil laks 1490^).
Eða kirkjan á Breiðabólsstað i Vesturhópi, sem 1432
var svo iUa á sig komin, að hana vantaði 42 hundruð
til þess að vera vel standandi, en þá átti hún að vera
50 hundruð, og var hún fyrst bygð upp aptur meira en
20 árum seinna, þvi að hina nýbygðu kirkju vigði Ólaf-
ur biskup Rögnvaldsson. Og enn kirkjan á Höskulds-
stöðum, sem 1432 vantar 15 hundruð af 40 til þess að
vera vel stæð, fær þau fyrst í tíð Ólafs biskups 1472^
eða réttum 40 árum seinna.

Tafla 3 sýnir auðvitað alveg sömu m^^nd séða frá
viðhaldssjónarmiði. Verð viðhaldsins, sem þær þurfa að
fá til þess að vera vel standandi, er fyrir

1 af kirlíjunum alls byggingarverðsins

1 ■ _ .

2 V2 — ■

3 ... Vs —

2 V« — ■

2 ^io —

7 V^ — —- —

1) Ð. 1. IV, 513.

2) D. L V, 314.

NR. tí

í HJALTADAL

117

2 af kirkjunum alls byggingarverðsins

Verð viðgerðanna, sem með þarf, er á 10 af kirkj-
unum helmingur alls byggingarverðs þeirra og þaðan
9f meira og á 21 kirkju frá alt upp i V2 alls bygg-
ingarverðsins, og er þella þeim mun átakanlegra sem
iiienn, eins og búið er að taka fram, létu segja sér
það tvisvar áður en menn dyptuðu að kirkjunum. Og
sanianburður á töflu 2 og 3 gjörir myndina enn ægi-
líígri, Viðgerð 1 kirkjunnar er metin jafnmikið og kirly-

sjálf; 2 kirknanna eru 6 sinnum dvrari en kii'kjan
sjálf; 1 kirkjunnar 5 sinnum dýrari; 1 kirkjunnar 3
sinnum d^^rari; 1 kirkjunnar 2V2 sinni d^Tari; 1 kirkju
2 sinnum dýrari; 2 kirkna IV2 sinni dýrari. Hér þarf
ekki frekari orða við, tölurnar tala sínu máli og Ij^sa
^iðhaldsleysinu, skeytingarleysinu og hrörnuninni á
kirkjunum nægilega greinilega, og ef til vill fátækt og
getuleysi fólksins lílía.

En manni gæti nú orðið að spyrja, hvort i þá daga
hefði verið lil nokkur velsæmislilfinning hjá fólkinu á
þessu sviði? Pessu verður þrátt fyrir alt að svara ját-
^íídi. Að andinn hafi verið reiðubúinn sýna orðatillæki
þeirrar tíðar um kirkjur, að þær séu ))uppgjörðar sem
þeim sómir straifanarlausta ))eptir því sem vani er til
íerlegra kirkna<(, og fjölmargir dómar um vanhirzlu
kirkna, t. d. dómur um ArnarbæH 150F), dómur um
Dvergastein 152G'-) og dómur um kirlvjuna á Knerri
1524^). En töhn-nar hér á undan sýna hinsvegar, að
holdið 1 þessu efni liefir verið veikara en góðu hófi
8egnir. Að samtíðarmenn hafi fundið, að hér væri
^ilthvað athugavert, — að veikleika holdsins, ef svo
^iætli að orði komasl, væri betur treystandi en þvi, að
^ndinn væri reiðubúinn — skín út úr hlilli, hógværri

1) D. I. VII, 567—569

2) D. I. IX, 370-371.

3) D. I, IX, 226-227.

8*

118

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

setningu í sögu Laurentiusar biskups. Það er verið að
segja frá þvi, að síra Jón Koðránsson hafi látið upp-
byggja kirkjuna á Hrafnagili með dýrum kost, og því
bætt við um kirkjuna, að hun mætti lengi )>auðsýnast,
ef henni væri haldið«^). Þó að þetta sé góðmannlega
orðað, er það þó beizk ákæra.

Um aldur islenzkra kirkna á miðöldum, eða hversu
þær gátu enzt lengi, vita menn mjög lítið. En hitt er
auðvitað, að það hefir verið undir efni kirkjunnar
komið og veðursæld héraðsins, þar sem hún stóð. Ekld
er heldur hægt með neinum rökum að skera úr þvi,
hvorar muni hafa enzt lengur, torfkirkjur eða trékirkj-
ur, undir sömu kringumstæðum og með svipaðri með-
ferð, og veldur því það, hve kirkjumáldagarnir láta
sig ásigkomulag kirkjuhúsanna litlu skipta. Væntanlega
má ganga að því, að þá hafi, eins og enn ei, veður-
lagið norðanlands verið endingu timbur- og torfhúsa
hollara en á Suðurlandi, þar sem rigningar valda roti
og hrörnan, en ekki styðst þó þessi skoðun við annað
en ástandið í þessu efni eins og það er nú.

Ein af þeim fáu frásögum um aldur kirkju, seni
til er, er í Kristnisögu. Þar segir um kírkju þá, sem
Þorvarður Spakböðvarsson bygði i Ási i Hjaltadal 984^),
að »hún stóð þá er Bótólfr biskup var at Hólum,
svá at ekki var at gert utan at torfum«^). Bótólfur var
biskup á Hólum 1238-1246. Þegar hann settist að
stóli, hefir kirkjan þá verið 254 ára^), Sýnir staðurinn,
að kirkjan var úr torfl, og er þetta feiknahár aldur á
húsi úr því efni. Pvi miður hafa ekki verið gjörðar

1) £, S. I, 855.

2) /. A, 16, 48, 104, 178, 249, 315, 463. 5. I, 7 sbr. 43-44.

3) B, S, 1. c.

4) Pegar Kaalund feröaöist um ísland 1872—1874 sást, aö
því er hann segir, enn tóptin af pessaii klrkju, sbr. Kaáland 11»
83. Pessi tópt sást pó alls ekki lengur 1918, en aörar tóptir, sem
Kaalund ef til vill heíii: vilzt á, þegar hann var par.

NR. 6

í HJALTADAL

119

neinar athuganir viðvikjandi þvi, hversu torfhús geti
enzt lengi, sé rétt með þau farið, en að því er frekast
er kunnugt, munu torfhús á Norðurlandi sjaldan verða
mikið eldri en 100 ára, en á Suðurlandi miklu minna^).
Um aldur trékirkna vita menn t. d., að dómkirkja sú
í Skálholti, sem bygð var eptir 1318^), þegar sú kirkja
fauk, sem bygð hafði verið 131 P), stóð þar til hún á
dögum Sveins ;biskups spaka 1471 var orðin svo tii
i^eika, að hún mátti ekki standa, nema þvi að eins, að
gjört væri vel við hana^). Þetta verða um 150 ár^), en
kirkjan stóð lengi eptir það, af þvi að gjört var við
hana. Um kirkju þá, er Jón Hólabiskup helgi bygði á
Hólum um 1107, fór á nokkuð annan veg, því að hún
hefir árið 1294 verið svo aumlega á sig komin, að
Jörundur biskup hefir ekki séð sér fært að gjöra við
hana og lét því rifa hana. Hún hefir þá ekki staðið
nema eitthvað um 187 ár. Kirkja sú, er Pétur biskup
bygði á Hólum 1395, fauk, eins og áður hefir verið
sagt frá, á dögum Guðbrands biskups 1624, en hafði
þá verið komin alveg að falli vegna skemda, svo að
yarla hefði lengi þótt tiltækilegt að láta haha standa,
jafnvel þó að slysið hefði ekki hent hana. Kirkjan í
Hitardal fauk 1369*^), og 1470 er sú kirkja, er bygð var
^ hennar stað, svo á sig komin, að það varð að rífa
hana^). Henni entist eptir þvi ekki aldur nema um 100

1) Elzta kirkja og yíir höfuö elzta hús á landinu er kirkján
^ GunnsteinsstöÖum í Langadal (um hana sjá siöar i pessum
*íafla). Um aldur lorfhúsa alment vísast til Kaaliind I, 48, ea
torfkirkna sérstaklega til Einföld imdirvísnn bls. 27, Uramæli
Bi'uuns (Bnmns Kiilturliv bls. 83) um aldur torfhúsa ná engri átt

2) /. A. 151, 204, 345, 394.

3) /. A. 53, 203, 342.

4) D. L V, 604-605.

5) Af Lögmannsannál áriö 1401 (L A. 286) viröist svo sem
SJört hafi veriö viö hana það ár og hafl þaö veriö stórviögjörö.

6) /. A. 228.

7) /). /. V, 599. Annars er Ul ágætt dæmi pess, hve fljótar
kirkjur i þá daga gátu veriö aö hrörna, par sem Skálholtsdóm-
^jrkja er. Hún brann 1526 (B. 5. II, 321). Kirkja sú, er þá var

120

DÓMíaRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

ár. Er hér með upptalið það, seni kunnugt er um ald-
ur kirknanna, sem á lausu liggur, en ekki er líklegt,
þó að leitað væri um afkima, að mikið meira myndi
íinnast^).

Töluvert er það betur kunnugt, hvernig kirkjur
liðu undir lok i þá daga. Flestar féllu vitanlega eða
voru teknar ofan fyrir elU sakir. Sumar urðu fyrir
skriðum^). Sumar tók af í jökulhlaupum^). Dæmi þessa
eru þó fá. Miklu var það algengara, að kirkjurnar fykju
eða brynnu upp fyrir eldi. Hér fer á eptir skrá um
kirkjur þær, sem kunnugt er að fokið haíi fyrir siða-
skiptin:

ÞingveUir 1118^).

Svinafell 1185^).

Holt undir EyjafjöUum 1303«).

Klausturkirkjan i Þykkvabæ (að eins stöpuUinn)
1313^.

reist, viröist hafa veriö 10 ár i smíöum, en þó aldrei oröiö
fuUgjör (Safn I, 66). Pegar Marleinn biskup Einarsson tekur viÖ
kirkjunni 1548, álita 12 prestar, aö kirkjan sé »mjðg hrörnuÖ
af vatnsgangi og fúa« og tala um »hrörnan og niöurfaU«
hennar, og bæta þvi viö, aö pessar skemdir haíi oröiö um
I>au 8 ár, sem hún var undir umsjá Gizurar biskups Einarsson-
ar (D. L XI, 646—647). Og pegar petta gjöröist, hefir kirkjan alls
ekki getaö veriö eldri en 22 ára.

1) t pessu sambandi má geta pess, aö þaö er vafalaust of
litiö hjá Birni prófessor Ólsen, þegar hann (i Á, /. F. l^. 1884—
85, bls. 36) áætlar aldur trékirkaa hæstan 50 ár. 100 ár væri
ekki of mikiö. Hann hefir vafalaust ekki gætt þess, aö þær voru
optast bræddar (bikaöar). Paö þarf ekki aö fara lengra en þaö,
aö fyrir örfáum árum stóöu mörg hús úr tré i Reykjavík, sem
voru eldri en 100 ára (Innréttingarnar, Clausenshús o. fl.) og
sum standa enn (Knutzonspakkhús, Doktorshús), og er þó hús-
um einna hættast hér um SuÖurnes, en þessi hús voru öll bikuö.

2) Langahlíö 1390. /. A. 284, 366, 416.

3) Rauöilækur og Hof 1362. I. A. 226, 360.

4) Landnáma bls. 329. B, S. I, 71. Konungsannáll getur uni
storminn, en ekki um þennan viöburö.

5) /. A, 119, 476.

6) /. A, 200, 389, 486.

7) /. A, 488.

NR. 6

Í HJALTADAL

121

Dómkirkjan i Skálholti 1318^).
Breiðabólsstaður i Fljótshlíð 13262). (Hana tók upp
af grunninum, en braut ekki)^),
Holt undir EyjafjöIIum 1326*).
Gásir 1359^).
Hltardalur 1369*^). .
Dómkirkjan á Hólum 1394^),

Einnig skulu taldar kirkjur þær, er brunnið hafa
fyrir siðaskiptin, svo að kunnugt sé:
Helgafell um 1024«),

Oxa kirkja Hjaltasonar á Hólum í Hjaltadal um 1050®).

Laufás 1167^«).

Helgafell IISV^).
Laufás 1258^2)

Dómkirkjan í Skálholti 1309^^).
Staður á Reykjanesi 1315^^).
Klausturkirkjan á Möðruvöllum 1317^^).
Borg á Mýrum 1322^«).
Haukadalur 1355").

1) /. A. 151, 204, 345, 394.

2) /. A. 205, 346.

3) /. A. 396.

4) /. A, 205. Pó manni gæti ílogiö i hug, aö hér væri bland-
máium, og aö petta heföi gjörst í stonninum 1303, er það

btt hugsanlegt, af pví aö beggja viöburöa er getiö i sama annál
(Skálholtsannál).

5) /. A, 225 sbr. A. /'. F. F. 1908 bls. 7.

6) /. A, 228.

Sjá fjTsta kafla ritgjöröarinnar.
8) Fyrbyggjas. bls. 125.

Sjá fjTSta kafla ritgjöröarinnar.

10) /. A, 117. B. S. I, 417.

11) /. A. 118, 180.

12) /. A. 133. B, S. I, 56G.

13) /. A. 53, 74, 149, 202, 264, 341, 391.

14) /. A. 151, 204, 344, 393.

15) /. A. 266, 343, 393, sbr. B. S. I, 844, 901.

16) /. A. 152.

17) 1, A. 214.

122

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

Valþjófsstaður 13611).

Hrísey fyrir 14253).

Húsavík fyrir 1425^).

Viðidalstunga fyrir 1428»).

Klausturkirkjan á Munkaþverá 1429*).

Upsir fyrir 1431^).

Kaupangur fyrir 1461®)

Klausturkirlcjan í Viðey fyrir 1497^).

Dómkirkjan i Skálholti 1526«).

Holt undir Eyjafjöllum fyrir 1530'').

Það er vitanlega sjálfsagt, að hér með er ekki upp
talið, þó að ekki sé kunnugt um fleiri bruna, enda var
ekki svo lítill umgangur með eld um kirkjurnar, að
ekki hlyti að stafa af því stórhætta, enda er það bein-
línis tekið fram um suma af kirkjubrunum þeim, sem
hér getur, að þeir hafi komið upp af reykelsiseldi. Um
kirkjur þær, sem annálar telja að brunnið hafi, sj'^nist
svo sem þess sé eingöngu getið vegna þess, hvílíkar
höfuðkirkjur þær eru, en um kirkjur þær, sem Dlplo-
matarium Islandicum getur um bruna á, er það til-
viljun ein, að þess er getið. Um kirkjubrunana er þess
getandi, að tvisvar hefir verið kveikt í kirkjum af
brennuvörgum, svo að vitanlegt sé (Hrisey og Húsavik),
og þrisvar af gále^^si eða glannaskap (Möðruvellir, Skál-
holtsbruninn síðari og Holt undir Eyjafjöllum).

1) /. A. 226.

2) D. /. IV, 328.

3) Z), /. IV, 352.

4) /. A. 295.

5) /}. /. IV, 465.

6) /). /. V, 302.

7) Ð. /. VIl, 340.

8) B, 5. 11, 321 sbr. 266, en þar er ártalið haft 1532, en paö
er rangt.

9) /). /. IX, 518—520.

Nft. 6

- í HJALTADAL

123

Um stœrð kirkna er litið vitað, en þeim mun bet-
ur er kunnugt e/níd í þeim.

Að því er til stærðarinnar kemur, er á litlu öðru
að byggja en kirkjuvirðingunum hér að framan, born-
um saman við reglurnar, sem farið var eptir við virð-
ingar, og eru hér fyrir framan skráðar, — og fáeinir út-
greptir flausturslega gjörðir. Engu að siður er úr þess-
um slitrum hægt að búa sér til nokkuð glögga hug-
mynd af stærð kirkna upp og ofan. Þar eð stærð kirkn-
anna að nokkru leyti fer eptir efninu i þeim, skal fyrst
að því vikið.

Möguleikarnir eru ekki nema þrír: kirkjur úr steini,
tré eða lorfi.

Það er ákaflega vafasamt, hvort nokkurn tíma hafi
verið til steinkirlcja á íslandi fyrir siðaskiptin. Hið eina,
sem i þá átt bendir, er niðurlagið á Kristnisögu. Þar
segir frá manni nokkrum, Illuga Ingimundarsyni, »er
druknaði þá er hann flutli lim til steinkirkju þeirrar,
^r hann ætlaði at gera á Breiðabólstað í Vesturhópi((^).
Um Illuga þennan er haldið, að hann sé sonarsonur Ifluga
prests Bjarnasonar, þess er gaf Hóla til biskupsseturs,
sem getið hefir verið um áður^). Ekki er samt líklegt,
^ð úr byggingu þessarar kirkju hafi orðið, úr því að
Illugi dó, og það virðist að minsta kosti áreiðanlega
^JSt, að ekki sé það steinkirkja, sem i visitatíu Jóns
biskups IV. á Breiðabólsstað 1432 er virt á 8 hundruð,

vantar 42 hundruð^) upp á að vera vel standandi.
Bseði er það ósennilegt, að kirkja úr steini hefði spilzt
svo, að hún næði ekki fimta parti upprunalegs verðs,

eins er. það beinlinis tekið fram í máldaga Ólafs
biskups Rögnvaldssonar frá 1461, að. kirkjan sé þá n^^-
vigð^). Væri það einkar ósennilegt, að kirkjan hefði
orðið svo gjörspilt, að ekki hefði verið hægt að nýta

1) B. 5. I, 32.

2) Obitiiavia bls. TII sbr. Æ, J, P, I, 200.

3) D. /. IV. 518.

4) D. L V, 341.

124

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

veggina, ef hún hefði verið úr steini, en hefðu þeir
verið nolaðir, var óþarfi að vigjá kirkjuna, »þvi at í
veggjum vigist kirkjaa^). Hafi sleinkirkjan þvi nokkurn
tima verið bygð, hefir hún ekki getað staðið í meira
en tæp 180 ár, þvi að Illugi druknaði llöO^). Og ekki
er hægt að gjöra ráð fyrir því, að kirkja geti farið jafn-
illa og þessi á skemmri tima en hundrað árum, jafnvel
-þólt úr torfi væri, en steinkirkju verður að ætla miklu
lengri tíma til þess. Hins vegar styður það nokkuð þá
skoðun, að steinkirkjan kunni að hafa verið bygð, að
um 1879 fanst, þegar verið var að taka gröf i suð-
austurhorni kirkjugarðsins á Breiðabólsstað sleinhleðsla,
sem að áliti þeirra, er sáu, ekki gat verið garðbrot, en
ekki voru steinarnir bundnir saman með neinu stein-
Hmi^). En vitanlega er þetla svo lítilvægt, að ekki
verður neitt upp úr því lagt; það gæti til dæmis eins
vel verið, að þetta væri grunnur undan trékirkju eða
eitthvað annað þvilikt, og jafnvel væri hugsanlegt, að
þetta væru leifar hlaðinnar grafarþróar, sem viða er
getið um, og hefir ein sUk gröf, svo nefnd gröf Guðrún-
ar Ósvífrsdóttur, verið opnuð á Helgafelli^). Það verður
því ekki annað sagt en að líkindin til þess, að þessi
kirkja hafi komizt upp, séu sama sem engin. Eins og
þegar er búið að geta um, byrjaði Auðun biskup Þor-
bergsson steinkirkjubyggingu á Hólum, en hún varð
aldrei fullgjör, en leifar hennar sáust langt fram yfir
siðaskiptin. Ekki eru til neinar aðrar visbendingar um
steinkirkjur fyrir siðaskiptin, því að örnefni eins og
t. d, örnefnið Steinkirkja í Fnjóskadal á varla við
annað en einkennilega klettmj^ndun eða eitthvað þvi-

1) NGL. V. bls. 24.

2) I. A. 114.

3) Eplir sögn Kristjáns Jónssonar, fjTrum bónda i VíÖidals-
tungu, sonor síra Jóns Kristjánssonar, er var á BreiÖabólsstad;
var hann, er petta gjöröist, ungur maður hjá fööur sínum og
var sjálfur viö aö taka gröflna þar sem hleöslan fanst,

4) Hana opnuöu peir W. Collingwood og Dr. Jón Stepháns-
son. Á. 7. F. F. 1898 bls. 39—40 sbr. -l pilgrimage.

NR. 6

í HJALTADAL

125

líkt, en er ekki endurminning þess, að þarna haíi í
fyrndinni verið steinkirkja^).

Trékirkjur eru mjög sjaldan beinlínis nefndar; til
dæmis er það hvergi sagt beinum orðum um dóm-
kirkjurnar, að þær hafi verið úr tré, heldur verður að
ráða það af ýmsu öðru, sem um þær er sagt og ekki
getur átt við annað en kirkju úr timbri. Eiginlega er
það ekld tekið beint fram um nema 3 kirkjur, að þær
hafi verið úr timbri:

Kirkja Oxa Hjaltasonar á Hólum i HjaltadaP). ^

Kirkja í Heydölum^).

Kirkja við Kolbeinsárós (Kolkuós)*).

Útgreptir, sem gjörðir hafa verið á tveimur fornum
kirkjustöðum:

Esjubergi^),

Gásum*'),

sýna, að þær kirkjur hafi verið úr tré.

Það hefir þótt of umsvifaniikið hér af öðrum rök-
uni að reyna að búa til skrá yfir trékirkjur þær, sem
hægt væri að hafa upp á, en eigi að rannsaka, hverjar
kirkjur af þeim, sem heimildir eru til um, voru úr tré,
niá af eptirfarandi rökum ráða, hverjar hafi verið úr

1) Til gamans raá hcr geta þess, að Sixtus páfi ÍV. skipar
Þeim, er drápu Jón biskup Y. Gerreksson, aö reisa sleinkapellu
^fasta víö Skálholtsdómkirkju og láta þar æfinlega lesa messu
íyrir sálu hans svo sem i skripta skyni (D. L V, 737). Sýnir
Þessi fyrirskipun meöal annars, hve páfastóliinn var nauöa-
ókunnugur öllum háttum hér, og var hann þó stööugt aö skipta
sér af landi voru, pvi til lítils gagns, meöal annars meö pvi
Per provisionem aö skipa hingaö á biskupsstólana, opt aö visu
góöa menn, en optar pó ónytjunga og jafnvel varmenni, eins og

d. Jón Gerreksson og Marcellus Skálholtsbiskup.

2) Um þetta sjá fyrsta kaíla ritgjöröarinnar.

3) D. L VII, 31.

- 4) B. S. I, 326 sbr. II, 317, en á siöari staönum er fariö
rangt meö aö sú kirkja, er um ræöir, hafi veriö á Hólum i
Hjaltadal.

5) Á. /. F. F. 1902 bls. 33-35.

6) Jhid. 1908 bls. 3-8.

126 DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

■

tímbrL Að vísu eru fæst af þessum atriðum út af fyrir
sig óyggjandi, en finnist fleiri en eitt af kennimerkjun-
um á sömu kirkju, fer að verða óhætt að treysla því,
að kirkjan hafi verið úr timbri. Hektu kennimerkin
eru þessi:

1. ) Fari sögur af því, að kirkja hafi fokið, eru allar
likur á, að hún hafi verið úr tré. Torfhýsi er sam-
kvæmt eðh sinu: svo lágt, að það tekur litið á sig í
veðrum; eins eru veggirnir svo samgrónir jörðinni, að
litlár lilcur eru á, að stormur geti annað við slíkt hús
gjört en i mesta lagi að fletta af því þaldnu.

2. ) Kirkja, sem er með stöpli, sérbygðum kór^),
skrúðhúsi eða stúkum^), er tæpast hugsanlegt, að sé úr
torfi. Bæði er það ósennilegt af þvi, að ef svo væri,
mundu þessar útbyggingar, sem að sjálfsögðu hlytu að
vera úr tré, verða jafndjTar eða jafnvel dý^rari held-
ur en sjálfur kirkjulaupurinn, og fengi það varla staðizt.
Hitt er og, eins og siðar verður drepið á, að ýmsir
þeir erfiðleikar eru á, að torfkirkjur séu með þessum um-
merkjum, að tæplega þarf að gjöra ráð fyrir þvi. Eins
er vitanlega, ef nefnd eru einhver þau sérkenni, sem
blátt áfram alls ekki geta komið fjTÍr nema á timbur-
húsum, að þá þarf ekki að efa, að sú kirkja sé af
timbri gjörð.

3. ) Séu gluggar kirkjunnar taldir fleiri en 4—5,
bendir það eindregið til þess, að hún sé úr timbri.
Eins og siðar verður vildð að, voru gluggar á torf-
kirkjum optast nær á göflunum og þá tveir á hvorum,
þó að tekniskt séð væri eldtert þvi til fyrirstöðu, að
þeir væru á þekju eða hliðum. Pugsanlegt er, að þrír
gluggar hafi stundum verið á austurgaflinum, einn í
miðið yfir altarinu.

4. ) Kirkjur, sem eru mjög hátt metnar, geta tæp-
lega verið úr torfi. Þegar þess er gætt, að í lorfhúsum

1) Aö kór einn ekkert sannar, scst á D. I. HI, 422.

2) Par sem nefnd eru útöltöru, mætti hafa paö raeö ööru
til stuönings því, aö þar væri trékirkja.

NR. 6

f HJALTADAL

127

kemur, eins og sagt hefir verið frá, alin fyrir hundrað»
hlytu kirkjur, sem mjög hátt eru virtar, ef þær væru
úr torfi, að verða óhæfilega langar, lengri jafnvel held-
ur en torf hús geta verið svo vel fari.

5.) Séu klukkur þær, er kirkja á, mjög margar,
gæti það einnig bent til þess, að þar væri kirkja úr
tré. Erfilt mundi verða að hengja upp margar klukkur
i eða utan á torfkirkju, þvi að vel þyrfti til slikrar
kirkju að vera viðað, ef ekki ættu klukkurnar að steypa
undan sér með þunga sinum. Eins geta ýmsar bygg-
ingarleifar, sem geymdar eru í söfnum, útskornar súlur
o. s. frv,, geflð ýmsar bendingar um efnið í kirkju
þeirri, sem gripirnir eru úr. .

' 6.) Loks er mikil ástæða til að ætla, að þar
sem talað er um að fluttur hafi verið út kirkjuviður,
niuni kirkjur þær, sem hann fór i, hafa verið bygðar
úr timbri. Að visu væri hæglega hugsanlegt, að viður-
inn væri eingöngu ætlaður í ræfur og þil og gafla, enda
er þelta varla einhlítt, nema einhver önnur rök komi tiL

Flestar voru kirkjurnar bygðar úr torfi, eins og
enn hefir tíðkazt alveg fram á þennan dag. f*etta bygg-
ingarlag er þó ekki sérkennilegt fyrir ísland, því að á
fyrstu timum kristninnar á Irlandi voru bygð bæði
torfhús og lorfkirkjur^). Aptur á móti er ókunnugt, að
torfbyggingar hafi verið notaðar i Norvegi, og má
nieðal annars af þvi ráða, að Islendingar hafi numið
torfbyggingar af Keltum eins og margt annað gott^).

Ekki er til mikið af greinilegum upplýsingum um
síærð kirkna hér á landi í fyrri daga. Stærð og mál
dómkirkjunnar á Hólum er fullkunnugt, og lengd dóm-
kirkjunnar í Skálholti lika, en ánnars er ekki eptir
öðru að fara en einni litiUi kirkju, sem stendur enn i

1) Arts I, 36. Sbr. Slokes bls. 2, 130.

2) Valtýr Guömundsson segir frá pví (í Privalb, bls. 94—95),
torfhús þekkist úr Svíþjóö. Ekki er samt liklegt, aö hér á

landi han getaö oröiö vart neinna áhrifa þaöan, svo liti-l mök
sem Islendingar hafa og höföu viö Svia.

4

128

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFX V

dag, nokkrum flausturslega gjörðum útgröptum og ein-
stöku meira og minna vafasömum frásögnum.

Arið 1901 rannsakaði Brynjólfur heitinn Jónsson
fyrir Hið íslenzka fornleifafélag rúst eina á Esjubergi,
sem kölluð var ))kirkjurústin((, og gróf i hana að nokkru
leyti. Árangurinn af þeirri rannsókn sést í árbók fé-
lagsins^). Tóptin var hér um bil 4 faðma á lengd og 3
á breidd, eða sem svarar 8X6 áhiir. Dyrnar voru á
suðurhhð tóptarinnar, og öll var hún svo mjóslegin,
að ekki getur komið til mála, að ætla annað en að
hér sé grunnur undan trékirkju. F*að er að visu svo,
að manni í fljótu bragði virðist hún vera óhóflega
breið, borið saman við lengdina, en það þarf þó ekki
að furða, þvi að alveg sama er að segja um kirkjuna
á Gunnsteinsstöðum, sem er frá því fyrir siðaskiptin.
Og þó að ekld sé getið um Idrkjuna á Esjubergi nema
á tveimur stöðum^), verður þó að ætla mannaminnum
að geta hafa geymt réttan staðinn, þar sem kirkjan stóð.

Það heíir þegar áður verið minst á útgröpt þann,
sem þeir prófessor Finnur Jónsson og Daniel höfuðs-
niaður Bruun gjörðu á Gásum. Grófu þeir einnig i
kirkjutópt þar; sem var greinilega sjnileg ofanjarðar,
og er gröpturinn framinn á þann hátt, að hann gat
ekkert leitt i Ijós annað en það, sem kirlíjutóptin ó-
grafin s^'ndi^). Prófessor Finnur segir svo frá, að tóptin

1) A. /. F. F. 1902 bls. 33-35. Á rannsóknum Brynjólfs er
Yilanlega sáraliliö byggjandi, og stafar paö aöaliega af pví, aö
hann kunni ekki rannsóknaraöferöir og var alókunnugur er-
lendum bókmentum. fegar miðaö er 'viö petta, hefir honum pó
áorkast furöanlega mikiö,

2) Lanánáma bls. 42 sbr. 44 og Kjalnesingas. bls. 398—99.

3) Á. 7. F. F. 1908 bls. 3—8 sbr. og myndirnar. Rannsókn
pessi hefir veriö svo af hendi leyst, aö sama er sem ógjörö væri,
og finst manni par fátt um afsakanir. Hæglega getur þaö komiö
fyrir, aö rannsókn gefi engan árangur, þvi aö vitanlega ræöur pví
tilviljun ein, hvaö jöröin gej^mir i skauU sér, og væri ekkert
par lil aö segja, ef sæist, aö allra bragöa heföi veriö neylt. En
hér er ekki þvi aö heilsa. Samkvæmt kortinu (töflu II), sem Ar-
bókinni fylgir, eru á Gásum 74 tóptir og hafa þær veriö kannaö-

NR. 6 í HJALTADAL 129

sé 40 feta löng (20 álnir) og hér um bil 17 fet (8Va
alin) á breidd að innanmáli, en kórinn (byggingin
austur úr kirkjunni) 12 feta (6 álna) langur og svo
breiður. Ekki ber þó þessum málum saman við þau,
sem finnast, ef mælt er á flatarmyndinni af kirkjunni
og kirlcjugarðinum^). Þar reynist, að kirkjan sé að utan-
ttiáli tæpar 20 álnir á lengd^) og 8 álnir á breidd^), en
kórinn reyndist, að utan mælt, G álnir á lengd^), en á ^
breidd 0^2 alin^). Manni er vitanlega skapi næst að
trúa llatarmyndinni, þó að vel mælti efa hana vegna
þessa ósamræmis^). Hér er þá kirkja, sem að meðtöld-

ar nieö 16 lilraunagröpluip, eptir mælingum á kortinu hver um
alin á hvern veg, og útgrepti algjöröum 2 lópta (kirkjutóptin

búöartópt). Pað veröur þvi meö engu móti sagt, aö peir,
6r rannsökuöu, hafi gáð af sér allan efa, heldur pvert á móti,
Pálmi yíirkennari Pálsson hefir og aÖ sögn hans veriÖ búinn

grafa upp kirkjutóptina löngu áöur en Finnur og Bruun
komu til skjalanna.

1) Sjá Á. 7. F. F. 1908, mynd VI og töflu XIII, er ritgjörö
Þessari fjigir.

2) P, e. um 40 fet; innanmáliö er I8V2 ahn eöa 37 fet.

3) P. e. 16 fet; innanmáliö er 7 álnir eöa 14 fet. Hér skeikar
Þvi annaöhvort frásögninni eöa mj'ndinni ura l'/a ahn (3 fet).
Flatarmynd Gásakirkju sést á töflu XlIIb hér fyrir aptan.

4) K e. 12 fet; innanmál öV-' alin eöa 11 fet.

5) Þ. e. 13 fet; innanmáliö 57^ alin eöa 11 fet. Hér skeikar
^Ptur annaöhvort myndinni eöa frásögunni.

6) AstæÖan til aÖ þetta er sagt hér er meöfram paÖ, aö
^segt er aö sjá paÖ á mörgum af mælingum peim, sem höfuös-
^aöur D. liruun hefir gert á fornfræöarannsóknarferöum sínum

landiö, aö pær eru ekki gjöröar meö mælingaverkfærum,
heldur mældar meö þvi aö sk/efa paö, sem mælt hefir veriö,
*^öa einhverri annari handahófsmælingu. AÖ aöferö pessi sé ó-
hafandi sakir óáreiöanlegleika, parf varla aö taka fram. Viöa um
^'t Bruuns rekst maöur á mál, sem eru »cirka(( og womtrenta
^öa svo ákveöin sem »3 á 4 Fodíí, og getur paö ekki komiö
fyrir, ef nákvæm mæling raeö þar til gjöröum verkfærura hefir
fariö fram, Sumstaöar er og mælikvaröi bæöi i fetum og skref-
lítn og mundi paö helzt benda á, aö málin væri skrefuö. Hér
^un pví komin orsökin til ósamræraisins milli mynda Bruuns
oröa.

130

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

um kóri er 26X8 álnir. Bruun höfuðsraaður hefir
einnig við rannsóknir sínar i Vesturdalnum í Skaga-
firði fundið kirkjurúst á eyðibýlinu Klaustri (Hraun-
þúfuklaustri)^). Eptir málum, gjörðum á myndum
Bruuns, er hún um 21X11 álnir, og grunnur sá undir
stöpul eða forkirkju, sem er á henni vestanverðri, er
um 5X7 álnir. Um 6 álnum frá austurgafli tóptarinnar
er henni skipt yíir um þvert með garði, og er það
bersýnilega kórinn, sem þar er afmarkaður^). Kirkja
sú, er Landnáma segir, að Halldór Illugason haíi látið
byggj^ ^ Hólmi á Akranesi, er þar talin 30 álnir (is-
lenzkar) að lengd^).

Þegar Cederschiöld i ritgjörð sinni um »Islándska
kyrkomáldagar frán fristatstidenít^) litur svo á^), sem
það mál á klaustrinu i Flatey, sem Kaalund tilfærir*'),
sé mál á kirkju, þá er það í beinni mótsögn við orð
Kaalunds, sem skýrt tekur það fram, að mál þetta eigi
við klausturrústina. Að munnmælin, og Kaalund i fót-
spor þeirra, hafi farið villur vegar, en Cederschiöld i
ógáti hafi hitt hið rétta, sýnist þó alveg efalaust, Mjög
erfitt er að hugsa sér það klaustur, er sé svo um-
svifafátt, að það geti komist af með jafnlitla byggingu
og þetta er. Kaalund segir, að tóptin liggi i girðingu,
sem hann nefnir ))Klostergaard((, og verður manni þá
fyrst fyrir að láta sér detta í hug kirkjugarð og kirkju,
og styrkir það steinn sá, er liggur að sögn Kaalunds
við hliðið inn í ))KIostergaarden(( og- Kaalund nefnir
))Vievandskar(( (vatnssteinn), en sem við rannsókn i
sumar reyndist vera kola, og er það óefað kolan úr

1) Um þelta eyöibýli og klaustur sjá Kaaliind II, 69—70.

2) Bnmn: Affolkede Bijgdev bls. 25 og töflu XII og XXIII, er
sömu bók fj'Igja. Ekki er tekin ábyrgö á málunum, þvi rústin er
sjálfsagt skrefuö, en ekki mæld, sem sést á pvi að uppdráttun-
um fylgja tveir mæiikvaröar, annar er ))Skridt((, hinn öFodc.

3) Landnáma bls, 51 neöanmáls.
Á) A. O. 1877 bls. 1—72.

5) Ibid. bls. 50.

6) Kaalnnd I, 540.

ÍÍR. 6 í HJALTADAL 131

'kirkjunni, sem rústin er af^). Kaalund hefir litið svo
i sem steinflötur sá á Kirkjubæ á Síðu, sem nefndur
er ))kirkjugólfið«, sé verk mannlegra handa og í raun
•og veru gólfið úr klausturkirkjunni fornu^), og hefir
Cederschiöid siðan íekið það eftir honum "). Er málið á
þessari kirkju tilfært eftir ))gólfinuc< og talið 16X14 álnir.
En þó því sé enginn gaumur gefinn, að þessi kirkja
hefði því sem næst verið jafnstrendur ferhyrningur, svo
tisennilegt sem það er, er þó hitt alveg nóg, að fyrir
löngu og margsinnis er búið að sanna að ))kirkjugólfið«
er ekki mannaverk heldur náttúrufyrirbrigði, og er þar
með sú kirkja úr sögunni^). Wallem nefnir málið á
nokkrum nútíðar torfkirkjum ^) og tekur það upp úr
greinarstúf eptir D. Bruun höfuðsmann ))De sidste
Græstörvkirker i Island<(®), og slær því um leið föstu,
að torfkirkjur fyr og nú hafi að mestu verið eins. Þetta
stendur þó hvergi i grein Bruuns, heldur segir hann, að
ritgjörð Cederschiölds um íslenzka kirkjumáldaga beri
það með sér, að stærð kirkna fyr og nú muni hin sama.
Ekki hefir þessum höfundum samt tekist að hafa þelta
rétt hvor eptir öðrum, þvi að hvergi mælir Cederschiöld
neitt i þá átt, en minnist að eins svo á stærð kirkna, að
hann segir: wat de allra flesta kyrkor hava sákerligen
varit mycket smá«^); og ekki nefnir hann, eins og
þegar hefir verið tekið fram, mál nema á tveimur mið-
aldakirkjum (Flatey og Kirkjubæ), og er annað rangt,
^n hitt misskilningur eða vafasamt. Ummæli Wallems
svífa því nánast í lausu lopti, Pó verður að játa það,
að kirkjur á miðöldunum hér á landi hafi verið mjög
litlar, og sé þess gætt, hve kirkjur þá voru óhóflega
iiiargar borið saman við tölu landsmanna, á maður
nánast von á þvi, að kirkjur í þá daga hafi upp og

1) Eitthvaö hefir Cederschiöld samt þókt bogiö við umtnæli
Sía hér aö lútandi, þvi hann setur upphrópun á eptir þeim og
Þaö var óþarfi, pví pau eru rétt þólt hann lilfæri rangt orö
Kaalunds. 2) Kaaland II, 316 neöanmáls. 3) A. 0. 1887 bls. 50,
4) A. í F, F. 1888-1892 bls. 68 og 1894 bls. 19-20. 5) Wallem bls. 23.
Archilekten V, bls. 453-463. 7) A. 0. 1887 bls.

9

■

132 DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN y

ofan verið minni heldur en nú gjörist, þar sem ibúa-
tala landsins er bæði meiri og kirkjur þó færri. Pó að^
torfkirkjur ef til vill í öllu verulegu séu enn eins og þær
voru til forna, hafa þó hinir breyttu kirkjusiðir eptir
siðaskiptin haft ýmisleg áhrif á byggingu og fyrirkomu-
lag kirkna, ýms einkenni hafa horfið, en ný komið i
staðinn. Er Wallem telur kirkjuna á Ábæ (nVaXðVa
fet) og bænhúsið á Núpstað (11X7 fet) minstu kirkjur
í heimi^), þá er það, þó að þessar kirkjur að vísu séu
afarlitlar, óefað ofmælt. Til dæmis eru bænhúsin á
eynni SkeUig Michael of Kerry við írlandsströnd mun
minni — 10X6 fet ensk, og eru þau nokkuð minni enn
dönsk fet^), eða Skrautvaldkirkja í Valdres i Noregi,.
sem ekki er sögð geta tekið fleiri menn en 10 — 12*).
Ekki væri heldur ósennilegt að eitthvert af hinum
mörgu, smáu skógarbænhúsum i Miðevrópu reyndist
minna en þessar kirkjur. Frekar eru til ummæli um
slærð islenzkra kirkna til forna, sem hægt væri að láta
óátalin, ef það væru ekki orð ágæts manns. Prófessor
Björn M. ólsen segir i lítilli rltgjörð um kirkjuhurðina
á Valþjófsstað, að húsmynd sú, sem er í efri hringnum
á hurðinni, og er mjög óásjáleg, sé svipuð íslenzkum
kirkjum að fornu og nýju, og að þetta, þó Htið sé,
bendi tii þess að hurðin sé islenzk að uppruna^). En
þar eð myndin er dregin með þvi ekki ókunna lagi,
sem börn teikna hús — lárétt strik jörð, tvö lóðrétt
strik veggír og tvö skástrik þak — verður að áhta það
glens höfundarins að segja myndina likjast íslenzkum
kirkjum að fornu og nýju, jafnmikið glens og það
hlýtur að vera þegar hann segir, að islenzkur uppruni
hurðarinnar styðjist nokkuð við það, að hesturinn, sem
einnig er myndaður i efri hringnum á hurðinni, sé
bersýnilega vakur. Ummæli þessi eru þvi gjörsamlega
þýðingarlaus.

Beztar upplýsingar um sfærð kirknanna er að hafa

1) Wallem bls. 23. 2) Arts I, 198. 3) Feít bls. 115. 4) A. L F.
F, 1884—1885 bls. 37 neöanmáls.

NR. 6

I HJALTADAL

133

upp úr virðingarreglum þeim á tré- og toríhúsum, sem
áður hefir verið getið um. Samkvæmt þeim stenzt
á hundrað á landsvísu og lengdaralin i torfkirkju, en
2V2 hundrað og lengdaralin í trékirkju, Þekki maður
þvi verð kirkjunnar, er auðgjört að finna lengd hennar,
viti maður hvort hún hafi verið úr torfi eða timbri, og
sýnir tafla VI, er ritgjörðinni fylgir, þetta alt greinilega.
Spurningin er nú, hvernig eigi að þekkja toríkirkju og
timburkirkju sundur á verðinu, og hvað geta toríkirkjur
orðið dýrastar og timburkirkjur minst virði. Ekki verður
betur séð en að takmörkin muni vera einhversstaðar
nálægt 20 hundruðum. Ekkert er þvi til fyrirstöðu, að
toríkirkja geti orðið 20 álna löng (20 hundraða virði),
en af tekniskum ástæðum getur hún varla orðið breiðari
en 6—7 álnir^), og ílla er hugsanlegt að veggir toríhúss
geti hækkað að sama skapi sem hægt væri að lengja
það. Af þeirri ástæðu hlyti toríkirkja, sem væri 20 álna
löng, eða þaðan af lengri, að verða svipuð lágkúrulegum
rángala, en hefði ekki þann knarreista svip, sem kirkjur
— jafnvel toríkirkjur — hafa. Það sem nú hefir verið
sagt, sýnist að visu ekki styrkja þá skoðun, að torfkirkjur
hafi getað verið 20 álna langar, en það tekur af skarið,
að ekki er vel hægt að hugsa sér minni trékirkju en
þá, sem væri 20 hundraða virði, þvi hún ætti eptir virð-
ingarreglunum að vera 8 álna löng. Mælingar, sem
gjörðar hafa verið á torfhúsum, sem til veraldlegrar
notkunar eru höfð, sýna einnig að þau voru opt 20
álna löng eða meira^). Um breidd toríkirknanna verður
að vísa til þess, sem þegar hefir verið sagt þeim við-
vikjandi, en um trékirknabreidd verður að visa til þess.

1) Mælingar á myndara af fornum og nýjum íslenzkum
torfbyggingum, gjöröum eptir Bruuns Kultarliv og Affolkede
^í/ð'der, sýna, aö breiddin fer mjög sjaldan fram úr þessu. Sams-
konar mælingar hefir því miöur ekki veriö hægt aö gjöra á upp-
dráUum þeim, sem fylgja árbókum Fornleifafélagsins, og eru
þeir fyrir þá sök haröla gagnslitlir, jafnvel pó málanna sé getiö 1
textanum. 2) Mælingarnar eru gjöröar á uppdráttum, sem fylgja
Bruuns Kulturliu og Affolkede Bygder.

134

DÓMKIRKJAN A HÓLUM

SAFN V

sem í virðingarreglunum segir um það efni. I virðingar-
reglunum segir að visu, að þær eigi við þær kirkjur, er
séu á stærð við klausturkirkjur, en það er þó tekið fram
að þær megi einnig eiga við minni kirkjur, ef bitinn sé
7 eða 8 álna langur. Lengd bitanna verður að mestu
leyti sama sem breidd kirkjunnar, en að trékirkjur að
jafnaði haíi verið mjórri en 7 álnir virðist ekki senni-
legt, þó að það kunni að hafa komið fyrir.

Að endingu skal sett hér málið á þeirri einu kirkju,
sem enn er til frá því fyrir siðaskiptin — ólafskirkju á
Gunnsteinsstöðum 1 Langadal. Hún er að utanmáli 25
fet á lengd og fet á breidd, en að innanmáli er

hún 20^2 fet á lengd og 12^2 fet á breidd og stafar þessi
stóri mismunur af því, að veggirnir eru 4V2 fet á þykt.

Ekki' eru til neinar samfeldar frásagnir af bygging-
arfgrirkomulagi og smiðahœlti kirkna (Konstruktion und
Bauteknik) i fyrri daga, heldur er alt, sem um það er
hægt að vita, tint saman i brotum héðan og handan.

Um sögu einstakra kirkjubygginga, að undantekn-
um dómkirkjunum, vita menn ekki neitt. Einstöku nafn-
greindur byggingarmeistari er þó kunnur, t. d. Þóroddur
Gamlason, sá er bygði fyrstu dómkirkjuna á Hólum ^),
Ámundi Árnason, sem á dögum Páls biskups bygði
stöpul dómirkjunnar í SkálhoUi^), Árni höfuðsmiður og
Björn hinn hagi Þorvaldsson, er bygðu Skálholtsdóm-
kirkju á dögum Klængs biskups^), Sigvaldi langalíf, er
bygði kirkjuna i Vatnsfirði^), Óblauður Grímsson, sem
árið 1540 bygði kirkjuna á Ærlæk i Axarfirði^). Voru
þetta alt trékirkjur nema ef til vill Ærlækjarkirkja, og
má af þvi, að byggingarmeistarar þessir eru íslenzkir, þá

1) Sjá bls. 9—10 hér á undan. 2) B, S. I, 132. 3) B. S. I.
81—82. 4) B. S. II, 599. 5) L X, 591. Petta gæti eptir oröa-
laginu hafa staðíö á bókfelli, er lagt liefur veriö i eöa undir horn-
stein kirkjunnar, pegar hann var lagöur (imposiiio lapidis primanUj
r.sb bls. 71 hér á undan.

NR. 6

í HJALTADAL

135

ráða það, að vel geti hafa verið til sérstakt islenzkt snið
á hérlendum trékirkjum, og að þær þá ekki heldur bein-
linis þurft að hafa verið gjörðar eptir útlendum fyrir-
myndum, aðallega norskum, eins og margir ímynda sér.

Áður en farið er út i sjálf kirkjuhúsin verður að
renna augum yflr þau mannvirki, er næst þeim voru í
kirkjugörðunum, og skiptingu kirkjunnar í einstaka parta
eptir þátiðarmálvenju.

Eptir þvi, hvort kirkjur voru graptarkirkjur eða ekki,
lágu að þeim leiði að austan, norðan og sunnan, en
sennilega hefir fyrir framan allar, jafnt graptarkirkjur
sem aðrar, verið autt svið að vestanverðu, er var kallað
»hlað fyrir kirkju«^), ))kirkjupallar þeir, sem fyrir kirkju
erua^) eða ))kirkjustétt(( ^) og virðist svo af heitinu sem
hlaðið, pallarnir eða stéttin haíi verið steinlögð. Ekki
verður skilið, að þetta auða svið hafi verið til annars
en þess, að ekki þyrfti að stíga á leiðin er í kirkjuna
væri gengið, og það steinlagt svo að siður skyldi það
traðkast upp af hinni miklu umferð,

Kirkjunni var skipt, frá austri talið, 1 kór eða söng-
hús '^), framkirkju ^) eða miðkirkju ^), og er fremsti
partur miðkirkjunnar kallaður bekkur^) eða krókbekk-
ur. En útbygging sú, er var á sumum kirkjum að
vestanverðu var, eftir því hve há hún var, nefnd for-
kirkja eða stöpulP). Út úr langhliðum margra kirkna
voru kapellur^) eða stúkur^*') og einstöku kirkjur voru
með skrúðhúsi^**) eða sakristiu"). Loks voru nokkrar

1) B. S. I, 66, 77. 2) NGLV. bls. 25. 3) Síurl. II, 213, 238.

4) f aö visast til þessara oröa í registrinu viö D, L OrÖiÖ
sönghús gæti þó i B. S. I, 204 gefiö til efni til aö oröiö kór
vaeri skiliö sem ))apsis«, en sönghús ætli viö allann kórinn meö
3psis. Annars er ekkert, sem styöur þenna skilning. 5) Sjá oröið
i registri D. L 6) B. S. II, 233. D, L III, 685. 7) D. L IX, 296.

5) Sjá oröiö í registri D. J. 9) D. L IX, 295, 305, 307. Petta orö
sýnist hafa dálitiö aöra merkingu en oröiö stúka, og vera nánast
smákirkja samföst viö aöalkirkjuna. 10) Sjá orö þetta í registri
■ö. /. 11) D. L IV, 480.

136

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

kirkjur með sjálfstæðu klukknahúsi lausu við kirkjuna^).
Kórnum eða sönghnsinu var skipt í hákór^) og lestrakór^).

Þessi var notkun hinna einstöku kirkju parta. Á há-
kór stóð háaltarið og voru þar sagðar og sungnar mess-
ur og tiðir, og annað það embætti, er við altari er
framið, Háaltari var altari það kallað, er á kórn-
um stóð, væru í kirkjunni önnur ölturu fleiri, svo-
nefnd útölturu, er stóðu i stúkum eða með veggjum
fram^), og væri svo, var kórinn nefndur hákór, en
annars kór. Á sumum stærri kirkjum var lestrarkór
(lectorium). Var það miUigerð miUi kórs og kirkju svo
útbúin að gengt var upp á hana. og var þaðan prédikað
og kirkjufólki lesnar tilkynningar og birtar lýsingar^).
í framkirlíjunni hafðist fólkið við meðan á messum,
tíðum og öðrum helgiathöfnum stóð, og í krókbekk
voru börn skírð. Dregur hann nafn af því, að þar
var rudd geil i bekkjaröðina, svo fonturinn kæmist þar
fyrir. I stöpH og forkirkju voru klukkurnar hengdar
"PP» og þar fóru fram ýmsar helgar athafnir svo sem
fyrri partur barnsskírnar, aflausnir og annað fleira. í
skrúðhúsinu voru geymd föt og aðrir gripir kirknanna,
og þar fór allur undirbúningur undir kirkjulegar at-
hafnir fram. í klukknaliúsum voru hafðar klukkur, og
voru þau að jafnaði ekki við aðrar kirkjur en þser,
sem voru forkirkju- eða stöpuilausar^).

Hin eina timbarkirkja, sem beinlínis er sagt frá
gerðinni á, er kirkja sú við Kolbeinsárós, sem Jón
biskup Arason, þá presíur, sótli viðu í til Noregs. Segir,
að kirkjan hafi verið bygð úr timburstokkum með sama
hætti og Auðunarstofa á Hólum ''). Þar eð hús þetta var
stokkhús (blokkhús) **), hlýtur þá kirkjan einnig að hafa

1) D. L II, 456, V, 337. 2) D, 1. V, 308, IX, 305. 3) Ð, S. h
823 og víðar. 4) Petta sést greinilega á þeim saraböndun), par sem
oröiö háaltari keraur fjTÍr í D. 7., eada er paö í fuUu samrænJi
viö málvenju um allann heim bæöi fyr og síöar. 5) Omrids bls.
50. 6) Dietrichson viU i Omrids bls. 47, láta klukknahús og
stöpul þýöa sama, en þar skjátlast þessum ágæta höfundi ber-
sýnilega. 7) B. S. II, 317, sbr. 326—7. 8) B. 5. I, 828, sbr. 890. A

NR. 6 • í HJALTADAL 137

verið það. Nú rís spurningin, hvort heldur stokkkirkjur
eða staíkirkjur hafi verið þær trékirkjur, er tíðkuðust á
íslandi. Prófessor Taranger segir^) um eina af elztu
kirkjum hér á landi, kirkjuna (Klemenskirkjuna?) á
Hörgaeyri í Vestmannaeyjum, sem bygð var árið 1000 ')
að hún hafl verið staíkirkja, og er auðséð, að hann viU
með þvi sýna, að íslenzkar trékirkjur yfirleitt hafi verið
stafkirkjur. Á öðrum staðnum þar sem getið er um
byggingu þessarar kirkju") er nefndur laupur hennar,
og byggir Taranger á þessu orði þá skoðun, að kirkjan
hafi verið stafkirkja. En þetta getur með engu móti
stutt þá skoðun, þvi þetta orð þýðir ))grind« kirkju
og ekki annað, ekki frekar grind í stafkirkjum en
einhverjum öðrum kirkjum*), og gæti því í sjálfu sér

i)vi getur enginn vafi leikiö, aö rétt sé aö draga þá ályktun af
■oröinu timburstokkar, sem notaÖ er i sambandi viö AuÖunar-
stofu, aö hún haíi veriö stokkhús (þ. e, meö stokkunum hlöön-
tim lárétt hvorum ofan á annan, eöa lóörétt hvorum við
annan). Styrkist þetta mjög vel af því, aö biskupsstofa sú
iiin forna i Kirkjubæ í Færeyjum, sem enn i dag stendur, og
"^r frá svipuöum tíma, er alveg meö sömu gerÖ (Aarsb, 1905
bls. 231). Pegar Taranger bls. 69 kemst svo aö oröi: » . . .
^tokkirker hvori der sandsynligvis ligger udtalt at de var af
"Stavkonstruklion hvorom den bekendte Kirke i Greenstead i
'Essex den dag i dag er et talende vidnecí, fer haun meö algjör-
''lega myrkt mál, þvi stokkkirkja meö stafkonstruktion er contra-
'dicUo in adjecto. Brown sýnir \ Arts II 39—42 mjög greinilega
'fram á að kirkjan í Greenstead sé engin stafkirkja, heldur stokk-
'kirkja meö lóöréttum stokkum, og aö enskar og irskar trékirkjur
ryfirleitt als ekki hafi stafkirkjur veriö, heldur mjög skírar stokk-
kirkjur, og aö alt þaö vanti á þær, er sérkenni stafkirkjurnar
norsku. Sú skoöun Dietrichsons, sera Taranger bls, 249 íí. ræðst
á, aö stafkirkjurnar norsku séu af hofunum runnar, viröist því
geta haft viö rök aö styöjast, þó svo að ekki sé taliö aö hofin
séu afspringir enskra trékirkna. Fett bls. 4 viröist einmitt llka
vera þessarar skoðunar, þar sem hann bendir á, aö útskuröurinn
á stafkirkjunum norsku sé ekki neitt greinilega af irskura uppruna.

1) Taranger bls. 161, 2) B. S. I 20, Fornm, II, 234. 3) Fornm.
n, 234. 4) Pó aö þaö ekki komi þessu máli beinlinis viö, og skipti
heldur litlu, skal bent á, aö Taranger á nefndum staö ranglega
^egir, að fimm dagar hafi liðiö frá þvi, að Gizur og Hjalti gengu

138

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

eins vel átt við steinkirkju — að svo miklu leyti, sem
þar er um grind að ræða, — toríkirkju og timburkirkju.
Um gerð kirkjunnar á Hörgaeyri er ekkert hægt að
segja, það er ekki einu sinni víst, að það hafi verið
timburkirkja — þó að það sé raunar ofur líklegt — því
viðurinn, sem til hennar var fluttur þarf ekki að hafa
verið ætlaður í annað en ræfur og þil.

Um gerð trékirkna sýnist það langliklegast til árang*
urs, að rannsaka sambönd þeirra manna við önnur lönd^
er á fyrsta skeiði kristninnar bygðu hér trékirkjur, og
reyna að ráða af þvi úr hverju kirkjurnar voru, — miklu
líklegra heldur en rannsókn á heitum ýmsra kirkju-
parta. Taranger heíir með þetta fyrir augum reynt að
gjöra samanburð á slíkum íslenzkum og norskum heit-
um, en ekki gáð þess, að íslenzk tunga hefir þegar á
landnámstimum orðið sjálfstæð og frábrugðin norsk-
unni, svo að samanburðurinn i þessu efni gat ekki
borið neinn árangur, er treysta mætti. Og hann á þar
sammerkt við marga norska fræðimenn, sem hafa hagað
sér eins og islenzkar bókmentir, og sitthvað fleira, væri
alnorskt.

Um gerð annarrar fornrar trékirkju en Hörgaeyrar-
kirkjunnar veit maður tiltölulega meira. Bæði er enn
til tópt af henni, og eins er allmikið kunnugt um það,
hvernig hún hefir til orðið, og mjög vel eru kunnar
allar ástæður þess manns, er bygði hana. Það er kirkja
sú á Esjubergi, sem þegar hefir verið minst á. Hana
bygði Orlygr gamli Hrappsson að líkindum eitthvað um
tveimur árum eptir að hann kom til íslands og helgaði
hann hana hinum blessaða Columbanusi. En til íslands
kom hann frá Vestureyjum um 895^). Kirkjan er eptir þeim
bókum bygð kringum 897, og þá sennilega fyrsta kirkja,

á land, þar til laupur kirkjunnar var reistur, en er rétt tvcír.
Ekki getur hann neinna heimilda fyrir frásögn sinni um þessa
kirkju,

1) Landnáma bls. 42 ff. 2) Sjá ritgjörö Guöbrands Vigfús-
sonar: Um timatal i islendingasögum i Safn I, 294.

NR. 6

í HJALTADAL

139

er bygð heíir verið á íslandi eptir að kristnir menn
settust hér að^). Er Örlygur fór úr Vestureyjum, gaf
hinn »heilagi« Patrekur biskup honum vigða mold,
járnklukku, og bók þá er plenarius heitir, svo sem í
vegarnest ^). Þar eð staíkirkjur voru ókunnar í þeim

1) Erfitt er i raun réttri aö skera úr því, hvor muni eldri,
Þessi kirkja eöa kirkja sú, er Ketill fiflski byggöi á Kirkjubæ.
Guöbrandur Vigfússon er í ritgjörö sinni um tímatal Safn I,
'-iSO (sbr. N)aía cap. 126. línu U— 15) þeirrar skoöunar, aö Kirkju-
baejarkirkjan sé eldri. En paö viröist pó sennilegast, aö pær séu
nokkuö jafngamlar. Pegar landnámsmenn komu hingaö fyrst,
fundu peir hér leifar kristins siöar í landinu, bækur, bagla og
bjöUur (Landnáma bls. 24). Eptir pessu hljóta peir aö hafa haft
kirkjur, er landiÖ bygöu áöur. Hafa paö ef lil vill veriö jarö-
kirkjur (neöanjarðar) og hellakirkjur eins og pær, sem kunnar
eru úr Selju og Pelamörk i Noregi (Fett bls. 3)? Eöa hafa paö
veriö ofanjaröarhús? ÁriÖ 1905 var sett fram sú skoöun, aö
bellar peir hinir mörgu á Rangárvöllum, sem bersýnilega eru
gjöröir af mannahöndum, cn ekki af náttúrunni, myndu vera
leifar ískra klaustra og kirkna í likingu viö samskonar einbúa-
skýU og bænhús, sem enn sér leifar af meöfram ströndum írlands
{Pjallkonan XXII, 1905 bls. 161,165. Einar Benediktsson: írabýlin).
Taldir voru 6 hellar (á Ægissiöu, Geldingalæk, Hellnatúni, Árbæ,
Hellum og Paradísarhellir), sem ættu aÖ vera sliks uppruna.
Skoöun pessi er aðallega bygö á pvi, aö höfundur hennar pykist
hafa lesiö áletranir á hellisveggjunum er sanni pelta. Er hann
Þar bersýnilega alveg blindaður af pessari skoöun, sem hann
Þegar áöur hefir veriö búinn aö taka sér og pvl fyrir hvern
^un hefur viljaö sanna, enda kemst hann aö hinum fáránlegustu
DiÖurstöÖum. En pó reyndar margbúiö sé aö sanna, aö hellar
Þessir í ómuna tiö hafa veriö haföir fyrir fjárhús og hlööur
(■^. /. F, F, 1900, bls. 5—7), er lögun sumra peirra, til dæmis
hellisins á Geldingalæk, ekkert pvi til fyrirstööu, aö peir heföu
getaö veriö kirkjur (1, c). Pess veröur og aö geta, aö til er
áreiöanlegt dæmi af helliskirkju hér á landi, pó miklu yngra sé
en petta. Er hér átt viö Sóttarhelli á Pórsmörk. Var beinlinis
Sjört bænhús úr helli pessum einsog hann var frá náttúrunnar
hendi, Á árunum 1426—1476 var sett i hann altari og par sungin
öaessa (Biskupsannálar Jóns Egilssonar, Safn I 36). Paö er pvi
engan veginn gefiö, aö ekki séu til leifar af kirkjum hinna irsku
öiunka, papanna, pó enn séu pær ekki sýndar og sannaöar, Peirri
spurníngu veröur fyrst um sinn aö vera ósvaraö. 2) PaÖ er
greinilegt, aö hér getur ekki veriö átt viÖ hinn blessaöa Pat-

140

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

löndum, er hann kom úr, er likast að Örlygur hafi farið
að landssið þar og bygt hér stokkkirkju, en auðvitað ekki
stafkirkju. Sú skoðun styðst einnig við það, að á tópt-
inni, sem er um 8X6 álnir um sig, sér alls ekki marka
fyrir þeim tveimur kirkjuveggjum — ytri og innri með
töluverðu bili á milii (Svalegang), — sera tíðkast á
öllum stafkirkjum, svo og það að dyrnar eru sunnan
megin á tóptinni^). Flestar norskar stafkirkjur eru með
dyrnar á vesturgafli ^), en það er beint sérkenni á engil-
saxnesk-írsku byggingarsniði, að dyrnar séu sunnan-
megin kirkju^). Þess verður loks að geta, til að girða
fyrir hugsanlegan misskilning, að ekki getur komið til
mála, að hér sé að ræða um tópt af yngri kirkju, því
að kirkja á Esjubergi var algjörlega lögð niður á
dögum Árna Skálholtsbiskups I.*), og eptir það vita

rek írlandspostula, þvi hann dó um 464, en þetta gjöríst um 890.
Eins greinilegt er þaö pó og, aö það er einmitt hann, sem
vakir ranglega fyrír höfundi Landnámu. Sést paö ekki einungis
á því, aö hann kallar hann hinn helga, heldur jafnvel enn betur
á frásögninni um járnklukkuna, sem hann fékk Orlygi fóstra sin-
um, þvi þá veröur manni ósjálfrátt liugsaö til járnklukku hins
MessaÖa Patreks, sem geymd er nú i dýrðlegu skríni i Armagh á
írlandi, svo sem helgur dómur (Stokes bls. 57). 1) A. t. K F, 1902
bls. 34. 2) Fett uppdráUur 5, 11 (sbr. mynd 17 bls. 11), 27, 28, raynd
32 bls. 18, mynd 48 bls. 25. Eru á öllum þessum uppdráttum og
myndum sýndar stafkirkjur meö dyrum á vesturgafli, en í öllu
ritinu er ekki sýnd nema ein stafkirkja meö dyram á suöurhliö
(uppdráttur 9). Allar kirkjur, sem uppdrættir eru af hjá Nicolaijserif
og stafbygöar eru, eru einnig meö dyrum á vesturgafli. Pess skal
getiö aö ))SvaIegangs<( lausi parturinn á kirkjunní á uppdrætti I
nr. 2 í riti hans er frá 1699 (Nicolaijsen bls. 5). Sjá og sbr,
Omrids bls. 38. 3) Sjá meöal annarra Fett bls. 15. 4) Kjal-
nesingas. bls. 459. Að visu er þetta ekki sagt berum oröuni)
heldur skin þaö út úr sögunni. Pó hún sé aö vísu óábyggi'
leg um margt, ætti aö mega reiöa sig á hana um slik og þvi-
lík atriöi. Kirkjan á Esjubergi sýnist hafa veriö lögö niöur,
þegar kirkja var bygö á Hofi. AÖ vísu er Hofskirkju ekki getiö
fyrrí en 1397 í Vilkinsraáldaga (D. I. IV, 114), en full ástæða er
þó til aö ætla, aö hún hafi verið reist mun lyr, enda virðist svo
á frásögninni i 2. cap. Kjalnesingas., þar sem sagt er frá því, aö
hofiö á Hofi hafi veríö rifiö, aö þaö hafi verið gjórt einmitt fyrír

NH, 6

í HJALTADAL

141

menn ekki til að nein kirkja hafi þar verið. Esjubergs-
kirkjan hlýtur þvi að hafa verið óyggjandi stokkkirkja
Greensteadgerðinni.
Yíir höfuð að tala virðast allar likur lúta að þvi,
að flestar íslenzkar timburkirkjur haíi í þann tíð yerið
stokkkirkjur. Styrkist sú skoðun mjög við það, hve opt
er getið um stöpul, forkirkju, stúkur og skrúðhús í
islenzkum skjölum. Það þarf ekki annað en að renna
augunum fljótlega yfir flataruppdrátt almennrar staf-
kirlcju til þess að sjá það, að slíkar útbyggingar eru i
fylsta ósamræmi við meginreglurnar fyrir fyrirkomulagi
þeirra. Sérstaklega er stöpull illa samrímanlegur staf-
kirkjubyggingu, enda eru staíkirkjur lang-venjulegast
turniausar, en teygja i stað þess framkirkjuna uppávið,
svo að þær sýnast með hálfgotneskum brag, þó að þær
vitanlega séu með alrómönsku eðli, en enda svo i ofur-
litlum þakriðli (Dachreiter), sem hafður er undir klukk-
uruar^). StöpuUausar voru statkirkjur þvi að jafnaði^),
en algengt var að þeim fylgdi alveg sjálfstætt klukkna-
bús. sem ekki var áfast við kirkjuna sjálfa"). Að slik
klukknahús hafa verið bygð, en ekki venjulegir stöplar,
liggur beinlínis í eðli stafbyggingarlagsins. Jafn-veilt og
það er — staíir með þunnum þiljum fölsuðum i —

þá sök, aÖ þar átti aÖ reisa kirkjn, sem hoíiÖ hafiö staöið. í
tiiöurlagi sögunnar segir og, aÖ þegar Árni biskup Porláksson
hafi veriö prestur á Staö, hafi kirkjunni á Esjubergi lítiU gaumur
Veriö gefinn, og hafi þá klukkan Patreksnautur veriö spilt af
''yöi, en plenariura hafi hann, er hann var oröinn biskup, flutt
suöur í Skálholt og látiö bæta. Ekki er þaö liklegt, að
biskup heföi fariö aö rýja kirkjuna, nema hún hafi veriö lögö
oiöur. Enn siyöst þetta við það, að i sögunni er i þessu sam-
bandi, svo sem upp úr þurru, og aÖ raanni viröist, aÖ ástæöu-
^ausu, nefndur Nikulás Pétursson, er þá bjó á Hofi. Veröur þaö
^arla skiliö ööruvísi en sem bending um, aÖ upp þaöan sé
miöstöÖ kirkjulífsins á Kjalarnesi á Hofi, en ekki á Esjubergi.

Kuglev H, 570. 2) Feít bls. 28, nefnir 4 stafkirkjur, sem hafi
haft stöpul og eru þær allar nú undir lok iiönar, 3> Kugler
n, 570.

142

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

myndi það aldrei geta haldíð uppi hárri byggingu, nema
með afarstórum grunnfleti ^).

Petta ber þó ekki að skilja svo, að stafkirkjur hafl
ekki þekst hér á landi. Pó stokkkirkjurnar hafi verið
almennastar tré^irkna hér, eru margir vottar þess, að
stafkirkjur hafi einnig þekst hér frá þvi i fyrstu kristni og
alveg fram að siðaskiptum. Það virðist t. d. varla geta
leikið mikill vafi á þvi, að kirkja sú, er Þorkell Eyj-
ólfsson ætlaði að gjöra á Helgafelli, og ætlaði að stæla
eptir hinni miklu kirkju hins blessaða ólafs konungs í
Þrándheimi hafi átt að verða staíkirlcja, því stafkirkj-
ur voru svo algengar i Noregi, þótt dæmi væru þar
stokkkirkna^), að ætla verður, að kirkja Ólafs hafl verið
statkirkja. Kirkja sú, sem Gellir sonur Þorkels byggði á
Helgafelli mjög virðulega, að því er haft er eptir Arnóri
jarlaskáldi^), ætti og að mega ælla, að hafl verið staf-
kirkja, Enga ályktun virðist hægt að draga af þvi, að
viður til kirkju hafi verið höggvinn í Noregi, því svo
hefur vafalaust verið um langflestar islenzkar trékirkjur,
hvort sem stafkirkjur hafa verið eða stokkkirkjur. Það
segir sig sjálft, að það skipti töluverðu máli, hvort við-
urinn fluttist tilhöggvinn og tegldur, eða óunninn. Væri
hið fyrra, virðist nokkur ástæða til að halda, að kirkjan
hafi getað verið gjörð eptir þarlendu sniði. Viðast hvar eru
frásagnirnar um þetta þó svo óljósar, að ekki verður
séð, hvort viðurinn var unninn eða óunninn, þegar
hann fluttist. Pó virðist það af öllum atvikum, að við-
urinn í kirkju þá, er Þorkell Eyjólfsson ætlaði að reisa
á Helgafelli, hafl verið alunninn og tegldur í Noregi*),
og eins í kirkju þá, er Gizzur og Hjalti reistu á Hörg-
eyri í Vestmannaeyjum, annars hefði varla verið hægt
að reisa laupinn á tveim döguin. En þar eð margar

1) Feit bls. 28 segir aö undirgrindur slíkra stöpla hafi verið
jafnlangar breidd kirknanna, og peír opnir aö neöan. 2) Laxd.
bls. 272—273. 3) Fetl bls. 15, nefnir 3 og eru þær allar meö
láréltum stokkum eins og Kolbeinsáróskirkjan. 4) Laxd. bls. 288.
5) Sbr, samtal hans viö Olaf konung á áöurnefndum staö i
Laxdælu.

NR. 6

1 HJALTADAL

143

trékirkjur, og sumar af þeim höfuðkirkjur, hafa, eins
og bent hefur verið á, verið smíðaðar hér á landi með
öllu, svo sem með vissu Vatnsfjarðarkirkja, er að vísu
var stafkirkja, og Skálholtsdómkirkja, sem var bygð svo
að segja upp frá rótum á dögum Sveins biskups spaka, og
vafalaust var stokkkirkja, er ekki eins mikið leggjandi
upp úr þessu eins og i fljótu bragði kynni að virðast.
Fyrir þá sök verður heldur ekkert ályktað um kirkj-
urnar á Valþjófsstað og á Bæ á Rauðasandi, sem Markús
Gislason, eptir þvi sem Hrafns sögu Sveinbjarnarsonar
segist frá^), sótti viðinn í til Noregs, og fleiri kirkjur,
sem maður ekkert annað veit um. Hvað Valþjófsstaðar-
kirlcju viðvíkur, er til mjög skrautlega skorin hurð frá
henni, sem geymd er enn i Þjóðminjasafni Dana ^), en ekki
verða neinar ályktanir af henni dregnar, aðrar en þær,
að hún sé frá miklu og skrautlegu húsi, enda kemur
ftestum saman um, að hún sé frá annarri og yngri
kirkju á Valþjófsstað en þeirri er hér getur^), en ekki
er hún lik neinum af þeim stafkirkjuhurðum, sem
kunnar eru.

Hvort megi álykta, að kirkja hér á landi sé úr tré,
sf því, ef nefnt er klukknahús með henni, er mjög
hæpid, þó að það sé óhætt i Noregi. Torfkirkjur eru
ckki síður klukknahúsþurfi en trékirlcjur, nema frekar
sé. Og þó svo væri, væri þar með engan veginn gefið,
trékirkjur þessar væru statbygðar *). En að því er
til kirkjunnar í Vatnsfirði kemur, þá eru lýsingarnar á
henni, svo stuttar sem þær eru, greinilegur vottur þess.

1) B. S. /, 645, 2) Pjóöminjas. Dana Nr. 12195. 3) Sbr.
áöurnefnda grein Björns Ólsens um huröina i A. /. F. F,
Meö fimm kirkjum nefna íslenzkir máldagar klukknahús:
^eö Hvalsnesi (D. I. III, 257), Munkaþverá (D. 1. VIII, 307),
íitaöarbakka (D L V, 337), Uröum (D, I. II, 456) og Vesturhóps-
hólum (D, I. III, 547), og er engin peirra sú höfuökirkja, aö ætla
Þurfi að hún hafi veríö úr tré, nema kirkjan á Munkaþverá. fíúa
"Var vafalaust úr timbri, því aö hún var meö kapellum og stúk-
og haföi klukkur uppi á sér, væntanlega i þakriöli, og er
sliks varla aö vænta af torfkirkju.

144

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

að hún hafi verið stafkirkja, sú eina kirkja hér á landi,
sem er ugglaus um það efni. Svo segir 1 þætti af Giz-
uri biskupi Einarssyni, að Sigvaldi langalíf hafi smiðað
kirkjuna i Vatnsfirði. Hafi hún verið með spónþaki^
og hafi Sigvaldi skorið mynd af sjálfum sér á dyrustaf-
inn, er var svo há, að hæstu menn náðu henni undir
höku^). í annan stað segir í skrá frá 1503 um eignir
Vatnsfjarðarkirkju, er Björn Guðnason athenti staðinn^):
»Svo sýndi hann (þ. e. Björn Guðnason) oss (þ. e,
gjörningsvottum) við, er hann hafði látið vinna til úí"
brotsins um kórinn öðrum megin allan sem til heyrði,
og fimtán hundruð spóns hann hafði látið leggja á
kirkjuna, og hundrað spónlaust er ekki var á lagt«. í
þriðju grein stendur svo í minnisbók Odds biskups Ein-
arssonar**): ))Vatnsfjörður. Svo hafa sagt gamlir menn,
sira Jón Þorleifsson og fleiri, að riddari Eirík liggi fyrir
kórdyronum i Vatnsfirði (hann lét gjöra kirkjuna). En
hans kvinna Vilborg, sem kölluð er frú hertuginna,
liggur þar i sömu kirkju fyrir framan örkina, þar sem
skáspónn liggur i gólfinua. Hér eru þá þrjú atriði: spón-
þak, útbrot um kór og skáspónn í gólfinu, sem öll
benda tii stafkirkju. Á öllum stafkirkjum var timbur-
þak ýmist úr fjölum eða spæni^), en við hvort er átt
hér, er að visu, eins og siðar skal að vikið, allóvist.
Hins vegar er það líklegt, að trékirkjur haíi líka verið
tréþaktar, jafnvel þótt stokkkirkjur væri ^), og getur
þetla með öðru verið góð vísbending. Þar sem nefnt
er útbrot um kórinn, er bersýnilega ált við gang kring-

l) B. S. lí, 599 2) D. /. VII 636-639. 3) AM. m 4/o bls.
6b— 7b. .Slaöurinn prenlaöur í Obiluaria I, 243. 4) Feii bls.
31. 5) Hver{»i sést þess getiö, aö stafkirkjur hafi neinstaöar
veriö annaö enn tréþaktar. Hins vpgar sést aö trékirkja sú, er
Oxi Hjaltason byfíöi á Hólum, var blýpakin (B S. I, 235 sbr. 163)
oíí dómkirkjan í Skálholli koparpakin (B. S. II. 240). Á því, pegar
af þessu, aö vera óhætt aÖ slá því föstu, aö þessi hús hafi ekki
veriö stafkirlíjur, auk þess sem annað bendir i sömu átt. Eins
ort síðar mun á vikið, viröast seinni Hólakirkjur líka.hafa veriÖ
blýþaktar (D. I. III. 6l3).

NR. 6

í HJALTADAL

145

um kórinn, eins og allar staíkirkjur hafa, og á norsku
nefnist ))Svalegang(í. Er slíkur útbúnaður ekki til nema
á staíkirkjum einum og eítt aðaleinkenni þeírra^), og
tekur þetta þvi alveg nf skarið. Þar sem skáspóns í
gólfinu er getið, verður manni að sjálfsögðu hugsað til
stafkirkjunnar. Gólfi hennar er nefnilega svo varið,- að
net af syllum (timburstokkum) liggur um kirkjuna þvera
og endilanga, og eru feld flett borð inn á milli^). það
eru bersýnilega þessi borð, sem nefnd eru spónn, og eptir
legunni innan kirkjunnar skáspónn. Á þessum stað sýnist
með spæni átt við fjalir, og er af þeirri ástæðu, þegar
talað er um spón í þakinu, nokkur vafi hvort átt sé
við þak úr sköruðum fjalvið, eða þak úr smáum skör-
uðum trétíglum, en við þá er nú á dögum optast ált
nieð orðinu spónn. Þess þykir hér getandi, að vorið
1918 stóð i Vatnsfirði gamalt bæjarhús úr torfi með
spónþaki (sköruðum trétiglum), og er sh'k þekja á torf-
húsi víst fádæmi. Kirkja sú er stóð í Vatnsfirði á undan
steinkirkju þeirri, er þar var byggð fyrir fáum árum,
var einnig með samskonar spónþaki. Þó getur það ef
til vill verið varhuga vert, að setja þetta i samband við
spónþakið á hinni fornu kirkju.

Eptir þessu verður að ætla, að meginið af islenzk-
trékirkjum hafi verið stokkkirkjur ^), en að staf-

1) Kugler II, 570 sbr. 571, í pessu sambandi mætti benda á,
oflítiö viröist aö jafnaði gjört úr öörum notum af göngum
þessum, en aÖ þau verji undirgrind kirkjunnar fua, t. d. sýnast
Þau engu síöur hafa geta veriö ætluö processíum pegar illa
y»ÖraÖi, á sama hált og kórgöng stærstu kirknanna. Enda virö-
ist og Kugler varla telja hina venjulegu fúavarnarskýringu á út-
^yggingum þessum nægja, því hann segir (I. c.): ))dessen Fuss
(Þ. e. gangsins) ohnehin wiederum einen Schulz gegen die Ein-
^virkung der Niisse hiitte nölhig machen sollencí, og er paö
stneJlin atnugasemd. 2) Omrids bls. 32, Fetl bls. 29. 3) Stokk-
kirkjur eru hér nefndar allar þær kirkjur, sera byggöar eru
^PP úr heilum timburstokkum, hvort sera þeim er hlaöiö lá-
^ettum hvorum ofan á annan i viígginn, eöa þeir eru haföir
samsíöa uppréttir.

146

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

kirkjur, þó að þær haíi stundum komið fyrir, hafi verið
all-óalgengar ^).

Ekki er gott að segja, hvort algengara haíi verið á
stokkldrkjum, að stokkarnir lægju láréltir (norska lagið),
eða stæðu uppréttir i veggjunum (Greensteadlagið), en
eitt dæmi hverrar tegundar befur verið nefnt — ; Kol-
beinsáróskirkja með láréttum stokkum og Esjubergs-
kirkja með lóðréttum stokkum — og eru þau ekki með
vissu fleiri.

Hér hefur áður verið beat á, að mynd sú i efri
hringnum á kirkjuhurðinni frá Valþjófsstað, sem á að
merkja kirkju, sé svo barnalega gjörð, að eins vel vseri
hægt að láta hana merkja hvert annað hús, og að ekki
sé því heldur hægt að segja, að hún sé ))lík íslenzkum
kirkjubyggingum að fornu og nýju«, eins og B. M. Ól-
sen kemst að orði í ritgjörð sinni um hurðina. En þó
er eitt á myndinni að græða. Húsið er bersýnilega
timburhús, því þótt myndin sé klaufaleg, myndi vafa-
laust hafa verið reynt að sýna torfveggi, ef torthús
hefði átt að vera. Eptirtakanlegt er það, að gaflinn er
greinilega gjörður úr stokkum, og standa þeir upp á
endann. Ætti sá er hurðina skar eftir þeim bókum að
hafa viljað sýna kirkju með Greensteadlaginu. Sé það
rétt, sem Ólsen með áður áminstri ritgjörð sinni vill
sýna, og sem honum virðist hafa tekist, að hurðin sé
smiðuð hér á landi, þá er eðlilegast, að sá er burðina
skar hafl reynt að sýna einmitt mynd aí íslenzkri tré-
kirkju, eins og þær þá gjörðust og gengu, og finst Ólsen
honum hafa tekist það vel, en þeim sem þetta ritar a
nokkuð annan veg. Svo einfalt atriði sem að sýna legu
stokkanna i kirkjunni ætti hann þó hæglega að hafa

,1) Stafkirk}ur eru hér nefndar allar þær trékirkjur, sem
hyggöar eru meö trébindingsverki eöa tré 1 binding, hvort sem
fjalirnar í' bindingnum eru falsaðar eöa negldar. PaÖ er aö visu
rétt aö nefna kirkjur, þar sem fjalirnar eru negldar í bindinginn
))Reisverks«kirkjur, en hínar þar sem fjalirnar eru falsaöar í
bindinginn og hvorar í aöra, stafkirkjur. Norskir fræöimenn nefoa
þó báöar tegundirnar einu nafni stafkirkjur, og er eins gjört her.

NR. 6

í HJALTADAL

147

getað farið rétt með, enda er sá skurður ofur óbrotinn.

þó hann hafi ekki verið neitt átakanlega drátthagur,
hefur hann verið skurðhagur og smekkvis á skraut-
skurð (ornamentik) með afbrigðum. Ef því, eins og
líklegt er, má álykta af þessu, þá ættu stokkkirkjur
með uppréttum stokkum (Greensteadlagið) að hafa verið
algengastar trékirkna hér á landi fyrir siðaskiptin, að
minsta kosti fram til þess tíma, sem hurðin var smíðuð,
sem Ólsen vill láta hafa verið kringum 1200-1250,
ea sízt fyrri^). Kirkju þá á Valþjófsstað, sem Markús
Gíslason sókti viðinn til, vill Ólsen láta vera byggða
um 1180, og leiðir hann góð rök að því^). Aptur á móti
virðist ákvörðun Ólsens á aldri hurðarinnar vera nokk-
uð óábyggilegri, og leggur hann að nokkru leyli sjálfur
i optnefndri ritgjörð sinni til röksemdir á móti henni.
Bæði er það, að bandrúnir koma fyrir á hurðinni, og
eru þær, að því er ólsen sjálfur segir, algengar á 15.
og 16, öld, en óvist nær fyrst sé farið að nota þær^),
og eins koma fyrir á henni stungnar rúnir, sem að
sögn Ólsens, sem mátti vita það, koma ekkí fyrir fyrri
enn í fyrsta lagi eptir miðja 12. öld^). Bendir þetta
helzt tii þess, að alt of snemma sé hurðarsmíðið sett
1200—1250, eins og ólsen vill vera láta. Td þess að
gefa kirkjunni tækifæri til að eignasl nýja hurð með
likindum gjörir Ólsen þvi ráð fyrir^), að jafn vandað
hús og kirkja sú á Valþjófsstað, er Markús Gíslason
hyggði, muni hafa getað staðið í rifleg 50 ár^), og eptir
því hafi verið byggð þar ný kirkja á árunum 1230—
3250, og hafi kirkjan þá um leið eignast hurðina. t*etta
vitanlega helber getgáta, sem við ekkert styðst, nema
það eitt, að Ólsen er áður búinn að slá því föstu, að
hurðin sé frá því um 1250. Því til stuðnings var þessi

1) Á. /, F. F. 1884—1885, bls. 3U 2) Ibid, hls. 34-36 3) Ibid,
bls. 31. 4) Ibid, bls. 30. 5) Ibid. bls. 36. 6) Eins og áöur hefur
veriö sýnt fram á, nær alls enfíri átt að ælla vandaöri Irékirkju
skemmri aldur enn 50 ár, enda þækti mér líkast, að kirkja sú,
scm brann 1361, hafi einraitt veriö saraa kirkjan, sem Markiis
Gíslason byggöi.

10

148

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

endurbygging þó algjörlega ónauðsynleg, því ekkert væri
eðlilegra en það, að kirkjan hefði eignast hurðina eina
sér, án þess að hún væri byggð upp öll um leið. Þegar
ólsen minnist á kirkjubruna þann, sem varð á Val-
þjófsstað 1361 ^), gjörir hann lítið úr þvi, að sá bruni
kunni að hafa haft áhrif á aldur kirkjuhurðarinnar, en
lætur sér nægja að slá því föstu, að hurðinni hljóti að
hafa verið bjargað af því, að hún ))geti ekki verið sva
ung« ^). Bæði er nú það, að þetta er engin röksemd, og
eins hitt, að það er ekki harðla hklegt, að kirkjuhurð-
inní hafi verið bjargað, þó að það vitanlega sé ekki
fortakandi. En svo óliklegt er það, að nær mun að
halda, að kirkjan hafi fyrst eignast hurðina eptir brun-
ann 1361, og styrkist sú skoðun mjög mikið einmitt
við öU ummæli Ólsens sjálfs um aldur rúnanna, sem
á hurðinni eru, nema svo væri, sem ekki er líklegt,
að þær hefðu verið grafnar á hurðina seinna. Kirkjur
með uppréttum stokkum ættu eptir því að hafa verið
algengastar trékirkna hér á landi fram um miðja 14.
öld, og er þá skemst eptir til siðaskiptanna.

Eins og útgreptir þeir, sem getið hefur verið qm,
bera með sér, voru trékirkjurnar reistar á steingrunni,
en hann var tryggður með toríi og mold eiíthvað upp á
veggi*), svo veður kæmist ekki upp undir þær til að
spenna af grunni. Til tryggingar gegn foki voru og opt-
lega reistar upp skástoðir við veggina^). Pó ekki se
nein bein heimild fyrir þvi, er ekki óh'klegt, að smærri
kirkjur hafi verið stjóraðar niður með festum og strengj-

1) Sjá skrána um kirknabruna bls. 121— 122 1 pessu riti.
2) A. í, F. F. 1884—1885 bls. 36. 3) Bislc, Hól Chart. Fasc. IV. 22.
Par segir: ». . , aÖ dipta aö kirkjunni, sumir aö bera að henni
torf, hennar kór og slöpli neöanw, sbr. Bisk, Hól CharL Fasc.
IV, 23. t>ar segir: ». . . svo aö torf var látið neöan viö stöpul,
kór og kirkju«. 4) Sjá töflu V og sömu skjöl (eru þau prentud
í III. kafla þessa riís). Segir í þeim háöum, aö stoöirnar
skoröur kirkjunnar hafi veriö athugaöar og settar i lag par sera
meö þurfti. Sbr. Stiirl. I, 314 og víöar.

NR. 6

í HJALTADAL

149

una, sem bundnir voru við jarðfastan stjóra, svo að
þær síður skyldi taka upp^).

Hvernig viðir hússins voru bundnir sanxan, verður
ekki séð með neinum verulegum rökum, en alt bendir
í þá áttina, að frágangurinn hafi verið hinn sami og á
Greensteadkirkjunni. Stokkarnir uppréttu hafa að neðan
verið grópaðir í aðra stokka, sem lágu láréttir á grunn-
inum og voru nefndir syllur eða undirstokkar *). Voru
slikir undirstokkar bæði undir hliðum og göflum, og
undir allri kirkjqnni voru þeir nefndir undirgrind').
Nöfn þessi voru sameiginleg með bæði torfkirkjum og
og trékirkjum '^). Þar sem undirstokkarnir mættust á
hornum hússias, voru reistir sérstaklega traustir stokkar
uppréttír, svonefndir hornstafir ^). Hafa stokkarnír að
sjálfsögðu að ofan verið grópaðir i syllar (yfirsyllar,
syllustokka, staflægjur), þó hvergi sjáist þess getið, og
þá kominn laupur kirkjunnar ^). Stokkarnir voru tré-
bolir flettir sundur í miðju og sneri sárið inn, enn
hornstafirnir voru heilir drumbar, þó svo, að sniðinn
var úr þeim fjórðungur ^). Ekki eru til neinar sagnir

1) í feröabók um ísland eftir Howell nokkurn brezkan trú-
^oöa, yilcelandic Plctaresa, sem prentuö er í London 1893, er á
^ls. 66 mynd af islenzkri kirkju, sem er sljóruö niöur með fesl-
á hornunum, Pó aö petta dæmi sé frá seinni tímum, er paö
að vissu leyti pessu til stuönin^s. 2) Safn I, 35. 3) D. L IX,
226, Hér er vafalaust ált viö torfkirkju og sýnir paö aö samnefnt
^ar pað, sem sameiginlegt var meö báöum kirkjum. Sjá og Aris
íí» 40. 4) D. L III, 168. Hér er vafalaust átt viö torfhús. Beri
3ð skilja orö Dr. Valtýs Guömundssonar í Privaib. bls. 120 um
^ndirstokka svo, sem pó ekki parf aö vera, aÖ peir komi aöeins
^yrir i timburhúsum, er paö misskilningur, sem stafar af pví,
«ö hann álítur að kirkjulýsing Hómiliubókánna eigi viö tré-
kirkjur, en ekki torfkirkjur. Paö er rangt, eins og síöar munu
ieidd rök aö. 5) Landnáma bls. 42. Kjalnesingas. bls. 398. í
^^xd. bls. 282 er getið hornstafanna úr kirkju Porkels Eyjólfs-
sonar hinni miklu. Eins og á hefur veriö vikið, er full ástæöa
að ætla, að hún hafi átt aö vera stafkirkja, en pá hefur petta
orð veriö samheiti á samsvarandi pörtum beggja kirknategunda.
6) Fornm. II, 234. Safn T, 66. 7) Sjá Arts II, 41. Á pað, sem par
er sagt, vafalaust einnig við íslenzkar stokkkirkjur.

10*

150

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

af þvi, hvernig þakið i trékirkjum hafi verið rept og
ásað, ea í aðalatriðunum verður að ganga út frá því,
að einhverskonar raptar hafi risið upp í einhvern mæni-
ás, svo að burst hafi orðið. En klætt hefur þakið ýmist
verið tré, kopar eða blýi^).

Mörg eru þau atriði, sem erfitt verður um að segja,
hvort heldur séu sérkenni torf- eða timburkirkju, og
gæti sumt, ef þvi er að skipta, bent 1 hvortveggju áttina.
Er þar fyrst að nefna forkirkju og sönghús eða kór,
Það gæti að vísu komið til mála, að þessi orð merktu
parta af sjálfum kirkjubúknum — framkirkjunni, svo
að forkirkja væri sama og vestasti partur íramkirkju,
en kór sama og austasti partur hennar. Flestir staðir þar
sem forkirkja er nefnd, benda þó mjög greinilega til
þess, að hún hafi verið aíhýsi, greint frá framkirlcjunni
sjálfri. Kórinn sýnist og stundum hafa verið aíhýsi úr
kirkjunni^), en þó optar, að minsta kosti á torfkii'kj-
um, aðeins eystri hluti framkirkjunnar, austur af Jestr-
arkórnum ^). Þó í sjálíu sér væri hugsanlegt, að ganga
mætti tryggilega frá útbyggingum úr gaflhlöðum torf-
kirkna, væri það illmögulegt nema þær útbyggingar væru
úr tré. Að vísu mætti gjöra þær úr torfi, en ef svo væri,
myndu gaflhlöðin, sem að jafnaði munu hafa verið úr
tré og jafnþunn og óveruleg eins og enn tiðkast, hafa
orðið svo veik, að minsta kosti að austanverðu, af því
að kórinn hlaut að vera opinn inn í framkirkjuna, að
húsið hefði orðið mjög ótryggilegt, Hafi austurgaflhlöð
toríkirknanna hinsvegar verið úr torfi, eins og stundum
tíðkaðist, virðast úlbyggingar úr þeim hljóta að hafa verið
gjörsamlega útilokaðar þeim meigin^), nema úr tinibri

1) Sjá part, sem áöur hefur veriö sagt hér um þetta atriói.
2) Sjá t. d. Stiiri I, 344. Dæmi tiraburkirkju, sem ekki var
meö úlbyggöum kór, en meö forkirkju eÍDtii útbyggöri, er kirkja
sú á Hraunpúfuklaustri, er Daniel Bruun fann rústina af og
getið hefiir veriö hér áöur. 3) Dærai er pess að torfkirkja
meö útbyggöum kór i D. I. HI, 422. Eins er torfkirkja sú,
hómilíubækurnar lýsa, eins og rainst mun veröa á siöar, torf-
kirkja meö útbyggöum kór, 4) Petta kemur heim viö Sluil. 11»

NR. 6

í HJALTADAL

151

einu, og myndi þær þá hafa orðið svo dýrar, að verðið
hefði orðið óeðlilega hátt í samanburði við verð allrar
kirkjunnar. Sé gengið út frá því, að torfkirkja sé 15
álna löng, er verð hennar samkvæmt virðingarreglum
þeim, er áður hefur verið getið um, 15 hundruð, En
þó að þessar útbyggingar aldrei verði svo stórar, sem
kirkjur er klaustrum hæfi, en af þeim kostar lengdar-
alinin 2^2 hundrað, er tæplega hugsanlegt að verð
hverrar einstakrar geti orðið minna en 2^2 hundrað.
Setji maður að það sé verðið, ætti það fyrir kór og
forkirkju til samans að vera 5 hundruð, og yrði það
á 15 hundraða kirkju einn þriðji alls kirkjuverðsins.
Það er bersýnilega of mikið, og verður ójöfnuðurinn
greinilegri eftir því sem kirkjan er minni. En fæstar
munu tortkirkjurnar hafa náð 15 álna lengd. Árið 1472
voru greidd 16 hundruð fyrir forkirkju á Höskulds-
stöðum^), og er það jafnvirði 16 álna langrar tortkirkju,
og þarf þá engum blöðum um það að íletta, að það
hefur verið timburkirkja. Árið 1181 átti Miklaholtskirkja
40 rapta til forkirkjugjörðar ^), og virðist ekki sennilegt,
3ð með þeim hafi verið efnt til forkirkju úr torfi, né fyrir
tortkirkju. Ekki sýnist heldur líklegt að svo hafi verið
1318, þegar lukt eru 10 hundruð fyrir forkirkjusmíð á
Grýtubakka ^), eða þegar kirkjan á Ljósavatni er 1380
búin að safna sér 15 kúgildum, hundraðshrossi og vöru-
hundraði^), til forkirkjusmiðar, sem 1394 hefur aukist
3 hundruð vöru ^). En þegar Maríukirkja í Ögri

315. Paö er bersýnilega torfgafl á kirkjunni i Bræöratungu. Pví
^^ía Andréssynir viljaö rjúfa hana par. Ea vesturgaflinn meö
forkirkjunni, þar sem þeir töluöu viö jarl, hefur aö sjálfsögöu
verið úr tré. 1) D. 1. V, 345. 2y D. L I, 273. 3) D. I. If, 445.
4) -D. 1. III, 355. 5) D. L III, 559. Fjársöfnun þessi til forkirkju-
gjöröarinnar sýnist hafa byrjaö eitthvaö um 1318 (D. L II, 439).
aö hefur tæpast veriö óalgengt aö safnaö hafi veriö saman til
orkirkjusmíöar — og þá væntanlega einnig til annarra þarfinda
irknanna. T. d. viröist svo, sem fariö hafi veriö aö safna til
orkirkjugjöröar þeirrar á Höskuldsstööum, sem áöur gat um,
ynr 1395^ sbr. vígslumáldaga kirkjunnar frá þvi ári, sem segir:
»Jtem forkirkjuefni þaö, sem síra Marteinn haföi látiö stofna

152 DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

1467 er virt á 24 hundruð með forkirkjunni og það
tekið fram, að gjöra skuli ))Dýtt torf um kirkjuna og
það ábrast forkirkjuna« ^), virðist það aptur á móti
liggja beinlínis í orðunum, að kirkjan sé úr torfi, en
forkirkjan úr tré, eptir því sem greint er milli umbóta
þeirra, er hvert um sig með þarf^). Kirkjan i Hjarðar-
holti i Laxárdal er 1463 er metin á 25 hundruð, en
forkirkjan á 5 hundruð^), og virðist liggja í augum
uppi, að hér sé trékirkja 10 álna löng með meira enn
2 álna langri forkirkju, en ekki 25 álna löng toríkirkja
með 5 álna forkirkju. Því ber að visu ekki að neita,
að i fljótu bragði virðist meiga finna tvo staði, er bendi
til að forkirkjur hafl verið úr torfi, en sé athugað nánar,
reynist það þó ekki. 1 fyrstu segir í máldaga Vallaness
frá 1397^), að síra Oddur Teitsson hafl látið ))reisa
forkirkjuna utan<( og sýnist það með likindum merkja
að hann hafi látið hlaða upp að henni torfinu. En það
stendur svo vel á með þessa kirkju, sem er ein af höf-
uðkirkjum landsins, að hún er svo máldögum búin, að
hægt er að sjá á fárra ára fresti hvernig henni hefur
aukist auður og magn^), og er hún þegar árið 1367,
er Oddgeir biskup vigir hana^), orðin svo efnuð, að
harðla litlar líkur eru á að hún hafi verið toríkirkja,
en hinsvegar vart hugsandi, að toríTorkirkja væri á timb-
urkirkju, Þegar svo þar að auki i máldaganum frá 1541
er getið um stúku á henni, virðast öll tvímæli tekin af
um skilning á ummælunum ))að reisa forkirkjuna utanö.

með fáum fjöluœ, er par voru pá til, virt íyrir hálft fjórða
hundrað(c (Á /. III. 600). 1) D. L V, 492. 2) Samskonar skil-
ííreining og þessi er gjörö á ■viögjörö á kór og framkirkju Mika-
elskirkju i Bólstaðarhlíð, sera ræöir ura i bréfi frá 1388 {Ð, /•

III, 421-423). Þar segir aö Dálkur bóndi hafi látiö )>hlaöa torf
um kirkjuna og gjöra aö kórnum«. Sést þar glögglega aö kirkjan
er úr torfi og kórinn úr tré eins og hér er sýnt fram á að hafi
veriö á öllum torfkirkjum, sem svo voru útbúnar. 3) D. L V, 387.
4) D. L IV, 207. 5) 1270 D, L II, 83, 1367 D. L III, 237, 1397 D. I-

IV, 204, 1419 D. L IV, 270, 1471 D. L V, 629, 1491 D, L VII, 25 og
1541 D. L X. 696. 6) D. L III, 237.

NR. 6

í HJALTADAL

153

því varla virðist áslæða til að halda, að kirkjan hafi
verið bygð af nýju á árunum 1367—1541. Og enda þótt
svo hefði verið, eru allar likur á, að hún hefði verið
endurreist með sömu ummerkjum og hún var fyr, eins
og venja var til í þá daga. Reisa forkirkjuna utan virð-
ist þvi hér að eins þýða að dypta hana utan, rétta
hana utan eða eitthvað þvíhkt, og er jafnvel alls ekki
ósennilegt, að reisa sé misskript í þvi handriti máldag-
ans, sem Fornbréfasafnið fer eptir, fyrir rétta, og
hefði það orð engum misskílningi valdið, í annan stað
segir i viðbót við máldaga Nikulásarkirkju á Mælifelli
1641: ))Anno domini MCDLXXXVI reiknaðist i portio-
nem ecclesiæ uppá 12 ár meðan síra Sigurður hélt, 9
voðir vaðmáls. Lukti hann hér i messuklæði að öllu,
hrún og altarisdúk, 1 saltara nýjan, tvær söngbækur
de sanctis et de tempore um sumarið og lesbók frá Jo-
hannesmessu baptistæ og til Nicolai, með forkirkjunni
fyrir 11 hundruðoc^), Þegar búið er að borga öll þessi
friðindi, skyldi mega ætla, að litið yrði eptir upp i
íorkirkjuna, því bækur voru þá meira verðmæti en nú
^ dögum. Sé reynt að gizka á sennilegt verð þessara
hluta, reynist þó nóg verða eptir til forkirkjunnar,
þegar búið er að gjöra fyrir þeim. í þá daga mátti fá
ttiessuföt fyrir 2 merkur^) og þaðan af meira, upp í
hundrað^) og hálft annað hundrað^), sem virðist vera
^lgengasta verðið. og virðist þá kappnóg í lagt að gjöra
altarisdúk með brún fyrir hundrað. Saltarar voru til á
mörk^), 2 merkur*') og þaðan af meira. Virðist þá og
^óg að áætla hálft hundrað fyrir honum, en söngbækur
tvær og lesbókin eru hæfilega metnar til samans á tvö
hundruð. Þetta yrðu alls 5 hundruð og væru þá 6
hundruð eptir fyrir forkirkjunni, en fyrir það gæti hún
sjálfsagt orðið eitthvað um 3 álnir á lengd.

Það virðist af þessu Ijóst, að jafnt timbur- sem

1) D. I, V, 328. 2) T. d. /. II, 439. 3) T. d. D, L III, 78.

y T. d. D, L III, 110. 5) T. d. D, L II. 439, 670. 6) T. d. D, L
n, 635.

154

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

torfkirkjur hafi getað verið með útbyggðúm kór og
forkirkju, og að þessi hús hafi hlotið að vera altimbur-
byggð, hvort sem kirkjan sjálf var úr torfi eða timbri.
Þó munu þessi hús hafa verið fátíðari á torfkirkjum.

Kirkjur hafa, að því er virðist, optar verið kór-
lausar en forkirkju. Sem dæmi skal nefna kirkjuna í
Bræðratungu, sem nefnd er í sambandi við viðureign
Andréssona og Gizzurar jarls^). Á þeirri kirkju var for-
kirkja, en enginn kór, heldur torfgafl að austanverðu.
Eins er um kirkjurústina á Hraunþúfuklaustri ^). Þar
mótar fyrir grundvelli forkirkju vestur af byggingunni,
en að austan er engin útbygging, heldur er kórinn með
vegg markaður austan af framkirkjunni. Þetta er alls
ekki dæmalaust annars staðar, t. d. sést á hinni ófull-
gjörðu rúst dómkirkjunnar í Kirkjubæ í Færeyjum»
að henni hefur verið ætlað að vera með forkirkju, en
kórlaus ^).

Um kórinn verður að ætla, að hann hafi haft það
til að vera bæði hvelfdur og með apsis, þó optast væri
hann með flötum gafli. Má ráða það bæði af þvi, sera
kunnugt er um Hóladómkirkju og vikið verður að í
næsta kafla, og eins af ummælum Björns á Skarðsá
um klausturkirkjuna á Reynistað i annálum hans við
1640; þar segir: »Þá tók upp og brottnaði alt i sundur
það litla hvolfda irévirkishús fyrir Reynistaðarkirkju,
sem verið hafði sancta sanctorum^) þeirrar miklu tré-
kirkju, sem forðum var á Reynistað og Jón Jónsson
lögmaður hafði látið ofan taka þá nær fyrir 70 árum^
er hann hélt Reynistaðarklaustur(( ^). í Lagagriplu síra
Þorsteins Péturssonar á Staðarbakka segir svo: »Sanc-
tuarium^) hefur sumstaðar verið innar af kórnum með

1) Siurl II, 315. 2) Brmin Áffolkede Bijgder bls. 25 og taQa
XII, er þeirri bók fylgin 3) Aarsb. 1906 bls. 204. 4) = apsis
Omrids bls. 48. Af oröatiltækjunum öhvolfda hús« og ))hvelfiDg«
veröur aÖ gjöra ráÖ fyrir, aö hvelfing í vorri merkingu orös-
ins hafi veriö byggö undir rjáfriö i sumum kirkjura, og kór
þeírra því veriö raeö lokuöum pakstól, og pá sennilega kirkj-
urnar allar. 5) A. B, II, 248.

NR. 6

í HJALTADAL

155

hvelfing uppi yfir altarinu, hvar presturinn hefur all-
eina staðið í, en nú er viðast aflagt« ^). Kemur þessi
lýsing heim við lýsinguna hjá Birni á Skarðsá, og er
bersýnilega hjá báðum átt við apsis. Hvernig þessari
apsis hefur að öðru leyti verið varið, verður ekki sagt
með neinum rökum, og ekki séð, hvort heldur hún
hafi verið lítið hús, bygt út úr kórnum og mjórri enn
hann, eða hún hafl einungis lýst sér í þvi, að austur-
gafl kirkjunnar væri sveigður. En nærri virðist liggja
að halda, að hið síðara hafi átt sér stað á toríkirkjum,
svo hlaut gaflinn á þeim að vera mjór, Annars getur
apsis varla hafa verið á elztu kirkjunum hér eða fyrstu
kristnu öldina, því á kirkjum með engilsaxnesku sniði
þektust þær ekki^). En Brow^n, sem er lærður maður
á þessi mál, telur að engilsaxneskt snið komi ekki fyrir
eptir 1066 að Vilhjálmur Bastarður kemur til Englands^.

Hér verður að geta þess, að orðatiltæki í máldaga
Kirkjubæjarklausturs frá 1397 leiðir athyghna að kór-
^yggingarlagi, sem að vísu kemur fyrir í öðrum lönd-
Utti, en er þó tiltölulega fátitt þar. I máldáganum segir:
^^Söngbækur tvennar í hvern kór per anni circulum(( ^).
Uti í löndum, sérstaklega á Þýzkalandi ®), eru til kirkj-
^r, sem ekld er gengið i að vestanverðu, eins og venja
er til, heldur er i þeim enda kirkjunnar kór með apsis,
stundum jafnstór og samstæður (congruent) við aðal-
kórinn austanmegin. Er þessi kór optast að innan með
sama fyrirkomulagi og austurkórinn, og er hann nefndur
vesturkór. Má til dæmis um kirkjur með bæði austur-

vesturkór nefna kirkjuna í Gernrode'), klaustur-
kirkjuna í Laach*), kirkj una í Mittelzel í Reichenau
(eyjunni auðgu)'), dómkirkj una í Worms^**), Mikaels-
kirkjunaii) og Guðharðskirkjuna í Hildesheim ^^), Se-

1) Þ. e. síöari part 18. aldar. 2) Æ, J. P, I, 200. 3) Omrids
^Is. 49. 4) Aris II, 288. 5) D. L IV, 238. 6) Omrids bls. 50.
^^'is II, 53 ff. Ferguson II, 344. 7) Ferguson II, 221. 8) Ibid. II,
235. 9) Ibid. II, 217. 10) Kugier II, 455. Ferguson II, 227. 11)
^ngler II, 371, sbr. 239. Ferguson II, 227. 12) Kugler II, 393.

156

DÓMKIRKJAN A HÓLUM

SAFN V

balduskirkjuna i Núrnberg^) og dómkirkjuna i Trier^),
allar á Þýzkalandi, og er þó alt þar með langt frá talið-
Á Englandi eru nú ekki lengur neinar kirkjur uppi-
standandi með þessum hætti, en eptir lýsingum að
dæma hefur þó verið bæði vestur- og austurkór á hinni
fornu engilsaxnesku dómkirkju í Kantaraborg ^). Spurn-
ingin er nú, hvort klausturkirkjan i Kirkjubæ hafi verið
með þessum ummerkjum — einn kór að austanverðu,
annan að vestanverðu. Um ástæðu til þess að kirkjur
séu með tveim kórum segir prófessor Dietrichson^) að
ókunnugt sé, en hann gizkar á að það staíi af þvi, að
kirkjan sé helguð tveimur samstæðum dýrlingum ^).
Dietrichson nefnir á þessum sama stað, að sumar kirkj-
ur i Noregi — og annarsstaðar — séu með tvöföldum
kór með tveimur apsidis, eins og t. d. Hallvarðskirkjan
í Osló. £n við athugun grunnflatarins undir þeirri
kirkju^) reynast ummæli þessa ágæta höfundar að vísu
alveg rétt, en þó að því leyti villandi, að þau gefa
manni tilefni til að halda, að um tvo kói'a sé að ræða,
sem ekki er, heldur er það einn kór þriskiptur og með
tveimur apsidis, Þetta lag er afaralgengt um allan heim,
og er óhugsandi að þetta haíi í þá daga verið skoðað
sem tveir kórar, þvi ekki hefur altarið verið þar nema
eitt. Það getur og ekki hafa verið það fyrirkomulag í
Kirkjubæ, því greinilega sést á orðalagi máldagans,

1) Kiigler II, 473. Ferguson II, 284, Segir hinn siöarnefndi
austurkórinn siöar bygöan, og furöaráþví, aö kirkjan skuli upp-
runalega hafa veriö bygð öfugt, eins og hann kallar þaö. 2) Kugler
II, 306, Ferguson II, 222—223. Á þessari kirkju er vesturkórinn pó
ábyggilega siöar bygöur enn austurkórinn. Geta má hér um ívaer
tvikóraöar kirkjur (rústir) suöur 1 Afriku, kirkjuna i Thelepte
og uppsprettukirkjuna (baöbasilikan) í Menasborginni, Kaufmann
bls. 178 sbr. 232. 3) Arís II, 261 ÍT. Ferguson II, 344. Ber peira,
eins og vikiö verður aö síöar, ekkí saman um uppruna kóranna.
4) Omrids bls. 50. 5) P. e. dýrlingum, sem uppheföina hafa
hlotiö fyrir sama atvik, og hafa sama messudag, tiöir og messu-
söng, og eru altaf nefndir saman, t. d. Gervasius og Protasius,
Cosmas og Damianus, Gorgonius og Firmus o. s. frv. 6) Prent-
aöur hjá Fetl pl. 19.

NR. 6 í HJALTADAL 157

að hér er án alls efa átt við tvo aðskilda kóra, og er
það enn berara af þvi, að verið er að sjá hvorum þeirra
fyrir nauðsynlegum bókum. Það verður þvi varla hjá
þvi komist að ætla, að Kirkjubæjarklausturskirkja hafi
verið með tveimur kórum, öðrum að austanverðu, en
hinum að vestanverðu. Ekki verður auðvelt að leiða
sennilegar getur að þvi, hvernig þetta fátíða byggingar-
lag hafi hingað komist. Það er þó víst, að ekki er um
það að tala, að kirkja þessi hafi getað verið orienteruð,
til þess er kristni of ung hér i landi. Sennilegast er að
einhverjir Islendingar hafi séð þvíhkar kirkjur á ferða-
lögum úti i löndum, og síðan haft út með sér lagið-og
reist kirkju eptir því. Það mætti hér benda á, að
skömmu eptir kristnitökuna lögðu allmargir islenzkir
ferðamenn leið sína um eyjuna auðgu (Reichenau) í
Bódenvatni, eins og gestabók klaustursins þar ber með
sér^). En i Mittelzell, þar sem, eins og getið var um, er
kirkja með austur- og vesturkór, lá einmitt klaustur
þetta*), og var kirkjan bygð og stóð þar áður enn
kristni var lögtekin hér, Hafa því þeir islenzku ferða-
nienn, sem lögðu leið sina um eyna, hlotið að sjá
kirltjuna. Það er vitanlega engan veginn gefið, að þetta
hafi orðið til þess að shk kirkja væri bygð hér, en
niögulegt er það, og jafnvel ekki alveg óHklegt, því svo
^i'u þessar kirkjur fáar að ekki er sennilegt, að íslenzkir
ferðamenn hafi opt rekist á þær annarsstaðar en þarna.
Orðatiltæki í máldaga Þykkvabæjarklausturs frá 1523
gætu og bent til þess, að kirkjan þar hafi einnig verið
^eð bæði austur- og vesturkór; þar segir: ))Item svo
^örg hkneski í kórnum<(^), og síðar í sama máldaga:
»Item lítil brik uppi á Mariukór með alabastura *).
Maríukór sýnist hér beinUnis vera notað í mótsetningu
við kór á fyrri staðnum, og er varla líklegt eptir þá-
tíðarmálvenju að átt sé við Mariustúku, Enda er það
^mmitt ekki ósennilegt, að tvær kirkjur jafn mætar og

1) D. L I, 170-172. 2) Kiigler II, 488. 3) D. L IX, 190.
4) D. L IX, 191.

158

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

stórar og þessar, og jafn nærri hver annari, myndu af
metnaði hafa stælt hvor aðra í því, sem markvert þókti,
og þá einnig i þessu. Það verður að telja víst, að Kirkju-
bæjarkirkja hafi verið með bæði austur- og vesturkór,
og það er eptir málavöxtum lítil ástæða til að efast um,
að eins hafi verið um Þykkvabæjarkirkju.

Þó að það ekki beinlínis komi þessu máli við. er
ekki ófróðlegt að athuga uppruna þessa einkennilega
byggingarlags, og skal það tekið fram, að sá, er þetía
ritar, er Dietrichson gjörsamlega ósammála um tilgátu
hans þessu máli viðvíkjandi, og var hennar getið fyrir
skemstu. Svo er mál vaxið, að sé kirkja helguð tveimur
samstæðum dýrlingum, hefur frá öndverðu verið siður,
og er enn, að helga háaltarið báðum ^), og hefur það
ekki valdið erfiðleikum fremur enn það, að kirkjan væri
nefnd eptir báðum, sem alsiða var og er, Stundum var,
og er enn siður að helga háaltarið engum — nema auð-
vitað guði — , og nafndýrlingum hvorum sitt útaltarið,
á sama hátt og venja er til að helga hinum öðrum
verndurum kirkjunnar hvorum sitt útaltarið, ef ástæður
leyfa. En þó að það vitanlega gæti komið fyrir, að
tveim samstæðum dýrlingum væri helgað sitt altarið
hvorum, og þá eins þó annað altarið væri háaltarið
og hitt á vesturkór, þvi þess eru dæmi, er það engin
skýring á fyrirbrigðinu, og er réttu skýringuna áreiðan-
lega annarsstaðar að finna. Eins og kunnugt er og
drepið hefur verið á, lágu kirkjur optast og liggja enn
í austur og vestur, og er það fyrir þá sök, að musterið
í Jerúsalem sneri í þessar áttir, og var helgidómurinn
1 vesturendanum og dyrnar i austurendanum ^), Var
skipun kirkna á fyrstu öldum kristninnar hin sama,

1) Aö ekki hafi veriö ótítt i Noregi aö helga sama altari
fleirum enn einum, og þaö ósamstæöum dýrlingum, sést á pví
aö altariö, sem var i suöurstúku pverhússins í Prándheinis-
dómkirkju, haföi Eysteinn erkibiskup vigt »vorum herra Jesu
Kristi og hinum blessaöa Jóni baptísta, Vincentio pizlarvotti og
Sylvestro til dýröara. Krefling bls 13. Feil bls. 43. 2) Omrids
bls. 14.

■

NR. 6 í HJALTADAL 159

altarið og kórinn voru í vesturendanum og dyrnar að
austanverðu. Það hefur frá öndverðu verið siður í
kristni að presturinn snúi sér tii austurs (upprennandi
sólar, Jerúsalem), þegar hann biðst fyrir opinberlega,
og er svo enn. Fyrir þá sök stóð presturinn, meðan
kórinn enn var að vestanverðu, fyrir aptan altarið, milli
kórgafls og altaris, svo að altarið var milli hans og
safnaðarins, og sneri hann sér þá bæði að söfnuðinum
og í austur^). Enn í dag eru til afarfornar kirkjur bæði
i Róm og Afriku, sem eru með kórinn að vestanverðu,
t. d. Laterankirkjan (Basilica Sancti Joannis in Laterano),
kirkjan í Announa í Algier')^ Péturskirkjan (Basilica
Sancti Petri in Vaticano)**) o. fl.*). En eptir daga Kon-
stantins keisara var farið að hafa róðukross á ölturun-
um, og skygði hann á prestinn. Var þá til þess ráðs
gripið, að flytja prestinn fram fyrir altarið, og láta róð-
una standa uppi á stalH, svo hana bæri yfir prestinn.
Staliur þessi (retabulum) er uppruni altaristöflunnar
eins og vér þekkjum hana. Af þessu leiddi að prestur-
inn, þegar altarið nú var fyrir vestan hann, sneri sér til
vesturs þegar hann baðst fyrir, þvert ofan i það, sem
vera átti. Var 'þá það til bragðs tekið, svo að þetta
leiðréttist, að hafa kórinn framvegis austan á kirkjun-
um, og var þar með alt komið í samt lag. Þessi breyt-
^ng, sem nefnd er ))orientatio(( var gjörð á dögum Boni-

1) VíÖa sýna fornar myndir petta fyrirkomulag. T. d. er á
keisaradalmatikunni i Róm, svonefndri dalmatíku Leos III, sýnd
íöynd af Kristi, sem stendur fyrir aptan altari og gefur læri-
sveinum sínum kvöldmáltíöina (Bock II, 202, III, Tafel VII).
Ekki ber fræöimönnum saman um aldur dalmatíkunnar. Bock
heldur hana frá lokum 12. aldar eöa byrjum 13., en Boisserée
heldur hana frá 8. öld, og sýnist þessi mynd óneitanlega benda
^ þá áttina. 2) Fergusoa I, 509. 3) Ferguson History of modern
styles I, 83. Stafar það, aö pvi er til Péturskirkjunnar kemur,
þvi aö Péturskirkjan gamla hefur veriö bygö svo. 4) Hæg-
lega gæti þaö vilt menn, aö opt sjást í stórborgum kirkjur, sem
ekki snúa í réttar áttir, en optast stafar paö af pví, aö lóöar-
^ými hefur veriö svo háttaö, þar sem kirkjan var bygö, aö ekki
hefur verið hægt að koma heuni rétt fyrir.

160 DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

faciusar páfa I, (418—422)^). Nýjar kirkjur voru upp
frá því með kórinn austan megin. En hvað varð um
gömlu kirkjurnar með vesturkórinn? Því sýnist meiga
halda fram, ekki eingöngu sem sennilegri og hugsunar-
réttri skýringu, heldur lika sem fullum sannindum, að
menn haíi ekki eingöngu látið sér það lynda, að nýjar
kirkjur væru bygðar með kórinn austanmegin, heldur
haíi hin breytta innri skipun kirknanna knúið menn
til að gjöra samsvarandi breytingar á hinum gömlu
kirkjum, og byggja nýjan kór við austurendann, svo
kirkjan svaraði kröfum tímans. Hefur þá stundum vest-
urkórinn verið rifinn, en stundum verið látinn standa,
og þar með verið komnar kirkjur með bæði austur- og
vesturkór. Vitanlega eru til kirkjur, sem frá upphafi
vega sinna eru bygðar með bæði austur- og vesturkór,
sýnir það glögglega klaustur- og kirkjuuppdráttur sá
frá 9. öld, sem hinn frægi franski fornfræðingur Ma-
billon fann í bókasafni klaustursins i St. Gallen um
miðja 17, öld. Er á þeim uppdrætti sýnd kirkja með
bæði austur- og vesturkór, og er uppdrátturinn uppkast
eitt, sem menn ætla að aldrei hafi verið farið eptir^).
En kirkjur þær, sem frá öndverðu eru með austur- og
vesturkór, eru allar svo ungar (flestar frá 9. öld),
næst liggur að ætla, að þær séu stæhngar á orienteruð-
um kirkjum, sem haldið hafl vesturkór eptir að austur-
kór var á þær settur, og að byggingarmeisturum hafi
þókt þetta gjöra skemtileg svipbrigði á kirkjuhúsin, sem
ekki heldur verður neitað. Pessi skoðun er auðsýnilega
sennilegri heldur enn tilgáta Dietrichsons, og eins styðst
hún við ýms rök, er nú skal greina. I vesturgafli kirkj-
unnar í Lydd í Kent á Englandi, sem nú er með aust-
urkór einum saman, hafa fyrir fáum árum fundist
menjar eptir kórdyr, og er því álitið að þeim megin
hafi fyrrum kór verið^). Hlýtur vesturkórinn því að
hafa verið rifinn þegar austurkórinn var settur. Nefnir

1) Omrids bls. 14. 2) Um uppdrátt þennan sjá Fergason
II, 213-217. 3) Arls II, 245.

NR, 6

í HJALTADAL

161

Browa þetta í sambandi við kirkjuna i Silchester, sem
áður var með vesturkór, og hina fornu dómkirkju í
Kantaraborg, sem bæði var með vestur- og austurkór,
og má af orðum hans ráða, að hann setur vesturkór-
inn á þeirri kirkju i samband við orientatio hennar.
Á öðrum stað^) leiðir Brown óyggjandi rök að því, að
eystri kórinn á hinni fornu engilsaxnesku dómkirkju 1
Kantaraborg hafi verið ýngri heldur enn vesturkórinn,
og sannar það fyllilega að kirkjan hefur orðið tvikóruð

því að hún var orienteruð, enda vísar Brown um
leið til þess, sem hann hefur sagt um kirkjuna i Lydd.
Þó að hann þarna tæpi á því, virðist hann samt ekki
hafa órætt að staðhæfa það, að austur- og vesturkórar
á sömu kirkju ættu rót sína að rekja til orientationar ^).
En þvi fer svo fjærri, að austraðar (orienteraðar) kirkj-

þekkist hvergi nema á Englandi og Pýzkalandi, t. d.

sunnan úr Afriku ágætt dæmi, þar sem er kirkju-
i'ústin í Orleansville í Algier. Var kirkjan kend við hinn
sæla Repartus biskup^) (Basilica de Repartus), og var
hún bygð árið 252 eptir Krist^), Kirkjan er með austur-

vesturkór, og stendur svo vel á, að menn vita hér
bil nær austurkórinn kom til sögunnar. Repartus
biskup dó 403, og var skömmu siðar tekinn í dýrHnga-
tölu^ og austurkórinn bygður um leið, og var helgur
dómur hans settur upp þar á háaltarið, eins og enn er
Sjört, Nú eru kirkjur orienteraðar á dögum Bonifaciusíir

páfa, eða á árabilinu 413—422, og verður því ekki

1) Arts II, 261—262. 2) Hinum ágætu fræðimönnum Brown
Ferguson ber ekki saman um kórana á dómkirkjunni fornu
^ Kantaraborg; Brown segir vesturkórinn eldri og rökstyöur þaÖ,
en Ferguson slær pv( órökstutt frara, aö kórarnir séu jafngamlir,
veröur því aö trúa Brown. En i þvi eru þeir samlaka aö
^afa ekki veitt uppruna tvíkóraöra kirkna eptirtekt, þó Brown
reyndar viröist finna paö hálfgjört á sér, án pess beint aö selja
Þaö fram. Stafar petta af pví, að pað hetur verið ríkt í peim að
fynrbrigöiö væri hreint byggingarlegs eölis, en ekki, eins og pað
] raun og veru er, lítúrgísks eölis. 3) Pessi dýrlingur finst ekki
í dýrlÍQgaskrá kirkjunnar (Marlyrologium). 4) Kugler I, 372—373.
^erguson I, 509—510.

162 DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

betur séð, en að þelta beri upp á sama tima, og sýn-
ist það taka af tvimælin um það, að þessi kirkja er
með bæði austur- og vesturkór einmitt af þvi, að hún
hefur verið orienteruð, Annað dæmi tvikóraðrar, orient-
eraðrar kirkju úr Afriku mætti nefna, þar sem er kirkjan
i hinu forna Hermonþis á Egyptalandi ^). Skýring sú,
sem hér er gjörð um austur- og vesturkór, virðist vera
bæði nægileg og ekki ósennileg, og verður ekki sagt hið
sama um geígátu hins ágæta fræðimanns Dietrichsons.

Þess er víða minst, að kirkjur hér á landi hafi verið
með stöpH -) bæði á biskupsstólunum og annarsstaðar.
Hefur það verið tekið fram, að stöplar séu óhugsandi
nema á trékirkjum vegna þess, að burðarmagn torf-
kirkna leyfi varla slíkt. Auk dómkirknanná þekkja menn
aðeins eptirfarandi 8 kirkjur, sem hafa verið með stöpli:

Grenjaðarstaður ^).

GrýtubakkiO.
Hrafnagil ^).

Kirkjubær á Síðu*').

Möðruvellir i Eyjafirði^).

Reynistaður ^).

Þingeyrar ^).

Þykkvibær i Veri i*»),
en vitanlega hljóta fleiri að hafa verið stöplarnir hér á
landi, þó að ekki séu heimildir fyrir þeim.

Það er ekki að furða, þó hvergi sé beinlínis 1)'^*
gerð þessara stöpla. En þó er hægt að slá þvi föstu,
að slöplar á þeim kirkjum, sem voru stafbygðar, væn
á þeim nokkur stöpuU, hafa verið með sama lagi og
kirkjustöplarnir í Aardal og Rinde i Noregi "). Var
stöpulfóturinn á þeim opinn að neðan, og i laginu sem

1) Fcrgiison I, 510. Kaufmann bls. 178. 2) Dletrichson heldur
pví fram í Omrids bls. 47 aö slöpull og klukknáhús sé sama.
Petta er rángt, stöpuU er turn áfastur kirkjunni, en klukknahus
er sérstakt hús alveg fráskiliö henni. 3) D. L III, 581, 709, IV.
21. 4) D. I, III, 570. 5) D. 1. V, 315, IX, 332. 6) SUirl II, H^.
7) D. I. III, 517. 8) jD. /. lY, 343. 9) D. l 111, 185. 10) /. A. bls.
488. 11) Fell bls. 28.

NR. 6

í HJALTADAL

163

kvaðrat, og höfðu undirstokkarnir sömu lengd og kirkjan
var breið. Stólparnir voru innbyrðis styrktir með ýms-
^m böndum, hnjám, bogum, söksum og þverslám^).
A stokkkirkjum verður að gjöra ráð fyrir að stöpullinn
hafi verið með sömu gerð og stöplar enskra trékirkna,
-og verður um það að halda sér að kirkjustöplinum i
Greenstead

Gerðin á turni dómkirkjunnar í Skálholti virðist
henda einhUða í áttina til Greensteadlagsins; það segir
sem sé beinlínis, að reist hafi verið upp tvítug tré, og
þeim smiðaður stöpulHnn"). Svo virðist*) sem uppi
í stöplinum hafi verið sérstök kirkja (Þorlákskirkja) á
^fra lopti, og er henni lýst svo sem hún muni hafa
verið einkar prýðileg, og ekkert til hennar sparað í neinu.
Slikir loptsklefar í kirkjuturnum koma fyrir bæði á
Englandi og Þýzkalandi, en ekki er þarlendum fræði-
^önnum kunnugt um til hvers þeir hafi verið notaðir^).
í^að virðist því svo sem loptsherbergið 1 Skálholtsdóm-
kirkjustöpli veiti skýringuna, og þeir hafi verið smá-
kirkjur — kapellur. Eru sHkar stöpulkirkjur eða kap-
^llur ekki með öllu óalgengar á Suðurlöndum; t. d. er
^ppi yfir fordyri sjálfrar Péturskirkjunnar í Róm heil
kirkja, svo nefnd ))Beatifictionsaula((. Einnig þekkjast
^æmi þeirra úr Noregi, þar sem dómkirkjurnar í Þránd-
heittii og Haiiiri (hin síðarnefnda nú rúst) voru með
sUlcum kapellum®). Þessar tvær norsku kirkjur eru
taldar mjög keimlíkar enskum kirkjum að allri gerð,
beinlínis bygðar eptir ensku sniði. Líkingin með
^ögilsaxneskum kirkjum og Skálholtsdómkirkju um
þetta atriði virðist sem annað benda á, að fyrirmynd-
irnar fyrir íslenzkum kirkjum sé að flnna á Bretlands-
«yjum.

Um kapellur og stúkur á islenzkum kirkjum er
það að segja, að með þessum orðum mun ekki hafa
verið átt við sama. Kapella virðist merkja útbyggingu

1) Feii ibid. sbr. myndina bls. 29. 2) Aris II, 40 ÍT. 3) S.
» 132. 4) Ibid. 5) Aris II, 173. 6) Feti bls. 43. Omrids bls. 47.

11

164 DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

úr kirkjunni, serii aðskilin er frá henni með vegg og
dyrum. Hafði hún eptir þvi þrjá sjálfstæða veggi og
einn sameiginlegan við kirkjuna. Stúka aptur á móti
virðist merkja útbyggingu úr kirkjunni, sem vissi alopin
inn í hana. Hafði hún þrjá sjálfstæða veggi, en engan
fjórða vegg, þann er að kirkjunni hefði átt að vita. En
hins vegar leikur enginn efi á þvi, að stúka og kapella
merkir ekki neinn stærðarmun á útbyggingum með
sama sniði, eins og mætti gjöra sér i hugarlund. Ekki
getur á því leikið neinn vafi, að með þessum orðum
báðum er átt við allstórar útbyggingar úr kirkjunum*
Er það bæði i samræmi við skilning þann, sem alment
er lagður i orðin nú, enda sést það á nokkrum stöðun^i
beinlinis að svo hefur verið. A Hólum er kirkjan t.
d. sögð 19 álna breið, en 35 álna um stúkurnar^).
Hefur hver stúka þar eptir þessu verið 8 álna löng
bygging út frá kirkjunni (8 álnir á dýpt). Það verður
þvi ekki fallist á, að skot þau, er Fett sýnir myndir af
i riti sinu*), séu af stúkum i hinum eiginlega skilningi
orðsins, eins og hann vill vera láta^). Það er skot, sem
að visu eru ætluð undir ölturu, enda virðist það ein-
mitt vera eína ástæðan, sem Fett hefur haft til að kalla
þau stúkur. Þess hefur hann ekki gætt, að ölturu (út-
ölturu) hafa hvorki fyr né síðar þurft að standa í stúk-
um, heldur hafa þau frá fyrstu byrjun staðið bæði í
stúkum, laus, með veggjum fram, upp við súlur, eða þá
i [skotum (»nische«) út úr kirkjunni, alt eptir því sem
verkast vildi. Fæstar kirkjur hafa þó verið svo efnum
búnar, að þær væru með stúkum, og voru því siðast-
nefndu aðferðirnar langalgengastar. Þessi og þvílik skot
eru nefnd »nische«, altaris-»nische« á erlendu málu
Þegar Fett tekur skotið út úr Tanum kirkju á Brunla-
nesi sem dæmi þess, »hvor udbyggningen ofte blir mar-
kereta*), þá verður að segja, að hver, sem á myndina
lítur, getur séð, að útbyggingin er svo litil, að hún naa

1) D. /. V, 358. Sbr. og næsta kafla hér á eplir. 2) Fetí
111 og 113. 3) Ibid. 4) Fett 1. c.

NR. 6 í HJALTADAL

165

ekki minni vera, til þess að eptir henni verði tekið.
Að böfundurinn skuli blanda saman altarisskotum og
stúkum er því undarlegra, sem bann nefnir stúkur og
altarisskot á sömu blaðsiðu í bók sinni ^). Þótt Hóla-
kirkja væri dómkirkja og bygð með slikra kirkna sniði,
var bún þó með þeim minstu, og minni en mörg sveita-
og kaupstaðarkirkja i öðrum löndum bæði fyr og nú.
Það virðist því ekki ósennilegt, að stúkurnar á henni
hafi verið með minna móti. Ekki er þvi heldur
ósanngjarnt að ætla, að þær útbyggingar úr kirkjum,
sem verið hafi nokkuð verulega minni, hafi ekki verið
nefndar stúkur^), og verða þar með ummæli Fetts að
^eyk^), Að stúka og kapella sé i islenzku ekki sam-
*iefai á samskonar útbyggingum úr kirkjum, virðist
ennfremur augljóst af því, að um sumar kirkjur er sagt,
að þger hafi bæði stúku og kapellu. T. d. hafði Hóla-
dómkirkja auk þriggja stúkna eina svonefna biskups-

1) Þess skal hér getiö, aö Fett hefur frá ýmsum hliöum
saett allþungum dómum fyrir rit þaö, er hér er práfaldlega vitnaö
Má t. d. nefna mjög haröa ádrepu í ritgjörö eptir Olaf Kols-
^ud um ))VeIkenhornet(( — íslenzkt drykkjarhorn, sem mikiö skrif

skraf hefur oröiö út úr í norskum frEeöitímaritum — , sem
prentuö er í ))Kristiania Kunstindustrimuseums Aarsberetning«
^riö 1911^ og er nokkuö tannhvassari en hér á landi tíökast
slík skrif. Pó aö allviöa kenni samskonar flausturs í ritinu
eins og þess, sem hér hefur veriö bent á, og pví veröi aö nota
Þaö meö nokkurri gætni, er ritiö engu aö síöur í mörgum grein-
^Di hiö ágætasta, 2) í oröabók Fritzners er undir stúlka sagt,

paö sé samnefni viö stúka; hefur hann fyrir pessu 3 tilvitn-
^"íír, og er hin siöasta röng (Dipl. Norv. V, nr. 137), bréfiö ann-
^í's efnis, og oröiö kemur par ekki fyrir. Skýring Fritzners á
oröinu er algjörlega röng, sýnir önnur tilvitnunin paö glögglega
(Jaröabók Eysteins erkib. bls. 193): »MaríuaItari, er stulkan kall-
ast((. Dregur altariö bersýnilega nafn af Mariu mey, og er pvi
^^llaö stúlkan, en á ekkert skylt viö oröiö stúka. Hin tilvitnunin
Veröur og eölilegast skilin á sama veg. Hér er pvi um hreina og
^eina meinloku hjá oröabókarhöf. aö ræöa. 3) Pví til sönnunar
alment visa í máldagana i D. 1. Gripafjöldi sá, sem par er
sumstaöar sagöur geymdur i slúkunum, er svo mikill, aö ekki
8^tur um neia smáskot hafa veriö aö ræða.

ir

166

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

kapellu ^), og sést það beinlínis að hún var áfðst við
kirkjuna, en ekki sérstakt frálaust hús'). Á Möðruvöll-
um voru tvær stúkur og kapella^), og mundi varla svo
til orða tekið, ef bæði heitin merktu eitt og sama.
Virðist um þetta atriði þvi ekki þurfa frekar vitna við.
Vist er það og, að orðið kapella hefur í islenzku máli
verið notað í merkingunni bænhús, t. d. »eign jómfrú
Marlu og kapellunnar i Eyvindarmúla«*), og styður
það óneitanlega þá skilgreining, sem hér hefur verið
gjörð á stúku og kapellu, Þess eru dæmi, að á stúkum
væru sérstakar dyr út undir bert lopt: ))Lík Brands var
fært til Staðar ok þar jarðat fyrir sunnan kirkju við
sönghúsit fyrir stúkudurum«, segir i Sturlungu *). Ann-
ars komu stúkur ekki eingöngu fyrir á stærstu kirkjum
landsins; svo var t. d. stúka á kirkjunni á Eiðum, sem
þó var ekki talin nein höfuðkirkja^).

Sumar kirkjur höfðu skrúðhús, en ekki virðast það
hafa verið nema hinar allra stærstu kirkjur, dómkirkjur
og klausturkirkjur. Hvergi þekkjast með vissu skrúðhús
nema á Hólum '), i Skálholti ^) og á Munkaþverá *).
En allstór sýnast þau hafa verið, þvi á öUum þessum
stöðum voru þau notuð sem nokkurskonar samkomu-
og fundarsalur, og á Hólum er það jafnvel lítil kirkja
með altari^**).

Um grunnflöt íslenzkra kirkna á miðöldum verð-
ur, að þvi er staíkirkjur snertir, að visa til þess,
sem segir í erlendum (norskum) fræðiritum um þá
kirkjugerð og ætla, að það hafi í öllu verulegu átt við
islenzkar stafkirkjur. Um hinar trékirkjurnar verður að
vísa til þeirra fræðirita, er fjalla um irskar og enskar
kirkjur, og ætla að það, sem sagt er um þarlendar
kirkjur frá söguöldinni (karolingisk-byzantinsk-ravenna-

1) B. S. II, 320, sbr. D, L IX, 295. 2) Sarabandiö, sem orðiö er
í á peim staö, sera vitnaÖ var til, sýnir þetta glögglega. 3) D.
IX, 305. 4) D. I. IX, 649. 5) Sturl. II, 98. 6) /). /. IX, 186. 7) Ð.
L III, 288 og viöar. Um þaö sjá næsta kafla. 8) jD. /. V, 527 og
víöar. 9) D. L V, 449, 528, JX, 305. 10) D. L III, 391. B. S. I, 87J,
sbr. 914.

NR. 6 í HJALTADAL 167

*

tiskar), eigi við hér, og eins til þess, sem ritað hefur
verið um kirkjuna 1 Greenstead (sbr. heimildaskrána).
Grunnflöturinn undir kirkjunni á Esjubergi virðist vera
af ákveðnum írskum uppruna. Og bæði kirkjugrunnur-
inn á Hraunþúfuklaustri og grunnur Hóladómkirkju,
eins og verður að ætla að hann hafi verið, sýnast lika
eiga rót sína að rekja til Bretlandseyja.

Hvað sniði (stil) kirknanna viðvikur, verða ekki
dregnar ályktanir nema af þeim fáu kirkjugrunnflötum,
sem menn þekkja frá islenzkum miðöldum — önnur
gögn þekkjast litið, þó að eitthvað mætti ef til vill ráða
af sniði þeirra gripa, sem kirkjurnar hafa átt og enn
eru til, og af leifum útskorinna og skreyttra (oruament-
eraðra) kirkjuviða. Af þessum forsendum verður ekki
ráðið annað en að sniðið hafi verið rómanski, með þeim
af- og tilbrigðum, sem það snið hafði á írlandi og
brezku eyjunum (byzantínsk-ravennatiskt snið), og svo að
það var frumrómanskt (fruhromantisch), sem sést á því,
hve nálægt grunnfletirnir eru því, að vera jafn breiðir og
þeir eru langir, enda var þess að vænta, þar sem byzan-
tinsk-ravennatiska sniðið er frumrómanskt. Siðrómanskt
snið (spátromantik), rómanskt-gotneskt mótasnið (Uber-
gangsstil) og frumgotneskt snið kemur þó fyrir hér
á landi, svo er t. d. Hóladómldrkja með einhverju
af þessum sniðum. Það er vitanlega mjög erfitt að greina
snið húsanna með vissu á grunnflötum einum, sérstak-
lega á þeim tímum, sem ný snið eru að ryðja sér til
rúms, og blandast jafnvel í sömu húsum við forna
sniðið, svo að sumt af húsinu er með aðalkeim sinn af
öðru sniðinu, en sumt af hinu, og ræður þá væntan-
lega kylfa kasti um það, með hverju sniðinu grunn-
flöturinn verður. Ef álykta mætti af þvi að gripir Þjóð-
^injasafnsins bera þess Ijósan vott, að frumgotneskt
snið hafi verið farið að ryðja sér fast til rúms á kirkju-
gripum og kirkjufötum fyrir siðaskiptin, ætti að mega
balda, að þetta snið hefði lika verið farið að gjöra
greinilega vart við sig í sjálfum kirkjubyggingunum viðar
®ö á Hóladómkirkju. En bæði er varlega farandi eptir

168 DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

slíku, og eins er það, að á kirkjubúsunum hefur got-
neska sniðsins litið getað gætt, og er sú ástæða til þess
ærin nóg að hvorttveggja byggingarefnið, sem hér var
notað, timbrið og torfið, var lítt hæft fyrir það snið
með þeim einföldu aðferðum, er þá voru hafðar^), og
sizt af öllu hæft til að sýna glögt aðaleinkenni sníðsins,
teygjuna og stoðakerfið (Stræbesystemet). Hús úr þess-
um efnum hljóta nefnilega óhjákvæmilega að verða
lágkúruleg, og er það alveg ósamrímanlegt við gotneskt
snið. Því verður og ekki neitað, að hugsanlegt er að
renaissancesnið hafi gjört vart við sig eitthvað hér á
landi fyrir siðaskiptin, og er jafnvel nokkur ástæða til
að ætla það. Dietrichson gefur það í skyn á einum stað,
að um sama leyti sem renaissancesnið var tíðkanlegast
úti í löndum, hafi hin fagra stafkirkjugerð lagst niður í

1) í ágætu litlu ritkorni um þaö, hvernig íslendíngar fram-
vegis eigi aö haga byggingum, eptir A. J. Raavad, danskan bygg-
ingameistara, sem heitir »lslandsk Arkítektur((, og ))Dansk-
isiandsk Samfund« hefur prentað i Kaupmannahöfn 1918 segir
bls. 3 sbr. bls. 15: ))Bæöi i grunnmynd og hinu ytra sniöi
torfkirkjunnar og hins gamla islenzka bæjar eru fyrirmyndir
gotnesks uppruna og eölis«. Pessi orö gjörir prófessor Guöm.
Hannesson í dómi um ritiö i 92. árg. Skírnis (bls. 277) aö sinum
oröum. BáÖír þessír menn eru sjáifsagt vel aö sér um nútiöar
t>yggiugar))teknik« og kannske smekkvisir, en hafa varla athugaö
nægilega islenzk hús og kirkjúr, þvi þessí ummæli hafa víö ekk-
ert aö styöjast, og geta ekki stafaö af ööru en ónógri athugun.
íslenzk torfhús og torfkirkjur eru meö rómönsku sniöi, aö svo
miklu leyti sem sniös gætir, og sést það greinilega á byggíngun-
um, séu þær gaumgæfilega athugaöar; sérstaklega sverja grunn-
íletirnir sig i ættina. Sðguleg rannsókn tekur auk þess af allan
efa, en hana hefur hvorugur þessara manna gjört. PaÖ er vita-
skuld ýmislegt i útliti torfbygginga, sem, ef fljótt er á litiö, villir
hugann aö gotnesku sniöi. ÞaÖ er eins og með stafkirkjurnar
norsku, sem eru svo bygðar, aö auövelt er, ef þær eru flausturs-
lega athugaöar sérstaklega aö utan, að komast aö þeirri niöur-
stööu aö þær séu gotneskar, en nánari rannsókn sýnir tafarlaust
aö þær séu rómanskar. Misskilningurinn hefur oröið til þess, aö
Raavad hefur gjört uppkast að gotneskri torfkirkju, og er hún
Ijómandi falleg. Sýnir þaö, að nýtast má við torfiö Ul margs,
ef vel er á haldiö.

NR. 6

í HJALTADAL

169

Noregi, og farið að tiðkast einkar óbrotnar stokkkirkjur
með láréttum stokkum, og sýnist helzt svo sem hann
^tli, að renaissancestefnunni sé um að kenna ^). Stefna
sú fór fyrst að breiðast út frá Italiu, þaðan sem hún
«r runnin um 1500, þó hún hafi reyndar aðeins farið
að gjöra vart við sig þar í lok 14. aldar. Fellur þetta
nokkuð saman við það, að Jón prestur, síðar biskup,
Arason, eins og áður er um getið, sækir við til Noregs
i kirkju, sem reist var við Kolbeinsárós, og marg hefur
verið minst á hér. Var sú kirkja einmitt bygð með því
iagi, sem Dietrichson nefnir. Ætti hún því, ef ummæli
hans hafa við rök að styðjast, að geta verið undan rifj-
renaissancestefnunnar runnin.

Út i listagildi islenzkra kirkna fyrir siðaskiptin skal
faér ekki farið, enda er um það eptir Htlu — nánast
«ngu — að fara. Nokkrar útskornar kirkjustoðir, ein
kirkjuhurð og annað þvíumlíkt ber þess greinilegan
vott, að menn í þá daga hafi ráðið fyUiIega við orna-
luentíkina, og það jafnvel fult eins vel og menn gjöra
nú. En ekkert segja þessir hlutir manni um það, hvort
menn i þá daga hafi kunnað að nota fleti og línur, er
hús voru bygð, svo að úr því yrði listaverk. Og vitan-
lega var, og er enn, hægt að skapa listaverk úr bæði
torfi og timbri, þó að það sé óhkt léttara að skapa það
úr steini. Eins og sjá má siðar i þessum kafla hefur t.
d. verið reynt að nota torfveggina kirkjunni til prýði
{mannsandlitið í kirkjuveggnum i Hitardal). En tilgang-
urinn með þeirri tilraun getur ekki hafa verið annar
€n sá, að skýla þvi með ornamentík, hve veggirnir voru
iistarsnauðir, en ekki hitt, að nota sjálfar linurnar i
húsinu og fletina til þess, að prýða það án hjálpar orna-
ttientíkurinnar. Það verður því að telja sennilegast, að
Hstartilþrifin í þessum byggingum hafi komið fram i
ornamentík einni. Ef húsin sjálf hefðu verið listaverk,
öayndu fleiri af þeim, þrátt fyrir hið haldlitla efni og
hina illu meðferð, hafa varðveizt fram á vora daga.

1) Omrids bls. 75.

170 DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

eða að minsta kosU geytnst um þau munnmæli eða
frásagnir. .

Um torfkirkjur er nokkuð öðru máli að gegna en
timburkirkjur. Þekkingin um þær er meiri, því bæði
hefur það byggingarlag haldist fram á vorn dag nokkuð
óbreytt; eins er enn uppistandandi ein toríkirkja úr
kaþólskum sið, og sömuleiðis er til nokkuð greinileg
lýsíng á þeim í hinum gömlu islenzku hómilíubókum.
Verkefnið er því bæði fjölbreyttara og betra.

Onnur hómilíubókanna, svonefnd Stokkhólms-
hómilíubók, er af fræðimönnum talin íslenzk og af
sumum yngri^) en hin svonefnda norska hómiliubók,
sem af sumum er talin norsk og eldri ^). Það skal tekið
fram, að ákvörðun á aldri og máleinkennum þessara
tveggja bóka er gjörð af nafntoguðum fræðimönnum.
Hvað viðvíkur aldurseinkennunum, er aldursmunurinn
að dómi útgefendanna svo litill, að vel getur verið að
hann sé i raun réttri enginn, eða að jafnvel sú bókin,
sem sumir telja yngri, sé í raun og veru elzt og þar
fram eptir götunum. Shkar ákvarðanir geta aldrei verið
hárnákvæmar, og einmitt svona ónákvæmar eru þser
alloptast, sérstaklega þegar litlu munar, þó að þær í
öllu verulegu séu ábyggilegar. Er þetta tekið fram
af þvi, að aldursákvörðunin gæti orðið til þess að villa
menn um uppruna ritanna, svo að menn héldu, að
það, sem sameiginlegt er með báðum, væri frumsamið
eða frumþýtt 1 landi þvi, sem handrit það, sem eldra
er haldið, er talið runnið frá. En svo þarf ekki að vera,
og. er ekki að þessu sinni. Það er að vísu alveg efa-
laust, að Stokkhólmsbókin er á islenzku máli, en hin
svonefnda norska hómiHubók rituð með norskum rit-

1) Wisén útgefandi hennar telur hana vera frá lokum 12.
aldar eöa um 1200. Hefur hann þaö eptir Jóni Sigurössyni,
hún sé frá þvi um 1150, en vill ekki faUast á þá skoöun. Sjá
Hóm, /, ij. 2) Segir útgefandinn hana vafalaust norska og frá
lokum 12. aldar. Sjá Hóm. II, III. Hér ber því svo lítiö á miUi
um aldur, aö manni veröur aö efa, hvort yfir höfuö sé hægt
segja meÖ nokkurri vissu hvor bókia sé eldri.

NR. 6 í HJALTADAL 171

■

hætti, en það sannar alls ekki neitt, hvað sem aldrin-
um liður. Nægir um það efni að vísa til hinnar ágætu
ritgjörðar Jóns Þorkelssonar rektors »Um Fagrskinnu
og Ólafs sögu helga(( Hefur hann 1 upphafi þeirrar
ritgjörðar gjört hina ofsafengnu áfergju norskra fræði-
manna i að draga þjóð sinni islenzkar fornbókmentir
hæfileg skil, og meðal annars sýnt, hve ritháttur og rit-
staður handrita í því tiHiti er gjörsamlega þýðingarlaus.
í formálanum fyrir norsku hómifiubókinni ber afar-
mikið á viðleitni til að draga Norðmönnum hómiliurn-
ar, og byggist sú viðleitni aðallega á einmitt samskonar
rökum, sem Jón Þorkelsson i ritgjörð sinni hefur sýnt
fram á að séu allajafna þýðingarlaus. En útgáfuaðferð
sinni má útgefandi norsku hómiliubókarinnar svo uni
kenna, að nú er beinhnis af innra manni (innri cri-
teria) ritsins hægt að sanna, að staðhæfingar hans um
uppruna bókarinnar eru gjörsamlega rangar, og að hún
af Islandi runnin þrátt fyrir allan norskan rithátt,
eins og yfir höfuð blóminn og meginið af norrænum
bókmentum, og skal nú sýnt hvernig þessu er varið.

Um útgáfur beggja bókanna, sem frá málfræðilegu
og »paIæographisku(( sjónarmiði sjálfsagt eru vel af
hendi leystar, verður ekki annað sagt, en að þær séu
gjörðar með hinu stakasta skilningsleysi á hinu menn-
ingarsögulega gildi þeirra, enda draga útgefendurnir enga
dul á, að þeir hafi einblínt á hið málfræðilega gildi
þeirra, og ekki einusinni álitið það ómaksins vert, að
leita uppi hin erlendu frumrit að hinum þýddu köflum,
sem þó var sjálfsagt^). Útgáfurnar eru þvi ekki nema
hálf verk. Hafa útgefendurnir með þessari þröngsýni
sinni girt fyrir það, að fyrsta kastið komi, af þeim full-
komnar útgáfur, þar sem reynt sé að nýta ritin allri
fræði, er þau ná til, en ekki málfræði einni. En svona
einstrengingslega eru þvi miður öll fornrit vor útgefin.

1) Safn I, 137-184. 2) Sjá Hóm. I, xvij. Leifar sira Porvalds
^ Mel, sem hafa oröiö aö sæta æriö pungum dómum, eru aö
Þessu leyU fullkomnari.

172

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

af því að málfræðingar einír hafa fjallað um. Af þess-
ari ástæðu hefur útgefanda norsku hómiliubókarinnar
orðið það á, að segja rangt til um hvaðan bókin sé
runnin. Hefði hann athugað menningarsögulegu hhðína,
hefði það ekki átt að geta komið fyrir hann.

í íslenzku hómilíubókinni (Stokkhólmshómilíubók-
inni) er ræða á kirkjuvigsludag (in dedicatione ecclæ-
siæ)^), kölluð ))kirkjudagsmál«, og í norsku hómilíu-
bókinni er kafli ))in dedicatione templi sermo«, sem
með afarlitlum mun er svo að segja orði til orðs sam-
hljóða kaflanum i islenzku bókinni^). Brot af kirkju-
dagsmálum þessum er einnig prentað 1 ))Leifar fornra
kristinna fræða islenzkra« ^). í ræðunni er allnákvæm
Igsing á íslenzkri torfkirkju, Þar eð torlkirkjur tíðkuð-
ust ekki í Noregi, hlýtur hér að vera um frumsamda
lýsingu á islenzkri 12. — 13. aldar toríkirkju að ræða,
og ræðan i norsku hómiHubókinni hlýtur að vera ís-
lenzk, og þar af leiðir að öll svonefnda norska htímf/zu-
bókin hlýtur að vera islenzk, en ekki norsk. Pó að ræð-
an sé hér kölluð frumsamin íslenzk, skal þó ekki for-
tekið, að hún kunni að vera þýdd úr erlendu máli
mutatis mutandis að þvi er snertir kirkjulýsinguna, svo
að hún væri í samræmi við hérlent byggingarlag, og
óbrotnum áheyranda skiljanleg^). Lýsingin gefur all-
Ijósa mynd af toríkirkju, þó að vitaskuld margt vanti,
sem hefði verið byggingarfróðum manni til aukins
skilnings.

Fyrst nefnir Stokkhólmshómilíubókin efni það, sem
kirkjan er úr smiðað. »Kirkja es gjör úr mörgum stein-
um eða trjám«, segir þar^). Hér er bersýnilega átt við
grjótið og torfið i veggjum og timbrið í innviðum torf-
kirkju. Enda orðar norska hómilíubókin þetta á annan
veg: ))kirkja er gorr ór morgum samansomnuðum lut-

1) Hóm, I, 98-103. 2) Hóm. II, 131—136. 3) Leifar bls. 162
—165. 4) T. d, minnir hún allmikiö á lýsinguna 1 Rationale
Durandi (1237— 1296) á symbólskri pýöingu hinna einstöku kirkju-
parta. Sjá Raiionale Fol, ij. ff, 5) Hóm, I, 99. linu 34—35.

NR. 6 í HJALTADAL

173

um<( 1), og er breytingin bersýnilega gjörð til þ'ess, að
gjöra hómilíu þessa aðgengilega norskum mönnum, sem
^itanlega hafa átt bágt með að hugsa sér torfkirkju ^),
sem þeir aldrei hafa séð og kannske aldrei heyrt getið
um. Því hefur verið haldið fram hér, að algengara hafi
verið, að toríkirkjur væru kórlausar og með forkirkju,
6n að þær væru forkirkjulausar og með kór. En nú er
kirkja sú, sem lýst er í hómihunni, einmitt með kór,

er ekki getið forkirkju í sambandi við hana. Þetta
kynni fljótt á að Hta virðast hnekkja þessari skoðun,
þvi vitanlega verður að gjöra ráð fyrir, að kirkja sú,
sem lýst er, sé eins og kirkjur voru upp og ofan. Hér
kemur þó annað til greina, sem veldur því að kirkj-
unni er lýst einmitt með þessum ummerkjum, þó að
^kki væri það algengasta fyrirkomulagið. Það eru hinar
feikna mörgu og þýðingarmiklu symbólsku merkingar,
sem í kórinn og einstaka parta hans voru lagðar, og varð
þeim illa slept úr, nema því að eins að hómilían hefði
öiist svo að segja kjarnann allan, og orðið miklu áhrifa-
bragðrainni. Forkirkjunni var aptur á móti að þessu
^^yti sára htill slægur í. I hana var, af því að hún er
^iginlega ekki partur sjálfrar kirkjunnar, lögð htil sym-
bólsk merking (venjulega látin merkja hreinsunareld-
^^^i ef kirkja sjálf var látin merkja paradís). Það var
því óhætt að sleppa henni. Hómilían hrekur því að
þessu leyti ekki neitt, sem áður hefur verið sagt. En
þessu sýnir hómilían þó eitt, að ekki geti verið

það að ræða, að hér sé lýsing á norskri stafkirkju,
því að af þeim, sem enn eru við lýði, er ekki nema ein
forkirkjulaus**), og mundi þvi húsi varla hafa verid
slept i lýsingu norskrar kirkju, þar sem það var svona
^ígengt.

1> Hóm. II, 132. línu 8—9. 2) Aö torfveggir i húsum i fyrri
^3ga hér á landi hafi veriö meö sama hætti og enn er titt, sést
* L VII, 460: )>veggina báöa og gaflhlaöiö meö stein og torf
traustlega hlaÖiö<(. 3) Stafkirkjan á Rinde í Sogni. Fett upp-
<lráttur 5, en hún var meö stöpli, er kom i forkirkju staö.

174 DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

Af timbur- og risverki torfkirkjunnar nefnir hómi-
lian eptirfarandi viði:

y>Sgllustokkar , . . er undirstokkar eru«^).

»Fjórir hornstaflr eru hinar stœrstu stoðira

y>Langviðir í kirkju þat eru staflœgjur ok ásar er
saman halda bæði röpium ok veggþiliumn ^). .

yyPoertré es skorða staflœgjur ok haida dvergum es
ása styðja«*).

y>Qólfpili merkir . . ,«^),

»Tveir kirkjuveggir merkja . . .« ®),

y>Brjóstpili es samtengir báða veggi . . . Á þessu
hrjóstpili eru dgr inn at ganga ok gluggar þeir es lýsa« ^).

»Tvinn brjóstpili kirkjunnar . . . .Á inu iðra brjóst"
þili eru mikil dgr i sönghús . . . Á inu gtra brjóstpili
eru gluggar^).

y>Rœfur yíir veggjum merkja . . . ásar er upphalda
rœfrviðuma ^),

yySetupallar kirkjunnar« ^°),

Hér er lýsingin komin. Veggir kirkjunnar tveir eru
úr torfl^^) og miUi þeirra ris upp timburgrindin. Liggja

1) Hóm. /, 100 línu 5-6, sbr. 101 línu 25-25. Hóm. //, 132
línu 20-21, sbr. 131 línu 22—23. Leifar bls. 164, línu 1-2.
2) Hóm. /, 100 línu 29-30, sbr. 101 línu 26. Hóm, //, 133 línu
14—15, sbr. 134 línu 25-26. Leifar bls. 166, linu 24—25. 3) Hóm.
/, 100 línu 33-35, sbr Hóm. II, 133 línu 19-21 og Leifar bls. 163
línu 1—3. 4) Hóm. /, 100 línu 37-38 sbr. Hóm. II, 133 línu 24
—25 og Leifar bls. 163, línu 6 — 7. Á siðarnefndum stödum er
dálitiö annaö oröalag, en efni sama. 5) Hóm. /, 100 línu 11,
101 linu 38, sbr. Hóm. II, 132 línu 26, 134 línu 27 og Leifar bls.
162 línu 4, 164 línu 6. 6) Hóm. /, 100 línu 15—16 sbr. 101 linu
31. Hóm. II, 132 linu 31, 134 línu 30 og Leifar bls. 162, linu 9,
164 línu 9. 1) Hóm. I, 100 línu 17-21 sbr. Hóm. II, 132 línu 34,
133 línu 4 og Leifar bls. 162 línu 10-15. 8) Hóm. I, 101 línu 14
—17 sbr. Hóm. II, 134 lína 7—11 og Leifar bls. 163 línu 22—26.
9) Hóm. /, 101 linu 34-36 sbr. Hóm. II, 134 línu 33, 135 línu 2
og Leifar bls. 164 línu 12-14. 10) Hóm, I, 100 línu 13 sbr. 101
linu 29—30. Hóm. II, 132 línu 28, 134 línu 29 og Leifar bls. 162
linu 6, 164 linu 8. 11) Aö átt sé viö torfveggi, en ekki timbur,
er Ijóst af þvi, aö peir eru taldir tveir, en ekki eru taldir nema
tveir veggir i torfhúsi (gaflveggir eru þil). Veggir á timburhiisi

NR. 6

í HJALTADAL

175

4 syllustokkar í ferhyrning, og eru þeir undirstokkar
laupsins^). Á mótinu syllustokkanna eru uppreistar sterk-
ustu stoðirnar í kirkjunni, hornstaíirnir. Milli hornstaf-
anna meðfram veggjunum eru með jöfnu millibili reist-
hinar veikari stoðir, og hornstafa milli liggja með-
íram veggjunum staflægjurnar, er halda þeim og stoð-
unum uppréttum. Milli stoðanna ofanverðra liggja yfir
um kirkjuna þvera þvertrén'), svo þilin og stoðirnar
fanigi ekki. Upp af stoðunum liggja raptar, er mætast í
mæniásnum. Milli mæniássins og þilsins er ræfrið, og
langs eptir þvi, einhversstaðar miIH mænis og staflægju,
h'ggur ásinn því til stuðnings, en hann bera dvergar,
sem eru smástoðir, er risa upp af þvertrjánum ®).
Þó að ekki sé vagl nefnt, vérður fastlega að gjöra ráð
fyrir vaglbita milli ásanna, annars myndi ræfrið fljótt
ýta þeim inn af dvergunum, og þeir þá hrapa. MiUi
stoða eru þiljur — veggþil — , og undirstokka milli
gólfið — gólíþil. Fyrir kirkjugöflum er brjóstþil, en þó
undarlegt megi virðast, er bjór ekki nefndur*). Á innra

njyndu vera taldir fjórir. Mótsetningin milli wtveir kirkjuveggiríí
og öbrióstþili er samtengir báöa veggi(( sannar þaö hvaö Ijósast,
aÖ átt sé viö islenzka torfkirkju, en ekki timburkirkju.

1) Petta nefndist einu nafni undirgrind. Z). /. IX, 266. 2) Paö
skal tekiö fram, aö sá er þetta ritar er ósammála skýringum
Fritzners, Keysers, Nicolaysens og Valtýs Guömundssonar (sjá
Privaib. bls. 137—148), sem reyndar eru innbyröis ósammála,
merkingu orösins, aö minsta kosti í sambandi viö staöinn í
Laurentíusar sögu (B. S, I, 804). Á þeim staö getur ekki veriö
um annan ketil en vigös vatns eöa skirnarketil aö ræöa, og þaö
vlröist útiloka skýringu peirra, Annars er þetta svo utan viö
efai þessarar ritgjöröar, aö ekki veröur fariö frekar út í þaö aö
sinni. 3) Petta er greinilegt ásþak, en ekki er hægt aö koma
Því heim viö neinn af peim fjórum flotkum, sem Valtýr Guö-
mundsson skiptir áspökum i i Privatb. bls. 117—125. Paö veröur
aÖ stórfuröa sig á því, aö annar eins maöur og Dietrichson
skuli flaska á pví, aö segja hómiliubækurnar lýsa norskri staf-
kirkju (Omrids bls. 79). Hann hlaut aö sjá, pó ekki væri annaö,
aö pak pað, sem lýst er, er ekki af norskri stafkirkju, Pær eru
nefnilega meö sperrupaki (sbr. Fett bls, 30 ásamt mynd 46 og 63),
en pakiö, sem lýst er hér, er áspak, 4) Aö ekki hefur veriö átt

176 DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

(austara) þilinu eru stórar dyr, sem liggja inn í kór-
inn^), er aptur af kirkjunni gengur. Á ytra (vestara)
þilinu voru gluggar*) og dyr með burðum. En innan
kirkjunnar voru meðfram veggjum naglfastir setupallar.

Þarna er myndin svo skýr og greinileg, að eptir
henni er bægt að gjöra uppdrátt af búsinu eins og
hómilian hugsar sér það, bæði uppdrátt af húsinu þver-
skornu, og eins af grunnfleti kirkjunnar (sjá töflu XV
og XVI).

Um bina einstöku parta hússins ber að geta eptir-
farandi.

Gólfið virðist hafa verið fjalir, sem lagðar voru af
einum undirstokknum á annan, svo að þær hafa legið
ofan á undirstokknum alveg upp við, þarsem veggþilið
og undirstokkur mætast"), og þá væntanlega yfir þvera
kirkju, svo styttri fjalvið hafi mátt nota. Það virðist
svo sem ekki bafa verið sjálfsagt, að kirkja væri með
gólfi, ef marka má virðingargjörð Reynivallakirkju frá
1486, er segir: »átti kirkjan að vera með gólfi«*), Hefði

viö pil og bjór saman, meö brjóstþili sést á D, I. V, 34: ))tvo
pni, bjóra ok allar sperrurw, segir par. Pess má geta hér, aö
Grágós kallar brjóstpiliö vestara kirkjubrjóst (Grg, I, b. 216).

1) Á kirkjura. sem ekki voru meö útbygöum kór, voru vit-
anlega tilsvarandí dyr á milligjöröinní railli kórs og kirkju.
Væri útbygöur kór, yar milligjöröin par, sem kór og kirkja
mættust. 2) Gluggarnir sanna paö eitt með ööru, aö hér sé
veriö aÖ lýsa islenzkri kirkju, en ekki norskri, pvi á norskum
stafkirkjum voru engir gluggar, en aðeins litlir Ijórar ())HulIer«)
upp um veggi (sjá Omrids bls. 36). MeÖ vissu er fyrst getiö gler-
glugga á íslandi um 1220 (Ð. L í, 402) eöa jafnvel um 1200
(SivivL I, 324) og upp frá pvl práfaldlega. En pó er gefiö að gler
og glupgar hafi pekst og veriö notaö fyr, Gæti t. d. gluggi sá,
sem sagt er að Hildur einsetukona hafí opnað á sönghúspilinu
á Hólakirkju, hafa verið glergluggi (B. S. I, 206 sbr. 256), enda
styðst paö að nokkru leyti viö D. /. HI, 657. Fyrir pann tíma
að gler var notað á íslandi, voru kirkjugluggar opin göt, senni-
lega meö hlerum. Skjáir eru aldrei nefndir á kirkjum fyrir siöa-
skiplin. Annars er torfkirkjustafninn meö tveira glergluggura og
dyrum svo alpeklur kunningi, aö allir tslendingar ætlu aö kann-
ast við hann. 3) B. S. I, 198. 4) D. I. VI, 587.

NR. 6

í HJALTADAL

177

gólfið verið sjálfsagt, hefði varla verið svo að orði kom-
ist. Ástæða gæti verið til að ætla að gólf í kór, þar sem
hann var, og kirkju hafi verið frábrugðið hvað öðru,
því í einu skjali er í sömu andránni kórgólf kallað þil
og kirkjugólf gólf ^). En vitanlega þarf það ekki að vera
nema hending.

Hurðir hafa að sjálfsögðu optast verið á járnum.
En komið hafa þó fyrir draghurðir, því 1476 er nefnd
drótt yfir kirkjuhurðinni i Miklabæ í Blönduhlíð ^).
Eðlilegast yrði auðvitað að hugsa sér, að hurðin venju-
lega hafi verið á innanverðri kirkjunni (opnast inn),
^n þó virðast vera þess dæmi, að hurðin hafi verið á
ntanverðri kirkjunni (opnast út): »skal gjöra gólf i
kirkjuna ok þil ok hurð fyrir framand^) segir í mál-
daga Glaumbæjarkirkju frá 1461. Ýmist hefur kirkjun-
nm verið læst með skrá fyrir innanverðri hurðinni, er
skaut brandi i keng á innanverðum dyrustaf, og var
sú skrá nefnd innlás *), eða henni var læst að utan
nieð hangandi lás, er brugðið var i lykkju, er stóð
gegnum keng, og var sá lás nefndur útlás^)^ og munu
útlásarnir opt hafa verið mellulásar*^).

l^ó að gluggar á kirkju þeirri, sem hómilíubókin
^]^sir, séu aðeins á vesturgafli, eru þess og dæmí að
þeir væru á austurgafli og þá yfir altarinu ^). Gluggarnir
sýnast ekki hafa verið lir heilum glerflögum, eins og
á dögum tíðkast, eða samsettir úr nokkrum stórum
gjerjum, heldur samsettir úr mörgum smáglerjum:
^^Jtem látið gjöra saman glerglugg ok feingit í sum
glerin«®), »glergluggar ij ok annar brolinn viða ok i
brott ór gleriðft^), »glergluggur sæmiligr og þó Iestur«^**).
"etta verður ekki skilið öðruvísi, enda í samræmi við
S^^ggagjörð á fyrri dögum annarsstaðar. Voru þá glerin
g^eypt í blý saman í glugga, og svo hefur einnig verið
hér. Um lag og stærð glugganna er lítið hægt að vita.

-^- I' V, 274. 2) D. /. V, 813. 3) D. L V, 331. 4) Z>. 7.
n^^' 5) ni, 522. 6) D. 7. IV, 715. 7) D. I. III, 565-56Ö.

Ð. /. III. 422. 9) D. L III, 651. 10; D. L III, 565-566.

178

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

Nefndur er »glergluggur krlnglóttur« á Skarði á Skarðs-
strönd 1327^); á þrem stöðum er getið um hæð
glugga, og 1 eitt skipti er minst á breiddina. »Glerglugg-
ur stikuhár« er á Setbergi 1397^). Sama ár á Mela-
kirkja i Melasveit »glerglugg hálfrar annarar álnar háf-
an<(^). Sama ár játar Hallsteinn Þorsteinsson að kaupa
bænhúsinu á Torfastöðum »glerglugg hálfrar annarar álnar
háfann og álnar breiðann«*). Gluggar, sem dregnar eru
á glærar litmyndir (glermálverk), tiðkuðust mjög úti í
löndum á miðöldum, og nú aptur á siðustu tímum, en
aldrei voru þeir i hvers manns eigu sakir dýrleika.
verður að gjöra ráð fyrir, að þeir haíi komið fyrir á
heldri kirkjum hér. Er slíkur gluggi ekki nefndur nema
á einum stað. 1354 á kirkjan i Hjörsey »glerglugg með
líkneskjum«''). Þar eð gler á miðöldum var dýrindis-
vara, er eðlilegt að kirkjuhaldarar hafi reynt að hlífa
kirkjugluggunum, því voru sumstaðar hlerar fyrir þeim ^)-
Kirkjur hafa að likindum flestar verið með sætum,
þó slíkt væri ekki, og sé víða enn ekki siður úti i ka-
þólskum löndum, Fyrst er að geta setupallanna, sem
bómihan hermir frá. Likist islenzka kirkjuhúsið í þvi
ibúðarhúsunum ^) og eins norskum staíkirkjum, sem
líka voru með þessum útbúnaði*), En auk þeirra hafa
kirkjurnar optsinnis, og ef til vill altaf, verið með bekkj-
um. I brúðkaupi Halls Gizurarsonar á Flugumýri 1253
voru kirkjustólar bornir inn i bæ, og settir eptir miðju
gólfi^), og i Fornbréfasafninu eru stöku sinnum nefndir
bekkir i kirkjum^**). Það er oíboð skiljanlegt, að þeu'
eru ekki að jafnaði nefndir í máldögum; þeir munu
hafa verið taldir með naglföstum eigum kirknanna, en
slíkir hlutir eru sjaldan taldir í máldögum, Bekkjar-
klæði eru og nefnd. Oddaverjaannáll segir, að i Skál-
holtsbruna 1309 hafi farist »tjöld öll með bekkjarklæð-

1) Ð. I, II, 635 sbr. IV, 158. 2) Ð. I. IV, 173. 3) D. I. IV, í93.
4) D. /. IV, 217. 5) D. L III, 87. 6) D. /. III, 657. 7) Privatb,
bls. 181. 8) Omrids bls. 32—33. 9) Siurl II, 190. 10) D._ L VI,
587, VII, 86.

NR. 6 í HJALTADAL ' 179

umcc ^). Slíkir bekkir eru engir til islenzkir lengur, en
skínandi fallegir bekkir úr Kirkjubæjardómkirkju í
Færeyjum, sera Þjóðmenjasafn Dana á^), gætu ef til
^ill gefið einhverja hugmynd um, hvernig þeir hafi
verið hér á landi.

Um efni í toríkirkjuveggjum hefur áður verið getið.
^enjulegast var niðurveggurinn úr steini, svo að bil
niilli tveggja þunnra steinveggja var moldarfylt^); það
^ar nokkurskonar opus emplectum. En upp af þessum
íiiðurvegg reis svo aðalveggurinn úr torfl og grjóti,. og
var toríhleðslan ýmist með strenglagi, klömburhnausa-
lagi*) eða hvorutveggja ^). Þessi lög bæði eru alþekt út
^ni heim, og er klömburhnausalagið (opus spicatum,
herringbonework) sérstaklega taHð ellimerki ®). I sam-
bandi við vegginn verður að geta hornsteinanna '), sem
"voru stoðarsteinar *), er settir voru undir samskeyti
uudirstokkanna við hornstafina. MiUi þils og veggjar
^arð bil, sem nefnt var skot — kirkjuskot — , og má af
öllu ráða, að dyr hafi legið úr kirkjunni i skotið eins

á ibúðarhúsunum var®), því opt er þess getið, að
nienn væru þar fólgnir þeir, er sökótt áttu, til þess

njóta þar leyndar og kirkjugriða 1 senn^°). Sams-
konar bil var milli jarðar og gólíþils "). Likur eru og
fyrir því, að bilið milli jarðar og undirstokks (syllu-
stokks) til gaflanna hafi opt ekki verið byrgt að utan,

upp í það hlaðið, heldur látið standa opið: ))Móð-
ólfur djákni, er kallaður var ganimaður, fekk komist
iit undir syll kirkjunnar« ^^). Þetta verður ekki skilið á
^nnan veg en að brotið hafi verið upp kirkjugólfið, og
öiaðurinn síðan skriðið niður með þvi og út um biHð

1) l A. bls. 478. 2) Aarsb, 1906 bls. 220—221. 3) Bnmn
^ultarliu bls. 85. 4) T. d. eru veggir hinnar fornu kirkju á
Gunnsteinsstööum hlaönir meö pvi lagi, 5) Bruun Kullurliv bls.
öl— 84. 6) Arts II, 71. Kugler II, 563-564 7) Leifar bls. 164.

Sjá Privalb. bls. 120. 9) Privatb. bls. 203, 223. 10) B. S. I, 544.
S-fuW. I, 323—324. Kirkjuskot þaö, sem nefnt er i Vatnsfirði 1500
W. I. VII, 533) er úlbrot (»Svalegang«) um btafkirkju, en ekki
lorlkirkjuskot. 11) B. S. I, 198. 12) Slurl. II, 114.

12

180 DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

miUi undírstokks og jarðar. Tíðast mun það vera, a5
veggir úr torfi hafi verið óbrotnir, og ekkert gjört til
að nota þá til prýði, eða prýða þá. Pó segir sagan, að
hornsteinarnir (3) i veggjunum i Hitardalskirkju hafi
til skamms tíma verið til, og myndir á þeim af Hít og
Bárði Snæfellsás 1), en að nú er ekki eptir nema einn^).

Pó ekki sé þess getið í hómiliunni, voru sjálfsagt
allar kirkjur með vindskeiðum. Að visu eru kirkjuvind-
skeiðar ekki nefndar nema einu sinni í skjölum frá
þeirri tíð, — það er í sálugjafabréfi Bjarnar Jórsalafara
frá 1405. Þar ánafnar hann Grundarkirkju í Eyjafirði
efni í vindskeiðar En svo virðist það sjálfsagt, að
kirkjur hafi verið með þessari prýði, að óþarfi er að
rökstyðja það frekar. Sama er að segja um það, að
kirkjur og bænhús hafi verið með kross á barstinnij þó
þess sé ekki getið nema einu sinni á þeim tima. Árið
1379 er miðað við kross á bænhúsinu á Sævarlandi i
Laxárdal sem landamerki*).

Hin miklu dyr, sem samkvæmt hómilíunni voru á
brjóstþilinu innra^), og lágu inn í kórinn, hafa vafa-
laust að jafnaði ekki verið eins mikil og ætla mætti af
orðunum, því opt er getið um bjór og bjórtjöld yfir
kórdyrum ®). Eptir þessu hafa dyrin, úr þvi að hægt var
að tjalda bjórþilið fyrir ofan, ekki getað náð nema upp
undir það, og því varla getað verið ýkja há. Venju-
legast mun, eins og tíðkast hefur alveg fram á þennan
dag, hafa verið milligerð milli kórs og kirkju — grindur,
sem hafa átt að merkja, eða stundum verið lestrarkór
(lectorium) "^), en varla hefur það vegna smæðar kirkn-
anna getað verið nema myndin ein, nema á stærstu
kírkjum.

Hér á landi hafa kirkjur, eins og svo viða annars-

1) Kaalund I, 392. Kaalund hefur ekki séö steinana sjálfur»
en tekur petta úr »antikv. dagbogsuddraga fyrir 1841 eptir Jónas
Hallftrimsson. Sjá og i. /. F. F. 1908, bls. 31. 2) A. /. F. F. 1. c
3) D. L III, 702. 4) D. /. III, 337. 5) Austurgaflar kórlausra
kirkna voru opt úr toríi, t. d. á Gunnsteinsstaöakirkju sbr. D. !•
VII, 360. 6) i). /. V, 251, 268. 7) 5. S. I, 823 sbr. 885.

NR. 6 í HJALTADAL • 181

staðar, verið pentaðar innan. Að utan var vitanlega
ekki að hugsa til að penta annað en gaflana á torf-
kirkjum. Hvergi er þó getið, að þeir hafi verið pent-
aðir, en optsinnis er sagt frá þvi, að kirkjur hafi verið
bræddar, þ, e. tjargaðar^). Ef ráða má af máldaga
Brautarholtskirkju, sem segir: ))hafði Jón (þ. e. Jón
Ófeigsson) látið bræða kirkju með fjórum tjöru tunn-
um«2), virðist bráðin á kirkjurnar ekki altaf hafa verið
numin við neglur sér. Auk dómkirkjunnar í Skálholti,
sem Marteinn Einarsson siðar biskup pentaði innan á
dögum Ögmundar biskups^), er getið einu sinni eða
tvisvar um kirkjur alpentaðar innan*). Annars sýnist
hafa verið algengast að penta brjóstþilið innra, »penta
kór framan« eins og það var nefnt^). Hvernig þessari
pentan var varið, verður ekki með vissu sagt, hvort
það hafi verið með einum lit eða fleirum, eða hvort
það hafa verið málaðar myndir. íslenzkir máldagar
sýna, að hér hefur til forna þótt mikið til þess koma,
eins og reyndar annarsstaðar úti um löndin að kirkjur
væru tjaldaðar. Varla er til svo aum kirkja hér, að hún
eigi ekki að minsta kosti ))tjaldaleppa«, ))tjaldaslitur«
eða ))tjaldatötur« einhversstaðar i sig eða á. Hugsast
gæti þvi, að pentaðar hefðu verið tjaldamyndir á þilin
í kirkjunum hér, eins og alltítt var, og er enn erlendis
að gjört sé á steinkirkjuveggi blauta (freskó)*^), og eins
og enn má sjá á þiljum litillar timburkirkju hjá Ráda
i biskupsdæminu Skörum í Sviþjóð'). Á það bendir
staður einn í Kolbeinsstaðamáldaga 1397: ))Herra Ketill
lét penta innan kirkjuna ok lagði þat fyrir tjöld« ^).
Þakið á torfkirkjunum mun venjulegast hafa verið
torfi, ræfrin þakin torfum eins og enn tíðkast^). Þó
virðist það líka hafa verið til, að þekja kirkjurnar með

U D. I. IV, 181. 2) D I. IV, 114. Dietrichson segir, aö
kirkjuveggirnir hafi veriö wbedækkede nied et tykt især paa
Ydersiden ofte fornyet lag Tjæreíí. Omrids bls. 35. 3) B. S. II,
-52. 4) Kolbeinsstaölr D. I. IV, 182 og ef til vill Oddí D, /. VI,
^30. 5) D. I. IV, 48, 96, 207. 6) Omrids bls. 35. 7) Hildebrand bls.
35, 83-84. 8) D. L IV, 182. 9) B. 5. I, 607. D. L IV, 49,

12*

■

182

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

hellu, en ekki verður séð, hvort siðan hefur verið tyrft
yfir helluna, eða hún látin vera ber^). Sagt er á einum
stað, að kór hafi verið þakinn viði-). og kemur það
fyllilega heim við það, sem hér hefur verið haldið fram,
að kórar 1 toríkirkjum hljóti að hafa verið úr tré. Þak
það, sem lýst er í hómilíunni, er greinilegt ásþak, en
mikil ástæða er til að halda, að sperruþakið hafi verið
algengara, að minsta kosti þegar fram í sótti. Ás í þaki
kirkju er ekki nefndur nema einu sinni í Fornbréfa-
safninu^), en víða er getið um langbönd og sperrur*),
sem einmitt eru einkenni á sperruþakinu ^). í sambandi
við þetta má minnast á, að göng hafa opt verið milli
kirkju og bæjarhúsa, ýmist neðanjarðar ®) eða á lopti,
svo að hægt væri að nota kirkjuna til varnar, og að
greiður aðgangur væri að griðastaðnum ; verður ís-
lenzkum þjóðsögum tiðrætt um slik göng. Kirkja sú,
er JÞorsteinn Kuggason lét gjöra i Ljárskógum, mun
vafalaust hafa verið úr torfi, en í Grettlu segir, að hann
hafi bygt göng á lopti milli kirkju og bæjar'), og mun
eins hafa verið á fleiri toríkirkjum.

Klukkum kirknanna var svo fyrirkomið, að þær
voru ýmist inni á kór^), eða í framkirkju ®), á vestur-
gafli kirkjunnar utanverðum ^**), eða í þakriðli (Dach-
reiter) á mæninum^^). Sumar torfkirkjur hafa sjálfsagt
haft klukkurnar í sjálfstæðu klukknahúsi ^-), en um
stöpla á toríkirkjum þarf ekki að tala, þvi að þeir
voru engir.

Á kirkju þeirri á Gunnsteinsstöðum í Langadal, er
fanst suniarið 1918, er óþarfi að gjöra hér nákvæma
lýsingu, því að hún er í öllu verulegu eins og kirkja
sú, er hómilían lýsir. Pó er henni frábrugðið i þessum
atriðum. Hún er með engum kór, en austurgaflinn er

1) D, L VI, 5a7. 2) Ð 1. III, 702. 3) D, 1. III, 518. 4) D.
J. III, 685, IV, 758 sbr. V, 34 og viöar. 5) Pess er getandi aö
kirkjan á Gunnsleinsslöðum er meö sperrupaki, 6) T, d. i Vatns-
firöi. 7) Greitla 122. 8) Z). I. IX, 328. 9) D. 1. IX, 307, 317. 10)
Má ætla af nútíöarhætti sbr. og D, L IX, 317. 11) D. 7. IX, 307.
12) Ibid.

NR. G í HJALTADAL 183

úr torfl og grjóti eins og veggirnir, sem eru liðugur IV2
metri (5 fet) á þykt, og mun það að nokkru leyti stafa
af sigi veggjanna og hruni úr þeim, enda er mælingin
gjörð þar sem jörð og veggir roætast. Þakið er ekki ás-
þak, hieldur sperruþalc. Insta stafgólfið tiefur fyrrum
verið kór, þvi greinilega sér grópar fyrir pílárum og
slám í insta þvertré og stoðum, og í þeim hefur verið
milligerðin milli kórs og kirkju (lectorium). Á vestur-
gafli eru afarlágar dyr, og sín hvorum megin við þær
gluggi, sem þó ekki er meira en V* alin á hvorn veg.
Undir hornstöfunum vestari sér greinilega hornsteinana,
sem eru flatar stórar hellur. Hvergi er frá fornu fari járn-
nagli í húsinu, heldur er alt tréneglt. Kirltjan Hggur,
eins og þegar hefur verið getið, í kringlóltum kirkju-
garði, sem vel markar íyrir á parti, og er hann svo
þröngur, að ekki er sennilegt að þar hafi margir verið
grafnir (sjá töflu XIV).

Að þvi er til aldurs kirkjunnar kemur, virðist hún
tvimælahtið vera frá því fyrir 1550, en ómögulegt er
að ákveða þetta nánar. Þó gæti kirkjan jafnvel hafa
verið bygð fyrir 1432, því það ár er hún í vísitatiu
Jóns biskups IV. virt á 12 hundruð^), og er þar i tahð
álagið, en kirkja sú, er nú stendur þar, getur einmitt
vel hafa verið svo dýr eptir stærðinni (sjá töflu XIV
sbr. töflu VI), En þessi rök hggja til aldurs kirkjunnar.
Árni Magnússon segir í jarðabók sinni undir Gunn-
steinsstöðum ^), að þar sé kirkja, sem syngja megi til
þegar • heimamenn vilja taka sakramenti. I prófasts-
skýrslum um kirkjur 1723—1724^) er hennar getið, en
úr því ekki; sýnist því hafa verið hætt að nota hana á
tímabihnu örskömmu eptir 1724. Gæti hún því varla
verið bygð siðar en um 1700. í bréfi, sem bóndinn á
Hohastöðum ritaði biskupsdæminu um 1811 (bréfið ó-

1) D, I. IV, 514. 2) Jarðabók bls. 624. 3) Skýrslan er dags.
1726. Hún er geymd í skjalasafni biskups í Pjóðskjalasafn-

inu.

184

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

dagsett) ^), út af rekamáli einu við Gunnsteinsstaði segir
hann: ))þótt einhverntíma hefði Gunnsteinsstaðaskemma

— fyrrum kirkja — átt tilkall til «. Eptir þessu

hefur kirkjan verið orðin skemma, eins og hún er enn
í dag, um 1811. 1 bréíi til biskupsdæmisins um sama
mál dags. 21. sept. 1811^) segir sami maður: ))hvort
rekinn skylldi allur tilheyra Holltastaðakirkju eður hálfur
Gunnsteinsstaðakirkju, og síðan jarðarinnar eigendur**),
þar hún er fyrir mörgum öldum niðurlögð«. Bersýni-
lega veit maðurinn ekkert um það, hvenær kirkjan var
niðurlögð, annað en að það var fyrir löngu þá, og
verður það á hans máli fyrir mörgum öldum. Getur
þetta einkar vel staðið heima við að hún hafi lagst
niður fyrri part 18. aldarinnar, og er líklegt, að hún
haíi þá þegar orðið skemma, að minsta kosti var hún
orðin það, er Holtastaðabóndinn ritar bréf það 1811,
sem áðan var vitnað i. Ekkert virðist og Hklegra en að
kirkjan, úr þvi hún hefur getað staðið um 200 ár með
þeirri meðferð, sem skemma hlýtur, hafii áður en hún
féll úr tigninni getað staðið það liðugt hálft annað
hundrað ára, sem þá vantar upp á að hún sé úr ka-
þólslmm sið, með þeirri meðferð, sem kirkjur fengu,
sem alténd hefur verið eitthvað skárri en sú, sem á
skemmum var, þó að hún eptir siðaskiptin ef til viU
hafi ekki verið eins burðug og skyldi*). Eitt er það til
marks um aldur kirkjunnar, að allmiklu er jarðvegur-
inn fyrir utan kirkjuna hærri en gólíið i henni, sem
þó er með allþykkri skán, aðallega í miðjunni, svo að

1) KaQi sá úr bréfinu, sem hér er tekinn upp, er prentaöur
i D. L X, 15. 2) íslands Bisícupsdæmis Journal nr. 683 — li- i
PjóÖskjalasafninu. 3) Svo fyrir eigendum. 4) Svo segir í Alda-
söng Bjarna skálda:

Frek er nú tolla tekti

tvöföld þar lögð við sekt,

hús droitins hrörna og fálla,

hrein eru stundum varla etc.
Digíningen bls. 404. sbr. bls. 95 i þessu riti.

NR. 6

í HJALTADAL

185

gólfið hvelfist þar töluvert upp alveg fram að dyrum,
en hallar nokkuð snögt að syllustokkum.

í kaþólskum kirkjum var forðum, og er enn skál
með ræsi úr botninum, er liggur niður undir vegg
kirkjunnar. Þangað er steypt vigðu vatni, er það fúlnar,
þvottavatni af altarisdúkum, corpórölum og purifica-
toriis, og öðrum þeim helgum vökvum, sem ónýtir verða,
oðrum en hinu helga sakramenti in specie vini, og ekki
mega fyrir helgi sakir fara undir hunda og manna
fætur^). Shkar skálar voru á miðaldakirkjumáli nefnd-
ar piscinæ^). Hér á landi þektust þær líka^), og
nefndust sacraria, og eru þær stundum nefndar í stat-
útum biskupanna^). í^að var þó víða að kirkjur voru
ekki svo efnum búnar, að þær gætu átt sacrarium, og
urðu þær því að koma ár sinni öðruvisi fyrir borð,
svo í sama stað kæmi niður. Voru þá t. d. teknar upp
fjahr úr gólfinu, og vökvunum helt í grundvöll kirkj-
unnar, og þar fram eptir götunum. Hér á landi var í
toríkirkjunum auðveldur aðgangur að því að fá hand-
hægt sacrarium með litlum kostnaði. Þurfti ekki annað
«n að gjöra hvilft, eða geil í vegginn og hella i hana.
Veggurinn saug þá i sig vökvana. GeiHna mátti svo
byrgja með hlera á vegg-þilinu. Styrkist sú skoðun að
svo hafi verið mikið við það, að hinn sæH Guðmundur
biskup bersýnilega af frásögninni í sögu hans notaði
þekjuna á bænhúsinu á Hamri i Steingrimsfirði sem
sacrarium ^). í kirkjunni á Gunnsteinsstöðum er sacra-
rium ennþá með ummerkjum, í austurgafli kirkjunnar,
sem er úr torfi, er, þar sem veggurinn tekur meðal-
manni i geirvörtur, ferstrent gat í hann, sem er mjög
tæpa hálfa ahn á dýpt (sjá myndirnar 2 og 3. Mynd
1 sýnir kirkjuna að utan), og er þakið á gatinu rept
upp með hvalbeini, svo ekki hrynji veggurinn ofan i.

1) Omrids bls. 113. sbr. IIL kafla pessa rits. 2) Á fornu
iíirkjumáli merkir oröiö skíroarlaug. 3) Pær hafa veriö og eru
€an lögboönar i kapólsku kirkjunni. * 4) T. d. D. /. II, 30, 527, §
27, 528, 549, 797. 5) B, S. I, 607.

186 DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

Botninn á gatinu (þ. e. hliðin lóðrétta á lóðrétta línu
úr reptinu) er með einkennilegri keilulagaðri dæld, sem
bersýnilega stafar af því, að þarna hefur að staðaldri
verið helt niður einhverju, sem smám saman hefur
skolað burt með sér nokkuru af moldinní, þar til dældin
var komin. Það verður þvi að telja mjög svo vafalitið, að
þarna sé sacrarium, og styrkir það enn að mun þá skoð-
un, að kirkjan á Gunnsteinsstöðum sé frá því fyrir siða-
skiptin, þótt eðhlega verði það ekki nákvæmar ákveðið ^).

t*að er ekki ástæða til að gjöra kirkju þá, er Brynj-
ólfur Jónsson frá Minnanúpi hefur lýst í Árbók Forn-
leifafélagsins^), og látið gjöra af líkan, sem geymt er í
Þjóðmínjasafninu^) að umtalsefni, af þvi að hún er ekki
frábrugðin torfkirkjum eins og þeim er lýst hér framan,.
að öðru en því, að hún er með sperruþaki 2. tegundar
2. flokks, eins og Valtýr Guðmundsson skiptir þeim*)-
Pó er þiið afbrigði í þakinu, að langböndin liggja utan
á ræfrinu milH mæniáss og skammbita, og að sperr-
urnar eru i tvennu lagi, efri sperrur og neðri. Neðri
sperrur frá staflægjunni á skammbitann, en efri sperrur
frá skammbita í mæniás. En óvíst er nema þetta stafi
af rangri eptirtekt, og þó svo sé ekki, er óvist hve fornt
þetta lag er. Eptirtektarverðast á kirkju þessari er það,.
að klukkurnar hanga i litlum aukaskammbita fyrir ofan
skammbitann milli fyrsta og annars stafgólfs.

Hefur hér nú verið reynt að gefa sem glöggasfc
heildaryfirlit yfir islenzkar miðaldakirkjur alment, en
það hlýtur að vera óhjákvæmileg undirstaða, ef gjöra
á lýsingar á einstökum fornum kirkjum í smáatriðum
(Detailbeschreibung).

1) í fljótu bragöi kynni manni aÖ delta 1 hug aö hér væri
uppfylt vindauga á feröinni. Svo er ekki. Par eö ég innan
skamms mun gjöra pessari elnu íslenzku kirkju úr kapólskum
siÖ betri skil, skal ekki fjölyrt frekar um pelta hér, 2) Á. L F.
F. 1897 »Hin síöasta útbrotakirkja á íslandi((. 3) Nr. 4901 í safn-
inu sbr. Pjóðminjasafn bls. 35. 4) Príualb. bls. 127.

IIL

Hö]a;döiiiki]:*lcja utan og* innaiii.

Hver, sem með athygli hefur lesið kaflann á bls.
98—118, hlýtur að hafa veitt þvi eptirtekt, að íslenzkar
ttiiðaldakirkjur hafa fast verð, sem þær áttu að hafa
altaf, og máttu ekki fara niður fyrir, og fyrndin á kirkj-
iinum var miðuð við þetta ákveðna verð. Virðingin á
tré" og toríkirkjum á bls. 111 sýnir hinsvegar, að verðið
stóðst á við vissa lengd — og vitanlega breidd lika —
á kirkjunum. Verð og lag var sama, óbreytanlegt, hver
sem örlög kirkjuhússins urðu að öðru. Þetta kemur
skýrt fram i bréíi frá 4, Janúar 1428, þar sem Kristín
Björnsdóttir lofar að gjöra upp kirkjuna í Víðidalstungu,
sem þá var n^'brunnin, ))svo langa og breiða, sem hún
kynni sannast að spyrja« ^). Miðaldirnar breyttu ekki.

Ef Hólakirkjurnar eru athugaðar, falla þær þegar i
stað 1 tvo flokka, kirkjurnar fyrir og eptir siðaskiptin.
^^irkjurnar eptir siðaskipin, kirkja Guðbrands biskups

kirkja Friðriks V. koma því máli, sem hér er rætt,
^kkert við. Kirkjurnar fyrir siðaskiptin falla í þrjá flokka:
tvaer kirkjur áður' en Hólakirkja varð dómkirkja —
kirkja Oxa og önnur Hólakirkjan — , kirkjur eptir að
hún varð dómkirkja — kirkjur Jóns, Jörundar og Pét-
urs — , og svo hin ófullgjörða kirkja Auðunnar. Tvær
fyrstu kirkjurnar skipta hér engu máli, af því að þær
^oru ekki dómkirkjur, enda er það ekki nema sáralítið,
s^m menn vita um þær, og er það til týnt í fyrsta kafla

1) i). /. IV, 352.

188

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM * SAFN V

rits þessa bls. 8—9. Sama er að segja um steinkirkju-
byrjun Auðunar biskups, og er það, sem til er um hana,
að finna á bls. 16—18 hér að framan').

Hús þau, sem hér koma til greina, eru dómkirkj-
urnar þrjár, Jóns, Jörundar og Péturs,

Það er enginn efi á þvi, að dómkirkjurnar voru að
því leyti með sama hætti og aðrar kirkjur, að þeim
var haldið í sömu stærð og lagi. Pó að þær einhverra
orsaka vegna færu af, voru þær bygðar upp alveg eins
og þær voru áður. Brygði út af þvi í einhverju, er þess
getið beinlínis eða óbeinlinis. Til dæmis er kirkja sú,
er i Skálholti var bygð 1311, stærri en sú, sem fyrir
var, því svo segir í annálum: »upphafin kirkjusmíð in
mikla i Skálholti« ^). Það er og heldur ekki neinn vafi
á að kirkja sú, er biskup Ogmundur lét smíða eptir
brunann 1525, hafi verið stærri en fyrirrennarinn; svo
segir i kvæðinu um Ögmund:

Stuttar áður stundir líða,
eoD slærri kirkju lét hann þá
bragna láta byggja og smiða
og búa til sem fljótast má°).

t*að er heldur enginn efi á því, að það var langhent-
ugast að hafa kirkjurnar eins altaf, svo opt urðu kirkju-
skipli, Sama teikningin hefur þá verið notuð, Pað
hafa sem sé óefað verið hafðar teikningar, er svo stór
og vönduð hús voru gjörð. Eru slikir útlendir upp-
drættir til allmargir, og má þar einna fremst nefna
uppdráttinn af klausturkirkjunni í St. Gallen, sem er
frá 9. öld^). Torfkirkjurnar islenzku hafa óefað verið
bygðar af augum, en stóru kirkjurnar eptir uppdráttum.
Og það er svo að segja sagt beinlínis, að Ögmundur

1) Síra Jón Gislason segir 1 Einföld meining bls. 32 aö
Auðun biskup hafi fyrslur manna búiö hér til skeljakalk er
hann bjó til ))stofu sina, hvðrja ecki pókti auðvelt að rjúfa«.
Hvaðan hann hefur þelta veit eg ekki, en pað hlýtur, ef satt er,
aö hafa veriö í kirkjuna sem hann brúkaði skeljakalkið, en ekki
slofuna, pvi hún var úr tré. 2) /. A. 53. 3) B. S. II, 309, 26 vísa.
4) Ferguson II, 213—17

NH. 6 í HJALTADAL 189

biskup hafi gjört uppdrált af hinni stóru kirkju, er
hann hóf að byggja, þvi svo segir í kvæðinu um hann:

Reist var þetta ranniö friöa,
ráöin lagöí hann gjörvöll á
og þar eptir ýtar smiða

Það voru bygð íímm kirkjuhús á Hólum fyrir siða-
skiptin, og kann mönnum að þykja það mikið, og æfi
þeirrar kirkju hafa verið á hverfanda hveh'. En ekki
hafði t. d. dómkirkjan i Skálholti slitið færri húsum
^öi sama tíma, og skal til samanburðar sett hér stutt
^fisaga Skálholtskirkju:

1) Gissur hvlti lét byggja fyrstu kirkju í Skálholti^).

2) a) Gissur biskup lét byggja aðra kirkju i Skálholti,

er Dalla móðir hans var dáin. Var kirkjan þrí-
tug að lengd"),
b) en Magnús biskup lét auka þá kirkju mikið^).

3) a) Klængur biskup lét byggja nýja kirkju 1153^).

b) Páll biskup lét smiða við hana stöpul og Þor-
lákskirkju 1 stöplinum^),

c) og var kirkjan 1270 orðin hrörnuð að þökum^).

4) Pwi lét Árni biskup Þorláksson gjöra nýja kirkju,
er brann til kaldra kola 1309, og var þá beðið um
alt ísland til uppreistar kirkjunni og ))stóðu margir
þar vel undir(( **).

5) 1310 kom Árni biskup út með kirkjuvið og 1311
hófst kirkjusmíðin ))mikla((^), en sú kirkja fauk 1318
og stöpullinn með^®),

ö) a) og hlýtur þá Árni biskup Helgason að hafa bygt
nýja kirkju, þó hvergi sé þess getið.

b) Á dögum Villíins biskups var stöpulHnn orðina
svo hrör, að hann varð að byggja hann allan
frá grunni ^^).

c) 1417 lét Árni III. bæta kirkjuna að ýmsu^^).

1) B. S. II, 309, 27 vísa. 2) B. S. I, 61. 3) B. S. I, 67. 4) B.
l 77. 5) B. S. I, 81-82. 6) B. S, I. 132. 7) B, S. I, 686. 8)/.
487. 9) /. A. 391-392. 10) /. A. 204. 11) /. A. 287. 12) /. A.

292.

190

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

. d) 1471 er kirkjan og stöpullinn mjög lítt stand-
andi sakir viðaleysis og þurfa aðgerðar við, eigi
þau ekki að falla, og krefst Sveinn biskup reka-
viðartillags af kirkjum á Ströndum og Vest-
fjörðum ^).

e) 1476 er stöpullinn endurreistur^).

f) 1525 brann kirkjan, og var hitinn svo mikill, að
klukkurnar og koparinn af þakinu runnu').

7) 1526 byggir Ogmundur biskup til bráðabirgða stora
kapellu^) sbr. visuna:

Lilla kirkiu lét hann smíöa,
svo lofiö guös mætti fremjast pá

8) a) Lét Ögmundur biskup um leið byrja á stórri

kirkju:

Stuttar áður stundir liöa,
enn stærri kirkju lét hann þá
bragna láta byggja og smíöa^).

Var kirkjan eins og fyrirrennari hennar þakin
kopar:

Kopar og eir lét kaupa og smiÖa').

Komst kirkjan það langt á veg, að biskup gat
vígt hana:

VígÖi hann siöan vandaö smiöi *).

Var kirkjunni þá samt ekki lokið, og eptir að
biskup misti sjónina, seinkaði smiðinu afarmikið:

SiÖan tók aö seinka smiöi
sagðrar kirkju paöan í frá ^).

Stöpull kirkjunnar var fullgjörður 1537^**), sama
árið og Pgmundur lét af biskupsdómi i fyrra
sinni.

b) 1548, þegar Marteinn Einarsson tók við kirkj-
unni að Gissuri látnum, var kirkjan mjög hrörn-
uð af vatnsgangi og fúa^^).

1) Z). /. V, 604, (viöabréfiö). 2) D. 1. VI, 86. 3) B. S. II, 239.
4) B. S. II, 268. 5) B. S. II, 309, 24. vísa. 6) B. S, 11, 309, 26.
visa. 7) B. S. II, 310, 28. visa. 8) B. S. II, 310, 30. visa. 9) B.
S. II, 310, 32. vísa. 10) D, L VI, 86. 11) D. L XI, 647.

NR. 6

í HJALTADAL

191

Á sama tíma sem Hólum nægðu 3 kirkjur, kom
Skálholt 8 í lóg.

A. Jónskirkja var bygð um 1107; var húsið fagur-
íega gjört og ekkert tii sparað^). Stóð hún alla leið
fram til hér um bil 1294, að hún var tekin ofan, og
hefur hún þá verið orðin mjög hrum, þó dyptað hefði
verið að þaki og öðru um 1200^). Þegar Guðmundur
biskup Arason dó 1237, var hún orðin svo léleg, að
ekki var orðið óhætt að hringja i henni meiru en einni
til tveimur klukkum í senn**). Ekki er til neilt mál á
henni, eða lýsing á lögun hennar, en með skírskotun
*il þess, sem sagt hefur verið, má ætla, að hún haíi
verið eins og kirkja sú, er Pétur biskup bygði, og vis-
9st þangað um það efni. Kirkjan sneri austur og vestur
eins og venja er til^). Upp með kirkjunni hafa verið
i'eistar skorður eða stoðir til að styrkja hana. Sést þetta
Dojög greinilega á frásögninni af falli Halls Kleppjárns-
sonar í Guðmundarsögu, þar segir um Hall: ))hann
verr sik vel ok opar austr um kirkjuna ok siþan norðr

sönghusit, ok féll hann þar heá stoðinne. . . . En
hann Jón gekk þá eitt fet að kirkjunne. . . . Stoðin
varð blóðug mjög((^). Stoðir þessar hafa legið skáhalt
iipp undir vegginn, eins og myndirnar á töflu V sýna.
í^essar stoðir hafa verið á öllum Hólakirkjum, þar til
kirkja Péturs biskups fauk 1624. Betri lýsingu á þess-
stoðum er ekki unt að fá, en í eptirfarandi tveim
"vitnisburðum um fok Péturskirkju, hverjum að kenna
væri, og set ég þær hér.

(Bisk. Hól. Chart. Fasc. IV, 22. Frumrit í Pjódskjalasafninu

i Reykjavík.)

Þad auglysum. vottum og viðurkiennum vier eptter-
skrifader menn. Jon Einarsson. Jon Asgrijmsson. annar
Jon Einarsson. Sveirn Þorsteinsson. og Asmundur Finns-
son og fleijre adrer. ad vier vorum heimilisfaster ad
Hoolum i Hialtadal. Anno 1624. vm haustid. og vorum

1) B. 5, I, 163. 2) Ibid. sbr. þetla rit bl. 13-14, 3) B. S. I,
^85. 4) B. S. I, 551. 5) L. c.

192 DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

tilskickader ad dijfta ad kirkianne. sumer ad hera ad
henne torf. hennar kör og stöpli nedann. Enn sumer
ad negla þad lauslegt var, og vmm ad bæta þad med
þirfte. ad forlægi kirkjuprestsinz og Roidzmannsins.
So fœrdum vier og summleiger þœr stoder i sporinn er
med þurtte. er stodu vid somu kyrkiu. og settum steina
oc hellur i jord, suo ad sömu stoder skglldu ecke fce^'
asU Suo berum vier S(ira) Þorbergur Asmundsson.
S(ira) Arngrijmur Jonsson prestar. og Þorbiorn Einars-
son þad vitne. ad vier vissum þetta sama haust giört
vera. Enn seige nockrer hier a möte. edur sagt bafe.
þa Reynast þad opinnber osanninde. Vilium vér þessa
vors vitnisburdar bijkender verda. Og meire sanninde
a giora, ef þurfa þyker. og selium vier greinder vottar
svmleger vor nöfn med eigín hendi hier fyrir nedan.
Enn hiner adrer handfesta Ara Magnussyne þennann
sinn vitnisburd opinberlega. Datum ad Hoium i Hiallta-
dal Anno 1625 þann 13 dag Junij.

Jon Einarsson Jon Asgrimsson

med Eiginn hendi med eig. hendi

Arngrimur Jonsson Þorbergur Asmundsson p(restur)
med Eiginn hende (L. S.)

(L. S.) Þorbiorn Einarsson

(L. S.)

(Bisk. Hol. Chart. Fasc. IV. 23. Frumrit i Pjóöskjalasafninu

í Reykjavík.)

Vmm Domkyrkiuna.
Wier eptterskrifader menn Þorbergur Asmunds-
son kyrkiuprestur ca Holum. Sira Arngrijmur Jonsson.
Þorkiell Gamlason Hoola Radzmadur. Porbiorn Einars-
son. Tumas Jonsson bryte. Sigurdur Jonsson vnder-
bryli. Jon Einarsson smidur. Jon Asgrimsson. annar
Jon Einarsson. Gudlaugur Carson. Jon Arnason og Kol-
beinn Þordarson heimilismen di Hölum j Hialltadal
opinnberum þeim oUum. er þetta Bref siá edur heyra.
ad ærlegur mann Are Magnusson krafdi oss sanngiarn-
legs vitnizburdar. Eptter þui vær villdum fyrir Gudi
og konglegu valldi Bijkiender verda. huorninn cid su

NR. 6 • 1 HJALTADAL

195

forgamla Holakyrkia hefdi ad stodum stadit oc siudd
^erid. leingst vm a medan vær höfum til vitad, oc suo
Girninn nu vm þann tijma ad hun fiell. Somuleidis og
i annan máta huortt ad hennar hefdi j haust ad var.
og adnr enn hun fiell. giætt verid eptter veniulegum
hætte. Og med þui oss heirer. eptter gudz bodi og natt-
urlegum Rietti. yfer sannleikann ekki hilming ad draga
Riettilega til krafder. þui i Gudz nafne Amen. Vottum
00 vidurkiennum vier fyrrskrifader menn. ad vær hof-
um hier a Holum til vista verid. sumleger samfleijtt
Díieir enn 15 óir og þadan af skiemur. enn einginn vor
skiemur enn .V. ar. og seigium vier i allann sannleika.
ad greind Holakyrkia var ad mestu riett standandi.
þad menn máttu sia og skynia. ádur enn hun fiell og
so þar firir. og hun hafdi med sömu skordum oc stod"
u/n stadit allann þann tijma vœr hofum til vitad og
huorki fleijre nie fœrri vpfpja huoruga sijdu. enn nu*
yar hun med standandi sijdast. og þo ad fleijre stoder
vœri fgrir nordan fram enn fyrir sunnan, þa var þad
cptter biskupsinz sialfs skickan, Stod greind kgrkia med
^öma Öllum siodam. þa hun fiell. so vitum vier og i
sannleika. ad kyrkiupresturinn oc Porkiell Gamlason lieiu
somu stoder allar fœra j haust epiter þörfum og eptter
vanalegum hœtte vnder veturinn. þar med og ad kyrki-
unne dubba og dijfta ofarlega og nedarlega. eplter þui
framast var mogulegt vid ad sia og giora og epter efn-
um. so ad torf var loitid nedan vid stopul. kor og
J^yrkiu. ad vedur mœtte ecki jnn komast. Epter þui vane
haíidi til verid. og þad var neglt og lagfært sem þurfle^
Enn adur enn sama kyrkia fiell af þui suijplega fiuk-
vidre af einum byl eda tveimur. med stopli. kor og
kyrkiu. og henne med ollum sl0plum kollvarpadi fra
hennar grundvallan. þa geingu hier vmm þad bijl hun
fiell jardskialptar mickler. oc so þar firer. so ad smærre
hus oll bijfudust. og þad hyggium vier sömu kyrkiu
^irninn Reynt hafa. edur og verda meiga. ad med storm-
iuura. og þui ognarlega fiukvidri hafe hana losad og
þannenn koUkastad. þuiat vær vitum j sannleika. ad

194 DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

stormikil vedur onnur hafdi hun af stadit. enn þo var
hun og ad falli kominn þridia dag huijtasunnu fi þui
firra Are^). so ad þar matte ecke sia vp(p)a millum.
Edur huort hun mætte þad vedur af bera. og þad
hyggium vier hana eirninn miog veijkt hafa. oc kunn-
um vier fyrir gudi og monnum eptter vorre samvisku
hier ecki annad sannara vmm ad bera. huors vier vili-
um og med æru bijkiender verda. oc handlögdum yier
greindum manni nefndum Ara Magnússyni so felldann
vorn vitnisburd. hvar vier viHum og meire sannleika
01 giora ef þuría þyker. Enn til meiri stadfestu hier
vmm þa þryckium vier voru jnncigli hier fyrir nedann.
enn sumleger vnderskrifa þetta bref med eiginn hendi.
huort ed skrifad var i sama stad þann 14 dag Junij a
sama Áre og íirre seiger^),

(L. S.) Arngrijmur Jonsson Þorbiorn Einarsson
med Eigin hendi (L. S.)

Jon Einarsson Jon Arngrimz(son)

med E. h. med E. h,

Þorkiell Gamlason Gunnlaugur Carson

med eigenn hendi E. h.

Um leið og skjöl þessi lýsa stoðunum ())st0plunum«),
sanna þau og, aðkirkjan hafi ekki breyzt i vöfunum. Sýna
þau einnig, hvernig gengið hefur verið frá grunni kirkj-
unnar. Steinum hefur verið hlaðið upp, og púkkað vel
undir ; fundust slíkir undirveggir við norðausturhorn
kirkjunnar (sjá mynd 9), og eins og skjölin bera með
sér, voru steinarnir bundnir saman með toríi, aðallega
til þess að ekki kæmist vindur undir kirkjuna. En a
skjölunum virðist einmitt svo, að kirkjan muni hafa
fokið af þvi, að ekki hafi verið nægilega vel frá henni
gengið að þessu leyti. Á kirkju þessari var stöpulP)»
en jafnframt virðist hafa fylgt henni klukknahús, laust
við kirkjuna, þvi svo segir í Guðmundarsögu: ))Kol-
beinn stóð í klukkna huse ok lék sér at klukkunum« *)»

1) Þ. e. 18. Maí 1624. 2) P. e. 1625, pó aö ártalsins sé eUki
fyrri getið i bréfiuu. 3) B, S. II, 158. 4) B, S. I, 551.

NR. 6

í HJALTADAL

195

Off var það ekki einsdæmi að svo væri (sbr. I. kafla),
enda sýnist kirkjan 1 þá daga hafa verið afarauðug að
klukkum^). Óefað hafa — i öliu verulegu — verið sömu
stúkur á kirlíju þessari og hinum siðari; þó er ekki
getið nema um eina stúku, og var hún suður úr kirkj-
unni^) framanverðri^). Svo virðist sem framkirkjan hafi
legið lægra en kórinn, því að getið er um þrep á milli
sönghúss og framkírkju — sönghúsgráður *). Hve mörg
ölturu hafi verið í kirkjunni, verður ekki séð, en hitt
er vist, að háaltarið stóð laust frá vegg, svo gengt var
á milli, því Guðrún kirkjukerling leyndist fyrir innan
altarið er draugagangurinn stóð sem hæst^). Glerglugg-
ar munu engir hafa verið á kirkjunni, heldur aðeins
göt með hlerum fyrir, þvi svo segir i Jóns biskups sögu,
að Hildur nunna heyrði gauraganginn i kirkjunni, og
gengi til. )>Hún lauk upp glugga einum, er var á söng-
þilinu, ok leit hun fram í kirkjua^). En eptir þessu hafa
kórgluggarnir vart verið meira en tæpir 150 cm frá
jörð, það er meðalaugnhæð kvenna. Þetta gjörðist á
dögum Ketils biskups (1122 — 1145), og hafa þetta verið
óbyrgð op, þvi þá var ekki á glergluggum von; þeir
eru í fyrsta sinni nefndir í máldaga um 1220 ^), og
þegar Páll biskup kom til stóls sins nývigður, er það
haft til marks um rausn hans, að hann hafði með sér
tvo glerglugga '). Um annan innri frágang kirkjunnar
eru engin gögn önnur en þau, að í kirkjunni var fastur
biskupsstóll (cathedra), því er bein Jóns voru tekin
upp, sat Brandur biskup »í stóli sínum í kantarakápu« ^).
Hvort önnur sæti hafa verið á kór á þessari kirkju,
verður ekki séð. Kringum kirkjuna hafa verið smákofar
handa einsetumönnum ^), og áfast sönghúsi sunnan-
megin var einsetukofi (erimitorium) Hildar nunnu, Á
Oxakirkju hafði verið blýþak^"), og hefur varla verið
minna haft við kirkju Jóns biskups. Pó að farið

1) B, 5. I, 586. 2) B. S. I, 585. 3) J5. S. I, 829 sbr. 885. 4)
B, S. I. 206. 5) L. c. 6) Z). /. I, 407. 7) B. 5. I, 131. 8) B. S. I,
186. 9) B S, I, 239. 10) Bls. 8 i þessu riti.

13

196

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

væri i Skálholli þegar i stað að jarða biskupana innan
kirkju, — var þar fyrstur jarðaður Kolur og hjá hon-
um ísleifur^), — komst sá siður ekld á á Hólum fyrri
en seinna. Jón biskup Ogmundsson var jarðaður utan
kirkju i hvelfingu til austurs, sunnan við kórinn^).
Guðmundur biskup var aptur á móti jarðaður innan
kirkju i stúkunni suður af framldrkjunni ^), en þar var
þá búið að jarða tvo presta áður, og lá hann á milli
þeirra. Jörundur biskup fór 1275 í leiði Guðmundar **),
en Auðun biskup tók bein hans úr jörðu^).

B. Jörundarkirkja var bygð um 1294. Jón Espólin
tilfærir málið á henni. ))Var hún at lengd vel L álnir,
frammkyrkjan XIX álna breið, en XIII oc III þumlungar
at hæð, kórinn XVII alna breiðr, stöpullinn XVII alna
breiðr oc jafnlangura ^), segir hann, en hefur bers^^nilega
tekið sitt mál eptir biskupasögum sira Jóns Halldórssonar,
því síra Jón segir: ))var sú kirkja að leingd 50 álnir,
sjálf framkirkjan var 19 álna breið, en xvj og 3 þuml-
unga há. Kórinn var 17 álna breiður. StöpuUinn var
17 álna langur og eins breiður« ^). Pó að málunum
beri ekki saman er auðséð sambandið á milli þeirra.
Hinsvegar er og auðséð, að ekki er hér á ferðinni mál
það, sem til er af kirkju Péturs, vegghæðin er önn-
ur, og vantar kirkjubreidd um stúkurnar. En þó er
þetta mál svo svipað málinu á kirkju Péturs, að það
fyllilega sannar mál milt, að Hóladómkirkja hafi i öllu
verulegu altaf verið eins í kaþólskum sið. Þessvegna
mega og myndirnar á töflu II — V, þó að þær séu gjörð-
ar eptir málinu á kirkju Péturs, gefa nokkra hugmynd
um Jörundarkirkju. Hið eina sem vitanlega er óvíst
hvort eins hafi verið með kirkjunum er talan á stúk-
unum. Það er í. d. lítið sennilegt, að á Idrkjunni hafi

1) B. S. I, 63-64. 2) B, S. I, 177, 250. 3) B. S. I, 585, 829,
885. 4) B. S. I. 609. 5) B, S. I, 829. 6) A. Esp. I, 33. 7) Bisk-
upasögur Jóns Halldórssonar, æfi Jörundar. Er nú hdr. paö af
Biskupasögum, sem ég hef notaö, og þá átti Jón heitinn Por-
kelsson pjóöskjalavöröur, faöir minn, í eigu Þjóöbókasafnsins.

NR. 6

í HJALTADAL

197

verið Maríustúka. I frásögninni at stefnu Jóns biskups
Halldórssonar til Laurentiusar segir: ))og sem hámessa
söngst, og eptir offertorium 1 messunni, Þórður djákni
(þ. e. sendimaður Jóns biskups) var kominn fyrir Mariu-
altari(( ^). Hefði Maríustúka verið á kirkjunni, hefði
Mariualtarið og verið i henni, og myndi^þá að öllum
líkindum hafa verið kveðið svo að orði: ))var í*órður
djákni kominn á Maríustúku« eða eitthvað á þá leið.
Nú reið Þórði djákna á að Laurentius heyrði stefnuna,
en það hefði verið vanséð, ef altarið hefði verið í stúku,
og þvi hefur hann valið altari, er í kirkjubúknum sjálf-
um var, — það var Maríualtari, og því hefur Mariu-
stúka sennilega engin verið. Af útúrbyggingum voru
með vissu þrjár á kirkjunni, stöpuU, skrúðhús og kór.
StöpuUinn^) var áfastur við kirkjuna, og voru dyr með
hurð milli slöpuls og kirkju — kirkjudyrnar ^). Sýnir
staður sá, sem vitnað er til, að stöpullinn hefnr ekki
verið talinn kirkjupartur 1 þrengstu merkingu orðsins.
Það mun þó varla liggja i þvi, að stöpulHnn hafi verið
opinn að neðan — klukknaport, — eins og staðurinn
gæti gefið tilefni til að halda, með því lagi myndi kirkj-
unni hafa orðið of fokgjarnt. Hvort hafi verið »kirkjae
í þessura stöpli, eins og var í SkálholtskirkjustöpU þeim,
er Páll biskup bygði^), skal látið ósagt. Skrúðhús kirkj-
unnar er margnefnt ^), og var það notað svo sem
nokkurskonar kapitulahús. Biskup tók þar opinberlega
á móti gestum^), og var þar altari, og lét biskup stund-
uni syngja sér messu þar^). Kór kirkjunnar var greindur
fi'á kirkjunni sjálfri með vegg, svonefndum lestrarkór
(lecto rium), og varð komist upp á hann^). Voru slíkir
^eggir með palli ofan á algengir i erlendum kirkjum^),
sérstaklega enskum^**), og eru sumstaðar til enn^^). Á

1) B. S. I, 860. 2) /. A. 285, 3) B. S. I, 860. 4) Bls. 163 i þessu
riti. 5) B. S. I, 823, 859, 884-5. 6) Ibid. 7) B, S. I, 874 sbr. 914.
8) B, 5. I, 823 sbr. 885. 9) Olte I, 50—51. 10) Cox: English chiuch
furnilare 82 íí. 11) Sá, er þetta ritar hefur séö lestrarkóra i dóm-
kirkjunni í Havelberg, skanit frá BerlÍD, og í hinni fornu kirkju
fransiskusarmunka í Rothenburg vlö Tauberíljót í Bayern.

13*

198

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

lestrarkór var prédikað, þar stóðu söngmenn, og þar
var lýst ýmsum markverðari lýsingum^), Milligerð sú
milli kórs og kirkju, sem tíðkast hefur til skamms tíma
á islenzkum sveitakirkjum, er leifar af lestrarkór. I grisk-
kaþólsku kirkjunni tíðkast hann enn (íkonóstasis), og
skiptir hann þar kirkjunum alveg í tvö hús. Veggur leslrar-
kórsins var opinn og pílárar í, og setti þá Auðun bisk-
up ^). Á kórnum var háaltarið, i fyrstu úr tré, en Auðun
biskup lét gjöra það úr steini, og leggja þrcp (gráður)
í kringum það^). Var altarið holt innan, með járnhurð
fyrir, og voru þar geymdir dýrgripir kirkjunnar ^). Yfir
háaltarinu stóð himinn — svonefnd húfa — á fjórum súl-
um. Lét Auðun biskup færa hana til, svo hana bæri betur
yíir altarið, og penta hana. Yfir og aptur af altarinu
(sjá töflu II) hefur Jónsskírn vafalaust staðið, eins og
það gerði í Péturskirkju ^) þó hvergi sé þess gelið. Á
kór var hásæti biskups^), og að ölium Hkindum formar
handa kórsbræðrum, en að þvi mun viiiið i umtali
um Pélurskirkju. Gólfið i kirkjunni hefur annaðhvort
verið hellulagt, eða úr tré, að minsla kosti; varð að brjóta
upp gólfið þegar verið var að leita að beinum Guð-
mundar biskup?, en svo myndi varla vera að orði
kveðið um moldargólf. Kirkjan var með blýþaki eins og
hinar fyrri kirkjur, enda getur máldaginn írá 1396 —
tveim árum eptir fokið — um blý af kirkju.

C- Péturskirkja var bygð 1395, og stóð fram yfir
siðaskiptin. Hefur síra Gottskálk Jónsson (f. 1524, d.
1590), sem þekti hana og sá bæði i kaþólskum og
evangeUskum sið máhn á henni i syrpu sinni, sem nú
er i British Museum, en hann hefur ritað þau eptir mál-
dagabók Ólafs Rögnvaldssonar, svo ekki þarf að efa að
rétt sé með farið. ))Kirkjan á Hólum i Hjalltadal eigur
svo löng að vera. 50 álna löng, en 17 álner langur
stöpullinn og svo breiður, en framkirkjan 19 álna breið,
en um stúkurnar 15 álna og 20 breið, en kórinn 17.

1) B. S. I, 839. 2) B, S. I. 830 sbr. 890. 3) D, L IX, 295.
4) B. 5. I, 847, 874.

NR. 6 í HJALTADAL 199

álna, en hæð framkirkjunnar hálf þriðja alin og tuttugu,
og tveir þverfingur betur« ^). Eptir þessu voru þvi málin:

1) Framkirkjan -) 50 álna löng, en 19 álna breið.

2) Framkirkjan 35 álna breið séu stúkurnar mældar
með,

3) Stúkurnar (sem voru bæði suður og norður af
kirkjunni) 8 álnir á dýpi (^^A^IA).

4) Kórinn 17 alnir að lengd.

5) Stöpullinn 17 álnir að lengd og 17 álnir að breidd.

6) Vegghæð kirkjunnar 23^^ alin og 2 þumlungar,

En alt er þetta islenzkt máP). Það veldur engum vand-
ræðum að draga upp framkirkjuna, ferhyrning 50 X 19
álnir, né heldur að koma niður stöplinum norðan við
hana — ferhyrning 17 X 17 álna. Um kórinn er það
aðeins tekið fram, að hann hafi verið 17 álnir að lengd,
en það virðist svo ofur sennilegt, að hann samræmisins
"vegna hafi verið eins breiður, og að jafnvel i málinu á
eptir orðunum »en kórinn 17 álna<( hafi átt að standa
»og svo breiður((, en það fallið úr i afskriptinni, og
hefur hann þvi á uppdrættinum (Tafla II) verið hafður
svo. Yfir höfuð s^'ndist talan 17 vera, ef svo mætli segja,
grundvallartalan i kirkjunni. Stöpull og kór hvert um
^^g 17 X 17 álnir, framkirkjan 50 álnir að lengd, eða hér
bil 3 X 17 (sem er 51), og stúkurnar 8 álnir að
lengd, sem er tæplega t*að er og auðséð að jafn-
hhða ferhyrningur (kvaðrat) er hin berandi mynd í
í^irkjunni, Stöpulhnn er jafnhliða ferhyrningur, kórinn
sama og framkirkjan er 3 jafnhliða ferhyrningar hver
^ið endann á öðrum. Það er því bersýnilegt, að eigi að
^eyna að gjöra sér nokkra hugmynd um hvernig kirkjan
leit út, verður að hafa þetta hugfast. Nú kann einhver

segja, að sá Ijóður sé á þessu, að það sé alt saman
^kki nema ))hér um bil(( og ))tæplega(( o. s, frv. Þetta

vitaskuld rétt, en þar til er þvi að svara, að þetta

1) D. I. V, 358. 2) Kirkja pýðir á þessum staö aöeins fram-
kirkjan sbr. bls. 135-6. 3i Utn ísleozka alia sjá A. L F. F.
1910 bls. 1-27.

200

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

er svona um alt. Mennirnir eru 1 daglegu tali taldir vera
eins bæði vinslra og hægra megin, en þó er langt frá
því að svo sé. Hlutir, sem venjulegast eru taldir beinir,
óhornskakkir, reynast alls ekki vera það þegar á herðir.
T. d. eru kórarnir á dómkirkjunni í Prándheimi, Péturs-
kirkjunni í Málmey, og þó sérstaklega á Sebalduskirkjunni
1 Núrnberg ramskakkir, þó ekki verði það séð með
berum augum. Svo eru mælitæki — jafnvel hin bezlu
— ófullkomin, að ómögulegt er að byggja neilt hús
bárrétt eptir ákveðnu máh, né heldnr hægt að mæla
það alveg rélt upp eptir á. Má sjá það á því, hvað
málum þeim, sem gjörð hafa verið á hinni núverandi
Hólakirkju, ber mikið á miiii^), en þær mælingar eru
að visu allar gjörðar af leikmönnum á því sviði. En
þó höfð séu beztu tæki, fer á sömu leið. T. d. sögðu af
tveim trigonometriskum mælingum, sem gerðar voru
á turni dómkirlvjunnar í Freiburg í Breisgau, önnur
hann 111,92 m. á liæð. hin 113,10 m., og af tveim
stangarmælingum sagði önnur hann vera 115,65 m., en hin
115,84 m. á hæð-), en Kugler segir hann vera 120,83 m.
(385 Rínarfet). Þetta mál dómkirkjunnar, sem óefað er
fengið með þvi að mæla hana upp, en ekki er málið
sem unnið skyldi eptir, er þvi nægilega nákvæmt lil að
sanna þetla mál milt, og hefur eptir föngum verið farið
eptir þessu, er verið var að gjöra uppdráttinn (Tafla
II) af grunnfletinum, og kirkjunni sjálfri (Tafla 111»
IV, V).

í máldögunum frá 1525 og 1550 eru taldar vera
þessar útbyggingar úr dómkirkjunni :

Stöpull,
.skrúðhús,
Mariustúka,
Önnustúka,
Krossstúka,
kapella og
kór.

1) Sjá bls. 26 1 þessu riti. 2) Olle I, 75.

NR. 6

í HJALTADAL

201

Stöpullinn var svo sem getið hefur verið 17 X 17 álnir
íslenzkar. Um hæð hans er ekkert hægt að vita, en
ætti kirkjan að samsvara sér nokkurn veginn, hefur hann
að vegghæð ekki verið lægri en framkirkjan var löng,
og hefur hann verið gjörður það á uppdráttunum, enda
heldur hann þar með grundvallarhlutföllum kirkj-
unnar — , sem ekki virðast hafa verið guUna sniðið
(sectio aurea). Stöpullinn hefur óefað verið gjörður úr
lóðréttum stokkum, og hefur varla gelað verið um það
að tala, að hafa hann hærri en þetta úr þvi efni, og
hefur þá þó orðið að skeyta saman trén. Utan var
hann skorðaður með skástoðum, eins og öll kirkjan^)
(sbr. Tafla III, IV, V). Var gengið inn í stöpulinn að
utan um dyr^), og úr stöpli i kirkju um aðrar^), og
mun hafa verið sá siður, að stöpull væri opinn nætur
sem daga, en kirkjan ekki^). Voru 12 sperrur í stöpl-
inum*'), og lopt í honum að minsta kosti eitt*), og lá
þangað stigi að neðan^). Á loptinu var að minsta kosti
einn gluggi, — hvort það hafi verið glergluggi eða opin
glufa sést ekki ^) — , en vafalaust hafa þeir verið fleiri,
þó ekki sé getið nema eins. — Á myndirnar hafa þeir
verið settir til að setja á stöpuHnn svip. óvíst er hvort
í stöpli Hólakirkju hafi verið kirkja á loptinu, eins og
í Skálholti, eða ekkert nema klukknastólar. 1525 eru í
slöplinum 12 klukkur, og 1550 nokkru fleiri, þar með
Jónsklukka og Mariuklukka, sem síðar verður að vikið.
Ól iklegt er að veggir stöpulsins hafi verið alveg lóðréttir,
heldur mun þeim hafa hallað inn á við, svo að hann
mjókkaði upp eptir. f*að var mjög viða svo*'), því með því
tnóti tóku stöplarnir minna á sig í veðrum og voru stöð-
ugri. Hvernig þaki stöpulsins hefur verið fyrirkomið er
ekki kunnugt, á uppdrættina er það sett af handahófi i
líkingu við það, sem á ýmsum trékirkjum var, en óefað
hefur það verið úr hlýi eða kopar.

1) B. S. II, 320. Magnús klerkur rendi sér niöur sloöina.
2) L. c. 3) Lbs. 290. Fol. bls. 29G sbr. A. Esp, VI, 25 4) B. S. II,
320. 5) L. c. 6) Olle I, 32.

202

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

Um skrúðhúsið á kirkjunni er að eins getið, en því
er að engu lýst. Pau voru optast norðan megih kirlíj-
unnar, áföst kórnum, og innangengt i ha'nn úr þeim ^).
Það er fjarska ólíklegt, að það hafi verið minna en
stúkurnar, það er að segja 8X8 álnir íslenzkar. Varla
hefur það þó heldur verið mikið stærra, því þá hefði
það borið kórinn ofurliði. Hefði það stærra verið,
hefði það hlotið að vera að minsta kosti 17 áhiir á
langveginn, ef hlutföll ættu ekki að raskast, en það
væri bersýnilega of mikið. Á uppdráttunum er það því
haft 8X8 álnir, með dyrum að utan inn og milii
kórs og skrúðhúss. I skrúðhúsinu hefur óefað verið
altari, eins og var á Jörundarkirkju. 1 skrúðhúsinu voru
almaríur biskups, klerka- og djáknakistur geymdar, svo
og ýms reiða kirkjunnar, t. d. 1525 þrjár kólflausar
klukkur, og þar skrýddust og afskrýddust klerkar.

Stúkurnar voru þrjár: Mariustúka, Onnustúka og
krossstúka, og eru þær allar nefndar i máldögunum
1525 og 1550 og lágu eins og kirkjumáUð ber með sér
út frá framkirkjunni. Hafa þær óefað, svo sem vant var
um stúkur, verið með þrem veggjum, en opnar inn í
kirkjuna. Pó aldrei sé getið um altari nema í einni
stúkunni — Onnustúku^), var vitanlega altari á þeim
öllum, sem og sést á því, hvaða gripir voru á þeim
geymdir samkv. máldögunum 1525 og 1550, enda voru
stúkur til þess eins ætlaðar, að þar væri ölturu, og
hafði hver kórsbræðra eitt til að þjóna. Dýpt stúknanna
(breidd frá kirkjuvegg) var 8 álnir, og verður að gjöra
ráð fyrir sama máli á hinn veginn, annars myndu hlut-
föll kirkjunnar (kvaðratið) raskast. Gluggum hefur orðið að
gjöra ráð fyrir á þeim, þó hvergi sé þeirra getið. Máldaginn
1550 gelur um Jónsstúku, en þar er vafalaust ekki um
stúku í eiginlegum skilningi að ræða, heldur sérstakan
part af kórnum, og verður að því vikið síðar.

Kapella var með kirkjunni, og er hún nefnd í báð-
um máidögunum frá 1525 og 155U, Var hún og kölluð

1) Otle I, 104. 2) D, /. VIII, 732 f.

NR. 6

í HJALTADAL

203

biskupskapella ^), og hefur óefað verið alveg sérstakt
hús, en hefur þó haft einn vegginn sameiginlegan með-
kirkjunni, og verið innangengt í hana úr kapelhinni.
I^að er alveg vist, að kapella og stúka hefur ekki verið
sama; annars hefði þetta verið nefnt biskupsstúka, en
ekki biskupskapella. Það getur heldur enginn vaíi leikið
á þvi, að stúkurnar voru opnar inn í kirkjuna. Ekki
getur það heldur verið efasamt, að kapellan var á-
föst við kirkjuna, og gengt á milli, því um Magnús
klerk segir, að hann hafi komist »inn 1 kirkju og alt
inn í biskupskapellu« Mismunurinn hlýtur því að hafa
l^gið i því, að kapellan væri ekki opin inn 1 kirkjuna^
enda ber hinn tilvitnaði staður það með sér hálft i
hvoru, að svo hafi ekki verið. Orðatiltækið ))inn í kirkju,.
og alt inn i biskupskapellu«, bendir eindregið á, að það
hafi verið sérstakt hús. t*að var mjög víða siður annar-
staðar að hafa, þar sem dómkirkjur voru svo stórar,
engin leið væri að þær nálægt þvi fyltust að jafnaði,.
"vegna tiltölulegrar mannfæðar í kring, áfasta við þær
sniákirkju, sem fullnægði hinum venjulegu þörfum, og
sem notuð var hversdagslega, en að aðalkirkjan væri
notuð á öllum hátíðum. Má þar til dæmis nefna Pét-
^rskirkjuna í Róm, þá sem var á undan þeirri er nú
stendur^), klausturkirkjuna i Ainay í Lyon á Frakk-
landi*), dómkirkjuna i Parenzo á ílalíu ^), dómkirkjuna .
^ Toul*^), dómkirkjuna i Sekkau i Austurríki ^) og miklu
fleiri. í raun og veru eru og kapítulahús þau, sem
^örgum enskum dómkirkjum fylgja, samskonar kap-
^llur^). það mun mega gjöra ráð fyrir því, að Hóla-
dómkirkja hafi rúmað 400—500 manns, — hin evan-
geliska dómkirkja, er nú stendur í Reykjavik, rúmar á
gólfi vandræðalaust 470 manns^), og er hún 53 X 20
.^löir danskar. t*að er nú ekki ófróðiegt að sjá, hvaða

1) B. S. U, 320. 2) Ibid. 3) Josepli: Geschichte der Baakunsl
I, 248. 4) Ibid. II, 155. 5) Kugler II, 37. 6) Ibid III, 231. 7) Oíie
\ 61. 8) Kiigler III, 161-162. 9) Pessa upplýsingu á ég dóm-
kirkjuprestinum sira Bjarna Jónssyni aö þakka.

204

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

kröfur hafa verið í^jörðar lil Hólakirkju um þelta. Árið 1398
var af vinnufólki 73 manns, 49 karlmenn, en 24 kvenmenn,
á Hólum, og eru þar i ótaldir eyjamenn, torfmenn og
sláttumenn, og auðvitað vinnufólk á staðarbúunum,
sem sjaldnast var heima^). Gjöri maður ráð fyrir því,
að verkafólk það, sem vantalið er, hafi verið 25, og
prestar staðarins 8^), biskup níundi, og milli 10 og 20
aðkomumenn, hafa sjaldan færri verið búsettir á Hólum
-en 125 manns. Það segir sig sjálft, að þetla fólk eitt
hefur ekkert haft með svona stóra kirkju að gjöra.
Vitaskuld voru sungnar messur hvern dag á Hólum.
og það fleiri en ein^). Hvort hver prestur hafi sungið
eina messu á dag, er samt óvíst, því óskylt var það i þá
daga nema á jóladag, þá skyldi syngja þrjár '^), en þelta
gjörðu beztu klerkar, t. d. í^orlákur biskup^), og bisk-
upar létu sér ant um að prestar syngju messu sem
optast, »slcrýðist opt í messu«, segir Páll biskup^). Hitt
er þó vist, að um daga Laurentiusar biskups var dag-
lega sungin hámessa'), og hefur það sennilega verið
svo alla tið. Á Hólum voru og sungnar tiðir daga sem
nætur^), alveg eins og gjört var á klaustrum '^). Það er
alveg gefið, að heimafólk á Hólum hefur ekki nærri
alt getað sótt messu daglega vegna starfa sinna, og tiðir
hafa stólklerkar, að niinsta kosti hversdagslega, orðið að
syngja yfir sjálfum sér, enda var ekki skylt að hl^'^^^
messu nema hvern helgan dag^"), eða að minsta kosli
þriðja hvern, en annars var lögð við sekt^^). f*aö var
og gefinn hlutur, að ekki þurfti að búast ^ið neinni
aðsókn úr nágrenninu á virkum dögum, og var það þvi
ógnar eðUlegt, að kapellan væri einmilt hötð undir hin-
ar daglegu guðsþjónustur. Það var bæði hentugra og
skemtilegra, og að búnaði til og bókum var kapellan

1) TaliÖ saman eplir ráðsmanns reikningi ura vinnukaup a
staönura D. I. 111,413—419. 2) Fjórir prestar, fjórir djáknar sbr.
n. L V, 360. 3) D. I. VIII, 732—733. 4) D, L II, 29. 5) B. S. h lÖ^.
6) D. L I, 372. 7) B. S. I, 874. 8) B. S. I, 846. 9) D. L I, 492.
10) B, S. l, 164. 11) D. L III, 93.

NR. 6

í HJALTADAL

205

fult eins vel úr garði gjör og hver önnur kirkja (sjá
skrárnar hér á eptir). Að visu varð ekki hjá því kom-
ist, að kirkjan sjálf væri notuð daglega, því við sum
<^lturu var bundin messu- og tiðakvöð, t. d. við Önnualtari
á Hólum, þar skyldi daglega sungin sálumessa og tiðir^).
Ekki sýnast þó klerkar hafa gjört þeim guðsþjónustum
niikinn kostnað, því þó ólafur biskup ætlaðist til þess að
kórsbróðir sá, er allarið hafði, syngi tiðirnar )>með öðr-
tim iærðum mönnum, sem hann (presturinn) kann til
^ð fá<(, gjörir hann hinsve^r ráð fyrir þvi, -að »haTin
kunni og engvann að fá((-), og hefur þá áhugi leik-
manna varla verið nieiri. En þó kapellan væri höfð og
tiægði um virka daga, var hinsvegar aðsókn á helgum
<5g stórhátiðum — sérstaklega á páskadag, er menn
komu að taka guðs líkama^) — svo mikil að dómkirkj-
unum, að þær máttu ekki minni vera, ef vel álli að
fara. T. d. var á upptökudag Þorláks svo mikil að-
sókn að Skálholtskirkju, að »vesahngur mátti ekki
komast að kirkju og helgum dómi Þorláks biskups fyrir
sakir ófráleiks, áður en honum var skotið inn í kirkj-
una fyrir ofan herðar mönnum, er svo stóðu menn
þykt fyrir, að engan veg mátti rúm gefast((^). Á Hólum
^ar kirkjusóknin á hátiðum engu síðri; svo dreymdi
t. d. móður Laurenliusar biskups, »að hún þoktist vera
ko min til Hólastaðar einhvern hátiðisdag. er mikil sókn
var til staðarins; þóllist hún varla inn komast i kirkju-
dyrnar fyrir mannþröng(( ^). Svo hefði hana varla dreymt,
ef slikt hefði verið fátitt í tíð Jóns biskups Ögmunds-
sonar komu á hverjum helgum degi 100—200 (stór =
120-240) til kirkju, og á páskum (skírdegi) um 400
(stór = 4S0) manns, karlar og konur^). Og enn meiri
gat aðsóknin orðið að dómkirkjunum, þegar eitthvað
alveg sérstakt var um að vera. Þórður Marteinsson
skrifaði Pélri Sjálandssuperiníendent Plade lýsingu á því,
þpgar herra Jón Arason hreinsaði dómkirkjuna í Skál-

1) D. I. VI, 218 sbr. VÍII, 732. 2) Ibid. 3) B. S, I, 30. 4) B
I, 311. 5) B. S. I, 790. 6) B. S. I, 168.

206

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

holti eptir Gizur Einarsson dauðan, og lét taka upp
lik hans, og ílytja það úr kirkjunni, en sarakv, þá gild-
andi lögum var hann ekki kirkjugræfur, og segir Þórður
þar meðal annars: ))Haec impius ille homo coram omni
populo, ubi fere octinginti homines congregati erant
í'ecit((^), Hafi það verið átta stórhundruð, eru það 960
manns, og er það mikil aðsókn í strjálbygðu sveitahér-
aði. Það er vafalaust, að hinar mikilfenglegu guðsþjón-
ustur hafa laðað fólkið, og það má hér taka það fram,
að sú skoðun, sem margsinnis hefur verið barin fraro,
að almenningur hafi ekki haft af þeim not, af þvi að
þær voru á latínu, er algjörlega röng. Þó fólkið að visu
skildi ekki latínuna, var það svo nákunnugt öUu efni
og eðli guðsþjónustanna, að það kom fyllilega í skiln-
ings stað. Kerlingin, sem hraut við alíarishornið hjá
Guðmundi presti Arasyni, vissi hvað messunni leið, og
þekti hana út og inn; það sýnir viðtal hennar við Guð-
mund prest"). Prédikanirnar kunna að visu einnig að
hafa laðað, því nógu voru þær margar, þó þeirri bá-
bilju sé enn haldið fram, að þær hafi litlar eða engar
verið. Prestar áttu að prédika alla sunnudaga og há-
tiðisdaga^), eða nákvæmlega sama og evangeliskir prest-
ar nú, en það var satt, að biskupar létu sér mismun-
andi annt um, að sú skylda væri af hendi innl; t. d.
dró mikið úr þvi á dögum Páls biskups^). Það má því
segja, að á hvorutveggja hafi verið jafnmikil þörf, kap-
ellunni á virkum dögum og kirkjunni á hátiðum og
þegar frammistöðuhald var, og er enginn efi á því, til
hvers kapellan hafi verið notuð. Þó Jón biskup IV. (1426'
— 35) gjöri ráð fyrir daglegri hámessu á kóri^), gat kapellan
þó hafa verið til þá, því óefað er þetta messa sú, er kapitul-
inn skyldi hlýða daglega á dómkirkjukóri (missa conven-
tualis), en hinsvegar er ekki óliklegt, að hún hafi verið bygð
um leið og Gottskalk biskup Keniksson lét smíða upp niið-
kirkjuna ^). Kapellan er sett á kirkjuna norðanverða, af þvi

1) D. J. XI, 789. 2) B. S. I, 438. 3) D, L 111, 93 sbr. 615.
4) J5. 5. 1, 140. 5) D, L IV, 421. 6) B. S. II, 231.

NR. 6

í HJALTADAL

207

skrúðhús og kapellur, eins og þegar hefur verið tekið
fram, venjulegast voru þeim megin kirkju, en á því, hvar
l^g,4Jóns biskups VL var og sona hans, sést greinilega,
sð kapellan lá við vesturenda framkirkjunnar. Breidd
kapellunnar hefur óefað verið 8 álnir i samræmi við
breidd stúknanna, og lengdin hefur af samræmisástæð-
nm varla getað verið önnur eða minni en 17 álnir.
Vegna þess, til hvers kapellan var notuð, er óhætt að
gjöra ráð íyrir inngangi í hana að utan i öðrum hvor-
um endanum, og þá eins fyrir altari i hinum, svo sem
talla III og V sýna. Gluggar hafa auðvilað á henni verið,
<ín eru á uppdræltinum setlir af handahófi.

í framkirkjunni sjálfri voru 16 sperrur^), og mál-
■daginn 1525 telur alls 23 glerglugga frammi í kirkjunni.
Er þar óefað átt við gluggana i framkirkju, stúkum og
kapellu öllum saman, og hefur verið reynt að koma
þeim fyrir á uppdræltina eins og hægt var. Gólf hefur
óefað verið í henni, eins og var i kirkju Jóns biskups,
^g þá sennilega úr hellu. Upp á kórinn hafa óefað legið
þrep, og verið lestrarkór á milli kirkju og kórs eins og
^ hinum fyrri kirkjum. Á miðju kirkjugólfi stóð altari,
og var yfir því bríkin mikla, sem nú er i Hólakirkju -),
■ea hún hefur aldrei verið þar á háaltarinu, eins og al-
íi^ent er haldið. Var það altari nefnt formessu-altari;
'var þar sungin formessa, en klerkur sá, er þjónaði presti
í formessu, var nefndur formessuklerkur^).

Kórinn sjálfur tók við fyrir handan lestrarkórinn;
^ honum lá uppi á þrepum (gráðum) háaltari það, sem
Auðunn biskup hafði gjöra látið, en yfir þvi hefur verið
húfa, eins og sú er Auðunn biskup lét gjöra. Úr kórn-
uni lágu dyr inn í skrúðhús, og stigar eða sligi upp á
lestrarkór. Uppi yfir háaltarinu stóð, að þvi er máldag-
inn 1525 hermir, skrín Jóns biskups; var alabasturs-
brikin, sem nú er i Þjóðminjasafninu, á háaltarinu, og

1) Lbs. 290 fol. bls. 296 sbr. A. Esp. VI, 25. 2) Sbr. máldag-
ana 1550. 3) D, I. IV, 422. Um formessu sjá undir bókum Hóla-
kirkju.

208

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

auk þess 1550 fjögur líkneski með alabastur. Bar skrín
Jóns upp yfir brikina, og lá frá vestri til austurs aptur
af altarinu. Á altarinu voru og önnur skrin minni^).
I Hólamáldaganum 1550 er nefnt ))Jónslíkneski stórt
forgylt í Jónsstúku«. Meö Jónsstúku er vafalaust átt við
þana part kórsins (eptri partinn, hákórinn), seni skrin
Jóns slóð á, en ekki neina sérstaka slúku út úr kirkj-
unni. í^að var algengt, að partar kórsins hefðu nafn af
dýrJingi þeim, sem þar var geymdur. Svo er til dæmis
eptri partur hákórsins í Westminster Abbey í London
nefndur stúka ins blessaða Játvarðar (the chapel of St.
Edward the Confessor) '-^), eptir helgum dómi hans, sem
þar slendur. Likneski Jóns hefur því sennilega staðið
fyrir miðjum gaflvegg kórsins. Á kórnum voru 18
sperrur^), og að því er máldagarnir 1525 og 1550 hernia
12 gluggar. Eru í því vafalaust og þeir gluggar, sem
á skrúðhúsi voru, og hefur verið reynt á uppdráttunum,
að koma þeim sem haganlegast fyrir. Gluggar hafa þvi
alls verið 35 á kirkjunni, en ekki 38 eins og Þorláks-
annáll og Espólin segja^). Á kórnum voru 1525 fjórir
formar svonefndir, og hafa þeir bersýnilega einnig verið
þar 1550, þvi þá álti kirkjan jjóra formadúka, Á kirkj-
um, þar sem voru kapítular, það er að segja þar sem
prestar eða klerkar lifðu saman munklííi, án þess þó
að hafa unnið munksheiti, var eitt aðalstarf þeirra, að
syngja tiðir á réttum stundum, bæði dag og nótt; gengu
þeir þá til kórs, og seltust þar í sæti, er á latinu hétu
stalla, og voru beggja vegna á kórnum. Væru svo margir
kanókar, að það þyrfti að hafa margar sætaraðir, hækk-
aði hver röð, er aptar var, um eitt þrep, og var hver
röð nefnd forma, efsta röðin alta forma, en neðri rað-
irnar bassæ formæ^). Er þaðan komið íslenzka beitið
formi, sem merkir slíka sætaröð á kór. Á klaustur-

1) Sjá HóIamáldaMann 1525 sbr. S. II, 319, 330. 2) West-
lake: The Neiv Guide to Westminster Abbey Loadon 1916 bls 26-
3) Lbs. 290. fol. bls. 295 sbr. A. Esp. VI, bls. 25. 4) L. c. 5) Otte
I, 283.

NR. 6

í HJALTADAL

209

kirkjum hétu formarnir sunnan megin formæ abbatis,
en norðan megin formæ prioris^), þ. e. abótaformar og
priorsl'ormar, og er einmitt 1525 nefndur ábótaformí á
í^inoeyrum ^). Nú var það víðast hvar á dómkirkjum,
að þar voru kapítular, og leiða formarnir, sem i Hóla-
dónikirkju voru, mann ósjálfrátt út í það, að alhuga,
hvort á íslenzku dómkirkjunum hafi ekki verið kapí-
tular, þó að svo sýnist ef til vill í íljótu bragði sem þaö
hafi ekki verið. Jón Sigurðsson neitar því afdrállarlaust,
að kapítular haíi verið á biskupsstólunum, og segir að-
ekki iiafi verið hirt um að selja þá, af því að Islend-
ingar hafi treyst fornuni lögum sínum, »að þeir skyldu
biskupar vera, sem kosnir væru af lærðum og Ieikum<(
hér á landi''). Hið fyrra er rangt og hið siðara er vafa-
laust misskiHð. Það voru engin lög islenzk, sem ákváðu
að biskupar skyldu vera kosnir af alþýðu manna; þacV
var venja hér eins og svo viða annarstaðar, og haföi sú
venja vitaskuld ekki lagagildi lengur en sá eiginlegi
kirkjulöggiafi — páfinn — vildi vera láta, en þegar í
Decreto Gratiani^) og síðar í Decretaliis Gregorii^) er
algjörlega bannað að leikmenn hafi nokkur afskipti af
biskupskosningum. Það hefur því hér á landi aldrei
verið um neina kosningu að ræða af hendi alþýðu,
enda s^Mia þær ))kosningar(( islenzkar, sem menn þekkja,
þetta glögglega, því altaf þurfti eitthvert kirkjuvald a5
staðfesta þær. Pær voru þvi ekki annað en præsentatio,
tiUaga, ósk. Nú hefur Jón Sigurðsson bersýnilega ályktað,
3ð engin kapítuli hafi verið hértil''0, af þvi að svo virð-
ist sem enginn kapitulakosinn biskup hafi verið til á Is-
landi. Pað er von að svona sé ályktað, þvi kosninga-
vald kapitulanna var hið mest áberandi starf þeirra, og
í sjálfu sér hyrningasteinninn undir hinum mildu — alt
miklu — áhrifum þeirra á miðöldunum, völduni sem

1) Ibid. 2) D. L IX, 313. 3) i). /. I, 425. 4) Pars prima
canon 35 distinctio 63. 5) Caput 1, 51, 56, liber I, litulus 3.
6) Finnur biskup hefur aö vísu haft hugboö um, aö kapitular
^uni hafa veriö á íslandi. HisL eccl. II, 374 sbr. 142.

210

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

tridenlinska kirkjuþingið svipti þá með öllu, þó að
kosningarréttinum íengju þeir að halda, Spurningarnar
verða nú þrjár; 1°) var óhugsanlegt að kapítular væru
tii nema kórsbræður hefðu biskupskosningavald, 2°) voru
nokkrir kapitular til á Islandi, og 3°) voru nokkrir
biskupar kosnir af íslenzkum kapitula.

Upprunalega voru kapitularnir ekki fólgnir í öðru
en því, að klerkar dómkirkjunnar og embættismenn
lifðu saman munkalifnaði, sváfu í sama húsi og borð-
uðu við sama borð. en biskup var yfirmaður þeirra.
Þeir voru tvennskonar, dignitates, þ. e. kanókar, sem
böfðu raunverulegt embælti á hendi með sérstökum
skyldum, sem leiddu sérstaklega af þessari kanókastöðu,
og auðvitað virðingar þær, sem fylgdu, og svo per-
sonatus, þ. e. kanókar, sem að vísu voru úr klerka-
stélt, en sem ekki tóku upp á sig aðrar skyldur
með kanókdæminu, en skylduna til samvistar við aðra
kórsbræður og til sameiginlegs tiðasöngs með þeim á
kóri dómkirkjunnar. Personatus voru aptur með tvennu
móti, canonici residentiales, þ. e. kórsbræður, sem áttu
heima á dómkirkjunni, og voru skyldir þar að vera,
og canonici non residentiales (rurales) þ, e. kórsbræður,
sem ekki voru skyldir að dvelja á dómkirkjunni, held-
ur gegndu embæltum úti um biskupsdæmið, og var
það fyrir þeim kvaðalaus heiður. Svo var t. d. sira
Sigurður Jónsson á Grenjaðarstað »kanunkur Þránd-
heimsdómkirkju«^), og var hann vitanlega canonicus non
residentialis. Allar dignitates og aðrir canonici residen-
tiales voru á framfærslu biskups, og fékk hann þeim líf'
eyrisstofn; hét hann praebenda á latinu, og er úr því orðið
islenzka orðið prófenta. Dignitates i kapitulunum voru;

1) Decanus (archipresbyter),

2) Scolasticus.

3) Primicerius (rector chori).

1) D. L IX, 155. Finnur biskup segir prestana i Hítárdal,
Odda og á Grenjaöarstaö hafa veriö kórsbræöur Niöaróskirkju
(Hist eccL II, 373), og er paö einkar sennilegt.

NR. 6 í HJALTADAL 211

4) Poenitentiarius.

5) Theologus (lector).

6) Thesaurarius (sacrista).

Auk þess voru ýmsar aðrar dignitates, sem hér minna
tnáli skipta, og ekki voru á öllum kapitulum. Þessir
menn voru embæltismenn og ráðgjafar biskups, hver á
sínu sviði, og voru að því leyti valdamenn, en önnur
og meiri völd höfðu þeir i öndverðu ekki. Drógu kan-
ókarnir nafn sitt af reglunum, sem þeir héldu (canones),
en kapitulinn nafn sitt af því, að daglega var lesinn
yflr honum kapítuli úr reglunum. Þegar fram liðu
stundir tóku kanókar víða að þreytast á sam- og munk-
lífinu, og fengu biskupa til að skipta með sér fjármun-
um stólsins, og bjuggu úr því hver að sinum hlut,
biskup að sínu (mensa episcopalis), og kórsbræður að
sinu (massa communis), en kórsbræður skiptu víða
sinum hlut upp 1 portiones, og fékk þá hver kórsbróðir
sína, og mátti hann njóta vaxtanna af þeim höfuðstól.
Við það að þurfa ekki að eiga fjárhag sinn undir bisk-
upi urðu kórsbræður auðvitað sjálfstæðari, og gátu beitt
sér og aðstöðu sinni gegn biskupi. Smám saman færðu
þeir sig enn upp á skaptið, og þvinguðq fram réttinn
til að kjósa biskup, og þar með voru þeir búnir að ná
hámarki valda sinna, sem mörgum mátti minnisstætt
verða, til dæmis Jörundi erkibiskupi í Niðarósi, og lýsir
Laurentiusarsaga ágætlega öllum yfirgangi kórsbræðra
við hann. Svo mátti og Auðuni biskupi rauða vera það
itiinnisstælt, því hann hafði verið illvígastur í mótstöð-
unni við Jörund, og er lítill vafi á þvi, að Eihfur erki-
biskup hafi verið þess valdandi, að hann varð Hólabiskup,
ög hafi honum þólt hann beztur í fjarska. En þessar
breytingar frá hinni upprunalegu mynd kapitulanna
fóru fyrst að gjörast á 9. öld, og biskup kaus kapítuli
fyrst á öndverðri 12. öld, Breytingarnar komust á í hin-
^tn ýmsu biskupsdæmum á ólíkum tímum; í sumum
komust ekki á nema nokkrar at þeim, t. d. fjárskiptin, en
í sumum biskupsdæmum engar, uns kirkjuþingið i Tri-

14

212

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

ent (1545—1563) kom á kapitulana þeirri skipun, sem
nú er á þeim ^),

Þornióður Torfason segir i Noregssögu sinni: ))Qvod
ad islandicas res atlinet, invenitur hoc anno (þ. e, 1267)
Jörundo seu Georgio episcopo Holensi permissum or-
dinem canonicorum Holis instituere« -). Það er auðséð
að Þormóður heldur, að Jörundur hafi fengið leyfi til
að selja kapítula (kanóka) á biskupsstólinn, en hilt
er jafnvíst, að hann blandar því hér saman við, að
Jörundur setti kanókaklaustur á Möðruvöllum i Hörg-
árdal 1295^), enda eru kapitular á islenzku dómkirkj-
unum miklu eldri en svo; þó er aðeins svo örsjaldan
getið um þá með því nafni, og áslæðan til þess er auð-
skiiin, Biskupar vorir voru svo forsjálir, að láta þá aldrei
bre^^ta hinni upprunalegu mynd, svo að þeir höfðu alt-
af ráð þeirra i hendi sér, og þeirra gætti svo sem í engu;
það er fyrst allra síðustu árin fyrir siðaskiptin, sem
þeir sj^nast ætla að fara að stinga upp kolhnum. Það
er svo að segja strax eptír að biskupsstólarnir eru
komnir á stofn, að vart verður við kapitulana, ekki
beinlinis, heldur sést að haldin hefur verið munka-
skipun á tiðasöngnum til dæmis á Hólum, því þar er
sungið daga og nætur^) og eins eru dignitates kapitulanna
nefndar, og er það hvorttveggja ótvirætt mark, Þegar í
sögu Jóns biskups verða fyrir manni tveir kórsbræður
á Hólum. Rikinni hinn franski er erkiprestur — arcbi-
presbyter — þar^); var það dignitas, sem hafði á hendi
sóknarprestsslöríin við dómkirkjuna, og það er því
gefið, að hvar sem fyrir manni verður síðar kirkju*
prestur, og það er opt, þá er það erkipresturinn, kórs-
bróðir sá, sem æðstur var meðal dignitates. og hafði
stjórn annarra kórsbræðra, enda felur Gottskalk biskup

1) Um kapltula sjá: Tomassinus: Veius ei nova ecclesiœ disci-
plina circa benificia. 1786 II, 767 íf, og Hinschius: System des ka-
thoUschen Kirchenrechts in Deutschtand 1869-97, II, 49 ÍT 2) Thor-
modi Torfœi: Historiœ rernm norvegicarum Kbh. 1711, IN^? 347.
A, I. 261. ^^. 5. I, 847. 5) S. I, 173, 246.

NR. 6 í HJALTADAL 213

■

II. kirkjupresli á Hólum nmsjón með þvi, að sá kórs-
bróðir, er sálumessuprófenlu þá hefur, er biskup stofnar
1520, vinni starfið með trúmensku^j. Onnur dignitas er
nefnd á Hólum í tíð Jóns biskups, þvi þá er síra Gíslí
Finnason inn jiauzki skólameistari — scolasticus —
og er einmitt þetta latneska heiti notað hér á landi,
því í Lögmannsannál segir, að 1317 væri síra EgiH Eyj-
ólfsson — síðar biskup — ))á Hólum scolasticus<( ^), og
Laurentius leggur til præbendu fyrir þennan kórsbróður;
þeim. sem þá hafði stöðuna, gaf hann Vallastað i Svarf-
aðardal »segjandi að þann stað skyldi æ sá hafa og
halda, sem skólameistari væri á Hólumcc^). I^ráfaldlega
er nefndur rector chori ^), sem var ein af dignitatibus.
Poenitentiarius var sú dignitas, er fór með aflausnar-
vald í nafni biskups, og var um leið lögfræðisráðunaut-
ur hans. 1450 nefnir Jón biskup Vilhjálmsson í bréfi
bróður Björn Jónsson poenitentiarius sinn, og bætir við
))conventualis(( ^), en kapitulinn var einmilt ))Conventus«,
svo þetta orð tekur af allan efa. Theologus var ráðu-
nautur biskups i guðfræðilegum efnum, og sj^nist ekki
vera getið um þá dignitas i islenzkum heimildum. Sa-
crista var sú dignitas, er gætti kirkjuskrúða og gersima,
og er í Guðmundarsögu getið um Þorstein nokkurn
faraprest, sem hafði þaö starf með höndum ^), og víðar
er þessa kórsbróður getið**), og sé vel og vandlega að
gáð, finna menn viða getið um kórsbræður dómkirkn-
anna. Það sýnist og ekki heldur vera miklum vafa
undirorpið, að þar sem getið er um fremstu kenni-
menn ^), fremstu presta ^^) eða kórpresta ^^), sé átt
við kapitulabræður dómkirkjunnar. Alveg er það og
tvimælalaust, að þegar Gottskalk biskup II. i testa-
mentisbréfi sínu segir: ))eðla herrar ábótarnir og herra
priorinn og allir forprestar og svo allir aðrir kenni-

1) D. I. VIII, 733. 2) B. S. I, 168. 3) /. A. 266. 4) B. 5. I.
850. 5) T. d. B, S. I, 846, D. /. VIII, 733 6) D. /. IV, 450 7) B.
S. I, 609. 8) D. /.VIII, 693. 9) S. I, 857. 10) B. 5. I, 861 11)5.
5. I, 875, 876. •

14*

214

DÓMKIRKJAN A HÓLUM

SAFN V

menn<( ^), geta forprestarnir iUa verið aðrir en kórs-
bræðurnir. Það hefur verið bent á, að Laurentius biskup
hafi stofnað skólameistarapræbendu, en aörir biskupar
hafa b'ka stofnað præbendur. ólafur Rögnvaldsson stofn-
aði 1479 personalus. Leggur hann til þeim kórsbróður,
sem syngja skuli þá duglegu sálumessu, er hann til
setur, 4 hundruð, ))Og frí kost og mat heima á staðn-
um . . . siljandi til borðs með kirkjupresli og liggja í
prestabúri« ^). Þetta eru alt í sjálfu sér góðar og full-
gildar sannanir. En hitt tekur alveg af skarið, að skil-
ríkar heimildir nefna kapítula bæði á Hólum og i Skál-
holti. 1441 ritar Eu^enius páíi kapítulanum á Hóluni
bréf með Róbert biskupi Woodburn 3). Pó páfastóU-
inn að visu stundum hafi sýnt, að hann væri ekki sem
allra kunnugastur krinfíumstæðum hér, þá er þó óhætt
að trúa þessu, því 5. Maí 1430 skipaði Jón biskup Vil-
hjálmsson sira Sigurð Jónsson »í heiður og virðing kan-
unkh'grar stéttar að blifa í vorri kirkju á Hólum til
kost og fæðu þá sem hann viU . . . og eigi utan með
voru lofi og samþycki brolt fara þá honum hkar«. Skip-
ar biskup hann ))sem vorn sannan eigin son og Hni
vorrar kirkjuíc og skipar honum ævarandi ))rentu og
præbendu ... 10 merkur af vorum peningum og góssi
árlegací^). Hér þarf engu við að bæta; bréfið sjálft segir
alt. Síðar í bréfabók Jóns biskups er latneskur formáli
að skipunarbréfi Hólakórsbróður ^). 10. Mai vinnur síra
Sigurður kanókaeiðinn. Hann sver að vera Jóni biskupi
hlýðinn og hollur ))svo lengi sem hann er fjTsagðri
{Hóla)kirkju . . . trur faðir og verndari eptir ráði, for-
sjón, vísdómi og beskedhgheit meiri parts capituli
nefndrar kirkju á Hólum«^). Hér er ekki um neitt að
efast, en hinsvegar sést hér glögglega bóla á byrjandi
kapítulavaldi í skjóli biskups, og sér þar á, að hann
var maður enskur, en ekki norrænn. Norrænir biskupar
vissu hvað það var, að hafa yfir sér vofandi voldugan

1) D. L VIII, 734. 2) D. 1. VI. 218. 3) D. I, VIII, 40. 4) -Ð.
/ IV, 411. 5) D. 1. IV. 410. 6) D. I. IV, 414.

NR. 6

í HJALTADAL

215

kapítula, þeim hefði aldrei dottið i hug að ýta undir
það, að kapítulinn næði nokkru valdi, enda varð ekkert
úr þessu eptir daga Jóns IV., þó honum væri fuU alvara;
það sýnir kórprestatal hans^). En alveg undir siða-
skiptin skýtur islenzkur kapituli upp kolHnum, og í
þetta skipti i syðra biskupsdæminu. 1519 senda fógeli,.
lögmenn, lögréttumenn og öll alþýða Kristjáni Dana-
konungi II. kveðju guðs og sina, og segja honum að
Stephán biskup sé andaður: ))Dar vm hel't dat kapitel
und dat gemeine rad in Skalholt ut gesandt einen fro-
men und ein werdig person herr Auraund abot in
Videy um des wiUen dat herr Eirek de wolverdig arts-
bischop in Druntheim et cetera wille sinen gnaden und
otmödigkeit an uns und en bewisen und wigen den
sulwen herrn Aumund to einen vullmagtig bischop to
SkalhoIUí-). (Þvi hefur kapítulinn og hið almenna ráð
i Skálholti sent út fróman og verðugan mann herra
Ogmund ábóta í Viðey, í þeim tilgangi, að herra Eirík-
ur velverðugur erkibiskup i Þrándheimi o. s. frv. vildi
sýna oss og honum náð sina og velvild, og vígja sama
herra Ögmund til fullvalds biskups i Skálholti.) Þetta

fuUkomin sönnun þess, sem reyndar engin ástæða
var til að efast um, að kapituli hafi og verið í Skál-
holti, og eins hins, þó að hér sé að vísu ekki um hreina
kapitulakosningu að ræða, því bréfið ber það með sér,
^ð biskupsefni var og kosið af Jeikmönnum, að kapi-
tulinn haíi að minsta kosti að þessu sinni átt hlut að
biskupskosningunni. Þetta mál alt er eTni i stóra rit-
gjörð, og er ekki hægt að gjöra þvi hér þau skil sem
t^er. Pað er þó hér með fullsannað, að á biskupssíólunum
hafi verið kapítular, þó að þeir hafi aldrei náð þeim
^öldum, sem þeir náðu víðast hvar annarsstaðar, og
gceiti þeirra þvi sama sem ekkL

Það er því ekki að furða, að Hóladómkirkja ætti
kórsbræðra forma; voru þeir fjórir, og hafa óefað verið
tveir hvorum megin kórs. Þessir formar voru enn i

1) D. L IV, 421. 2) D. /. VIÍI, 694. Normaliseraö af mér.

-

216 DÓMKIRKJAN A HÓLUM SAFN V

dómkirkjunni á Hólum 1692'), en þegar kirkjan er
tekin út 1712 er sagt, að þá séu ))hin gamaldags múka-
sæti burltekin« úr kórnum ^). Auk formanna var vitan-
lega á kórnum biskupssælið, eins og á fyrri kirkjunum.

Ekki virðast hafa verið mikið fleiri ölluru í kirkj-
unni en þau sjö, sem tafla II s^'nir, þ. e. sex auk há-
altaris, þvi 1525 á kirkjan 8 altarisskrúða frammi 1 kirkju,
og er það ekki nema rétt svo til skiplanna, en það
þurfti þó að vera.

Skirnarfonturinn hefur óefað slaðið rétt innan við
kirkjudyrnar, i krókbekknum öðru hvoru megin. Svo
var það siður, og leiddi það beint af því, að fyrri part-
ur skírnaralhafnarinnar fór fram utan kirkjii — á Hól-
um væntanlega í stöphnum.

I þessari kirkju hafa vitaskuld verið grafin mörg
stórmenni, bæði leikir og lærðir, og veit nú enginn um
flesta, hverjir verið hafa, né hvar verið grafnir. Árni
Magnússon segir að það standi i Laurentíusar sögu að
hann hafi kosið sér legstað í kórnum bak við altarið^).
Nú stendur það að vísu ekki í sögunni, en aptan af
henni vantar, og er einmitt sára hklegt eptir efninu að
það hafi verið getið um þetta i kaflanum, sem nú er
týndur, En Árni segir óefað rétt frá því, sem hann hefur
lesið í Laurentiusar sögu, og hefur þvi leiði Lauren-
tinsar verið komið fyrir á töflu II samkvæmt þvi. Árni
segir og frá því, að hann hafi karlmannamegin i kirkj-
unni, þ. e. norðanmegin, séð marmarastein svo sem
þriggja feta langan; hafi á honum verið mynd af bisk-
upi með bagli i vinstri hendi, en blessandi með hægn;
hafi staðið á steininum ))Johannes biskup«, og hafi sumir
sagt Árna, að það væri legsteinn Jóns biskups skalla, en
honum þyki það óh'klegt. Aðrir hafi sagt, að þar Isegi
Hólabiskup af ensku kyni, en hann kveðst engan
þekkja*). Það sj^nist ekki vera neinum blöðum þar um
að fletta, að hér sé um leiði Jóns biskups IV. Craxton

1) Hólaúltekt 1692; frumrit i Þjóðskjalasafni í Rvik. 2) Hóla-
úttekt 1712; ó sama staö. 3) D, I. III, 606. 4) Ð. 1. IH, 609-10.

NR. 6

í HJALTADAL

217

ræöa; hann var enskur. Að vísu var hann Skálholts-
biskup, en tryggð biskupa og presta til þeirra kirkna,
€r þeir vigðust til, var mikil bæði hér og annarstaðar,
svo þetta er ógnar sennilegt^). Þegar biskup Jón VL og
synir hans Ari og Björn höfðu beðið pislarvættisdauða
íyrir trú og þjóðfrelsi 7. nóvember 1550, voru þeir urð-
aðir i Skálholti. Vorið eptir sótti síra Sigurður kórs-
bróðir Jónsson líkami þeirra feðga í Skálholt. »Lágu
þeir þar í jörðu frá 8. nóvembris fram að sumarmálum,
Voru þá likin sett á kviktré, og festar við þær smá-
klukkur og bjöllur, svo sihringt var þá börurnar hrærð-
ust . . . Peiv ferðuðust með líkin til Hólastaðar, og
voru þeir grafnir að messu á miðju kirkjugólfi yfirfrá
kapellu<(, segir Björn á Skarðsá-). Árni Magnússon segir
i Hólalýsingu sinni: »Jóns biskups Arasonar, Ara og sira
Bjarnar leg eru undir kirkjuþrepskildinum og hálf í
stöplinum. í^á þeir voru grafnir, voru þau innan kirkju,
sem síðan minkuð er að framanverðua ^). Kemur þetta
heim hvað við annað, og sýnir meðal annars það, sem
þegar hefur verið tekið fram, að biskupskapellan hefur
verið áföst framkirkjunni mjög vestarlega. Það er alveg
suðséð, hvernig kirkjan hefur flutst til í hvert skipti,
sem hún var bygð upp eptir siðaskiptin. I bæði skiptin
hefur kirkjan mjókkað og slytst, og hefur í hvert skipti
verið kubbað vestan af henni,- og spænt norðan úr henni,
svo að hún hefur færst til austurs og suðurs. Pvi er
það að þeir feðgar eru komnir undir þröskuldinn, þegar
Arni segir frá. Þegar steinkirkja sú, er nú stendur, var
bj'gð, minkaði kirkjan enn að vestan og norðan og austan
lika, og lentu þá leiði þeirra alveg utan kirkju, þó að þau
samkvæmt lýsingunum í öndverðu lægju eins og tafla
II sýnir. 1918 um sumarið gjörði sá er þetta ritar út-
grepti norður á Hólum í þeim tilgangi að finna grunn-
múrana undan hinum fornu kirkjum, en þar eð sú

1) Tilgáta úlg. Fornbréfasafnsins (ibid.) um aö þetta hafi
verið raynd Jóns Ooraundssonar s^'nist meö engu raóti ta staö-
ist. 2) A. B. I, 182-4). 3) D, 1. III, 610.

218

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

rannsókn leiddi lítið annað í Ijós markvert en grafir
þeirra feðíja, þykir hlýða að ]ýsa henni hér^).

Það halði verið búist við þvi, að shk rannsókn
myndi gefa miklar upplj'singar um grunnfleli hinna
fornu kirkna, en sú von brást með öUu, og er áslæð-
unnar skamt að leita. Hólakirkjurnar hafa frá öndverðu
altaf verið á sama stað, og altaf hafa hk þau, sem til
kirkju hafa komið, verið sett niður í sama kirkjugarð-
inn, sem enn er notaður, og hefur hann altaf verið
með svipaðri slærð og hann er nú, hér um bil 3000
□ m. (sjá töflu I). Það segir sig þvi sjálft, að hann er
útgrafinn endanna á milli, og að smám saman hafa
lík verið sett þar niður, sem grunnmúrar kunna að
hafa verið undir, og þeim þá verið um bylt, og þeir
upprættir. Með járnkörlum var kannaður jarðvegurinn
alstaðar kringum kirkjuna, þar sem ekki voru ný leiði
fyrir, ef þar skyldi vera fast undir. Ýmist kom þójárn-
karlinn í mold eða skriðumöl, nema á þrem stöðum.
Austan við kirkjuna, milH nýs leiðis og kirkjugafls, varð
grjót fyrir; var þar grafið niður, og fanst rétt undir
sverðinum grjóthleðsla sú, sem sýnd er á töflu XI (sjá
mynd 4; er kirkjuveggurinn þeim megin myndar, sem
í kjöl ritsins veit), og var það grunnur undan skrúð-
húsi því, sem verið hafði á kirkju þeirri, er nú stendur,
og sem rifið var 1885. Sá greinilega marka fyrir dyr-
unum inn í það á austurgafli kirkjunnar utanverðum.
Við norðausturhorn kirkjunnar varð og fast undir járn-
karUnum liðuga alin frá kirkjuveggnum sem nú er; var

1) Sá er petta ritar var áriÖ 1920 búinn aö semja nákvæma
lýsingu á útgrepti þessutu, og búinn að ganga irá henni til
fullnustu undir prentan og afhenda hana. Eptir það hirli hann
auðvitað ekki lengur um drög sín og uppteiknanir, og eru þau
farin forgöröum. Hinsvegar hefur viljaö svo slysalega tiJ, aÖ
handritiö hefur týnst í fórum þess, sem geymdi, eöa öllu heldur
reynst ófinnandi aö honum látnum. Hér er þvi aöeins sluöst
viö uppdrætti þ^, sem ritinu fylgja, og minni þess, sem ritar,
svo aö lýsingin er þvi nú æriö ónákvæm, og í raun réttri ófull-
nægjandj, en ekki veröur úr því bætt sem komiö er.

NR. 6

í HJALTADAL

21^

þar grafið niður, og komu þá á svo sem álnard^^pi í
Ijós tvö veggjarbrot, bæði hlaðiu úr slórum steinum;
var annað hærra og nær kirkjunni lóðrétt upp og niður,
hitt fjær, en utan i innra veggbrotinu. Var það svo sem
Vs úr feti lægra en innra veggbrotið, og miklu breiðara að
neðan, Var innra veggbrotið úr miklu stærra grjóti en
hið ytra. Náði ytri veggurinn að austan á svo sem
miðjan innra vegginn, og hælti þar, og var auðséð að
hann hatði aldrei náð lengra (sjá töflu IX og mynd &
og 9). Var auðséð, að þetta var undirhleðsla undir
grunnmúr tveggja húsa, og eins að ytri veggurinn var
undirhleðsla undir húshorn, Hlaut því grunnur þess hús&
og húsið sjálft að hafa staðið töluvert miklu vestar og
sunnar en innri veggurinn. Gat varla verið neinum blöð-
ura um það að fletla, að innra brotið myndi vera undir-
hleðsla undan kirkju Guðbrands, og ytra brotið undan
kirkju Péturs. Fj^rir vestan stöpul kirkjunnar, sem nú
stendur, er nokkurskonar hlað, sem er liðugar Ijórar
álnir á lengd, og upp að þvi liggur legsteinn Árna bisk-
ups Þórarinssonar, Sögðu elzlu menn i sveitinni, að
þar het'ði aldrei verið neitt lík niður sett. Var hlaði5
kannað með járnkarli, og reyndist allvíða fast undir..
Var nú mælt hvað langt væri út fyrir þetta hlað frá
þeim stað, þar sem ælla mátti, samkvæmt undirhleðsl-
unni, að verið hefði austurgafl Pélurskirkju, og reynd-
ist legsteinn Árna biskups 48 álnir íslenzkar frá þeim
stað. Nú voru þeir feðgar, eins og þegar helur verið
^ý^t. grafnir rélt innan viö framkirkjudyrnar á Pélurs-
kirkju, en framkirkja hennar var 50 álnir íslenzkar á
lengd. Var því ekki með öUu vonlaust að koma niður
á leifar þeirra feðga, þar sem þarna hafði aldrei neinn
verið grafinn, Hinsvegar mátti ganga að þvi vísu, a5
gröfum þeirra hefði verið raskað og þær rændar af
Gisla biskupi, er nýja kírkjan var bygð, eins og grafir
annara^). Var þar því grafið niður; rétt undir yfirborð-
inu, svo sem tæpa hálfa aðra alin, kom niður á tvo

1) Æ. J, i>. I, 203

220

DOMKIRKJAN Á IIÓLUM

SAFN V

hlaðna veggi, er ]úg,u frá austri til vesturs, og var tæp
^lin á milli þar sem breiðast var. Var syðri veggurinn
mjög reglulega hlaðinn úr mikið 111 jafnstórum "unnum
hnullungum; var hann beinn og jafnbreiður, og vestur
af honum fundust nokkrir trébútar og járnnaglar.
Nyröri veggurinn var úr óreglulegu, óunnu fírjóti, breikk-
-aði vestur mikið, og lá í bug ('ijá töflu VII og VIII og
mynd 10). Norður úr sj^ðra garðinum neðanverðum og
miðjum gekk flöt heila, og suður úr nyrðra garðinum
samskonar hella, og stóðust þær mikið til á. Norðan
við nyrðra garðinn, ofarlega i jarðveginum, lá allstór
kalkhrúgn, og eru það óefað leifar frá því að verið var
-að sniíða kirkjuna, sem nú er. Með öUu er óljóst, hvað
verið hefur hlutverk þessara garða eða hvenær þeir
hafa verið geróir, Kalkhrúgan hefði getað bent til þess,
4ið það hefði verið gryfja, er múrsmiðirnir, er síðustu
kirkjuna bygðu, hefðu gjört til að leskja i kalk sitt, eii
bæði var hún oF lítil, og vantaði í hana eina hlið, og svo
var ekki aðkenning af*kalki í jarðveginum milli garð-
íinna, svo slíkri tilgátu verður að hafna. En til þess að
vera grafarhvolf voru veggirnir of svörgulslegir. Vestan
við garðsendana kom niður á einskonar hvolf, afarlaust
hlaðið úr óhöggnu grjóli, og var bustin á því hrunin
inn. Var grjótið nú tekið ofan af, og moldinni, sem
undir var, mokað burtu, og kom þá niður á leifar af
þrem beinagrindum, allar af uppkomnum mönnum.
Af nyrzta manninum var ekkert nema hvirfillinn af
hauskúpunni, og austan við hana örlitið af frauðkend-
um beinum og viðarkolum, Af miðmanninum var meg-
inið af höfuðskelinni niður að augum, upphandleggur
með niðurhandlegg og rifbútur, og skamt þar austur af
fótleggir annars fótar og fótrótarheinið með, en leggirnir
voru brotnir og höfðu skekst til suðurs (sjá mynd H
og 12). Hefur þelta lik, eptir legu handleggsbeinanna
að dæma, legið með samanlagðar hendur á brjóstinu
— svo voru og lik lögð lil á miðöldunum — , en haus-
kúpan lá í handkrikanum, en hrökk suður fyrir upp-
handlegginn þegar verið var að moka ofan af. Af syðsta

NR. 6

í HJALTADAL

221

manninum var aðeins lítið brot af höfuðskelinni,
austur af henni frauðkendur hryggjarliður, og enn austar
tveir járnbútar, sem gætu hafa verið úr kistu (sjá töflu
VII otí VIII). Með beinunum var allmikið af beinamold.
Voru beinin lekin upp, og markað nákvæmlega fyrir,
íivo hægt væri að koma þeim kyrfilega fyrir á sama
íitað, ef með þyrfti, Voru beinin siðan flutt til Reykja-
víkur og afhent þjóðminjaverði til geymslu. Höfuð-
skeljarnar bera það með sér, að maðurinn í miðið hafi
verið elztur, höfuðsaumarnir eru algrónir, en mennirnir
til beggja handa eru yngri, því saumarnir eru nokkuð
opnir. Nú er spurningin: hvaða þrír menn — tveir yngri
og einn eldri — geta verið grafnir saman, uiidir einu
hvolíi á þessum stað? Og hver getur verið graíinn þariia,
íivo að hann hafi höfuð sitt undir hendinni eins og
hinn blessaði Dion}'sius? Svarið getur ekki verið nema
eilt, að þarna hafi fundist leifar Jóns biskups, síra Björns
og Ara lögmanns, — guð þeirra sálir náði.

Aður en skilist er við kirkjuna að innan má geta
þess, að kirkjan hefur óefað verið með opnum þakstól
— ekkert lopt í henni ~ annars hefði varla verið
tíundaður sperrufjöldinn eins rækilega og gjört hefur
verið.

Kirkjan stóð á steingrunni, og voru steinarnir ekki
bundnir saman nieð sleinlími. heldur var troðið toríi
ínn á milli þeirra, svo vindur kæmist ekki undir hana;
*ýna það vitnisburðir þeir, sem birtir eru í upphaíi
kaflans. Af þeim sést og að kirkjan hefur verið studd
skástoðum ()>skáslifum<í) báðum megin, eins og bin-
íir eldri kirkjur.

Að því cr gerð kirkjunnar viðvíkur, getur ekki ann-
ííð verið, en að hún hafi verið bygð eins og Greenstead-
kirkjan úr lóðréttum timburstokkum (sjá 1. kaflann)»
€nda benda skástoðirnar til þess. Óhugsandi er að hún
hafi verið stafkirkja; það er ekkert sem bendir til þess,
^nda er hún of mjó i samanburði við lengdina lil þess,
í»ð það geti borið sig. Að visu er á einum stað getið
um útbrot á kirlcjunni; er það í síðari meðferðinni á

222 DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

þælli Magnúsar Björnssonar af Jóni biskupi^). í fyrri
meðferðinni er þelta ekki nefnt. Siðari meðferðin er
mjög breytt að orðalagi og, miðað við efnið, viðast hvar
til liins verra, meðal annars um þetta. En lenfídin úti-
lokar að hún hafi verið blokkhús, þ. e. bygð úr lárétt-
um timburstokkum. Hvað stíl kirkjunnar viðvikur, er
hann með öllu ókunnur. Þeir gripir, sem enn eru til
úr Hólakirkju hinni fornu, eru allir með gotneskri gerð,
og ef gjöra mætti ráð fyrir stílsamræmi milli hússins
og gripanna, sem opt er, þá væri spurningunni auð-
svarað, en það þarf varla að í^jöra ráð fyrir þvi.

Kringum dómkirkjuna var múr; var hann gjörður
upp úr því, sem komið var upp af steinkirkju Auðanar
biskups, er hann dó, og stóð hana enn, er Árni Magn-
ússon kom á Hóla, og mátti þá enn sjá, að það hafði
átt að verða kirkja ^). Múr þennan bygði GoUskalk
biskup Keniksson ^). Af þessum múr norðanverðuni
lágu göng á lopti á virki það, er Jón biskup hafði
byggja látið og kallaði slot^).

Tafla n s^'^nir grunnmúr kirkjunnar, tafla HI suð-
urhlið hennar, tafla IV norðurhhðina, en tafla V s^^nir
kirkjuna séða austur og vestur eplir.

Oripii:* HólaUirlijii.

Af öllu kirkjuskarti eru kirkjufötin það, er mest
ber á og mönnum verður starsýnast á. Pó að prest-
arnir vitanlega væru tígulegastir á þeim, voru þeir engu
að síður eptirtektarverðir utan kirkju. Nú á dögum
ganga prestar og munkar daglega, bæði heima fyrir og
úti við, á auðkennisbúningi sínum. En svo mun ekki
hafa verið hér á landi fyrir siðaskiptin, Að visu vírðist
sú hafa verið venjan, að munkar bæru altaf þau föt,
er þeirra reglu tilheyrðu. Þorlákur biskup helgi var

1) B. S. II, 330-31. 2) D. I, III. 610. Sbr, bls. 17 í pessu
rili. 3) B. S, II, 231. 4) B. S. II, 444.

NR, 6 í HJALTADAL 223

kanóki (Ágústínusmunkur) áður bann yrði biskup, en
eplir það hélt hann »þó nálega í öllu kanókareglu,
bæði i klæðabúnaði« og um annað. Eptir að hann
var dáinn og í helgra manna flokki, birtist hann mönn-
um í kanókabúningi. Hann birtist eitt sinn konu, er
t*orfinna hét; sér hún að ))litlu síðar gengur þar inn
niaður hvítklæddur undir svartri kápu, hefur hann í
hendi vatnker og stökkul, Þar kendi hún hinn heilaga
Þorlá k biskupft-). Að vísu hefur orðið hausavixl á lit-
unum, því kanókar voru á svörtum kufli með hvítt
skrúð, en þó öfugt sé, er auðséð hvað við er átt. Laur-
entius hafði og verið svartmunkur (Benediktsmunkur)
áður hann var biskup, en hann hélt fyrrum siðum,
því ))það er og merkjandi að hánn hafði þann klæða-
búnað, sem munkar hafa, kufl með skrúð (scapulare)
yzlan, því hann sagði það reglu, þó að biskupar væri
i>f svartmunkalifnaði, þá ælti þeir að halda þann habi-
^um, sem þeir voru af lifnaðinum kosnircc^). Hinsvegar
í^S'nist svo sem munkar, að minsta kosti i Noregi, hafi
^tundum borið sömu föt og veraldarklerkar. 1459 gefur
Torfl riddari Arason 1 testamentisbréfi sínu messu-
bræðrum i Björgynjarklaustri »einn bláan stakk og
brúna kápu með sylfurspenslumcc, ))Jtem bróður Mar-
íeini eina bláa treyju«^), og ekki hefði hann gjört það
nema bræður hefðu mátt nota fölin. Þareð munkar hér
^ landi höfðu það til að vera í meira lagi gjálifir, eins
<>g sjá má af því, að Möðruvallabræður brendu klaustrið
í drykkjuslarki 1317^), og voru systur þar þó engu
síðri, því systir Þóra Illugadóttir i Reynistaðarklaustri
lét kringum 1431 fallerast með síra Þórði Roðbjartssyni
kórsbróður á Hólum^), þá er ekki ólíklegt, að þeim
hafi stundum orðið að kasta kuflinum, Veraldarklerkar
hafa fyrst framan af kristni lílið tamið sér prestlega

1) B. S. I, 276. 2) B. S. I, 199. 3) B. S. I, 850. Þessi regla
helzt enn (sbr. Caeremoniale episcoporum Lib. I. cap. II), en er
€kkert fariö eptir henni. 4) D. I. V, 189-90. 5) Sjá bls. 121 hér
framan. 6) D, I. IV, 457.

224

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

siðu. Riðu þeir með vopnum um héruð, og Sturlunga
og Guðmundarsaga mora af dæmum þess, að prestar
stóðu í mannslögum og allskonar harki. T. d. segir í
Guðmundarsögu, að ))Knútur prestur reið jafnan við
vopn, því að hann var ódæll og embættislaus. Nú
hleypur fram einn maður og laust aptur undir hnakk-
ann Knúti presti og féll stálhúfan fyrir andlitið«. Hve
litið hann samdi sig að kennimannasiðum verður ena
berar þegar hann var fallinn, þvi þá vildu þeir )>höggva
af honum fingurna og náðu eigi, þvi gull var á fingr-
inum«^), en öllum kennimönnum öðrum en biskupum
var bannað að bera hringi. Það er með þessu hátterní
von, að kirkjan láti sig það í fyrstu engu skipta, hvernig
prestar búi sig, heldur reyni það eitt að hrífa af þeini
vopnin. Því skipar Eirikur erkibiskup svo fyrir 1189:
))Kennimean beri eigi vopn . . . og taki eigi þær sakir
óskyldar á hendur sér, er þeir skuli annað tveggja nieð
odd eða egg sækja« -), en föt klerka nefnir hann ekki.
Svo sýnist vopnaburður mikið hafa lagst af, og bólar
þá á viðleitni af hendi kirkjuvaldsins að koma skipu-
lagi á fataburðinn, en þó er fyrst í stað ekki hærra
á því risið, en að banna prestum að bera skræpótt
klæði. 1269 skipar Árni biskup Þorláksson, að »presiar
skuli eigi bera rauð klæði, gul eða græn, eða hálfskipt^)
eða rend*), utan í vosi«^). en ekki minnist hann á það,
að prestar láti skera sér klæði með sérstöku sniði, og
er þarna í raun réttri komið endanlegt lag á föt presta.

1) B, S. I, 550. 2) D. I. I. 288—9. 3) í pá daga pótti fallegt
ad láta liti í fötum standast ekki á. Væri kyrtillinn öörum roegia
grænn, var hann t. d. hinum megin rauöur. Við paö er átt her.
4) = röndótt. 5) D. /, II, 25. í pontificale romanum. pars tertia,
i áminningarræöu peirrij er biskupar, samkvæmt ordo ad cele-
brandum synodum enn í dag eiga aö halda yfir synodusprest-
um, er varaö viö rauöum og grænum fðtum og leikmannafötum*
))NuIIus vestrum rubeis, aut viridibus vel laicaUbus vestibus ut-
atur«. Yfir höfuö er pessi ræöuformáli aö efni og oröalagi svo
svipaður sumum skriptaboöum ísleczkra biskupa, aö paö er
hreint og beint alhugunarefni.

NR. 6

Í HJALTADAL

225.

sem helzt til siðaskiptanna, þ. e. prestar bera sama
búning aðrir, nema hvað hann skal vera einhtur og
ekki með neinum ofannefndra Hta, og var þetta fyrir-
komulag einkar hentugt hér vegna staðhátta og veðra^
Þó er bersýnilegt, að kirkjuvaldið vill helzt hafa presta
í sérstökum búningi, því i skipan Eilifs erkibiskups og.
Jóns I. Halldórssonar frá 1323 er ekki prestum aðeins
bannað að klæðast fyrnefndum litum, heldur ))varast
skulu þeir alla breytni i klæðnaði, lit og skurði í yfir-
klæðum sínum((^). Klæðaskurðurinn á því líka að vera
einfaldur, elta ekki tizkuna. Illa hefur þó viljað ganga
að halda þvi að prestum, og því ámálgar Jón biskup
það enn 1345 með nokkrum þjósti ))Item að allir klerkar
leggi af fjölgeirunga -) innan manaðar«^), og hann herðir
á því siðar í sömu skipan: ))Prestar og djáknar skulu
Gnga lausung á sér sýna eða leikaraskap í klæðabún-
aði sínum((. Og farnir hafa prestar þá verið að seilast til
vopna aptur, þó í litlu væri, því hann segir þeim að
»bera hvorki stikkhníf né töskur^) eða dreglahúfur

1) Z). /. II, 532. 2) Siöur var að skera klaufar í fötin og
fella í pær geira af mislitu efni, og við pá er áU. 3) D. 1. II,.
"^91. 4) Á fðtum manna voru i þá daga engir vasar, heldur báru
^enn það, sem þeir vildu með sér hafa, i posa eöa tösku, sem
hékk viö beltið hægra megin, og draga einmitt vasarnir í frönsku,
ensku og pýzku nafn af pví (franska: poctie, enska: pocket =
posi, pýzka: tasche — taska). Er bann petta vafalaust af sömu
í'ót runniö og stikkhnifabanniÖ, pvi pó menn bæru ekki hníf í
helti, gat hann veriÖ falinn i töskunni og ilt af sér leitt. Og var
su reynslan sumstaöar, pví beint af peirri ástæöu var 1563 bann-
aö í Frakklandi að bera vasa (Quicherat : Hisloire du costume en
^rance. Paris 1877, bls. 400 fF.). Ekki munu pó biskupar sjálfir
hafa fariö mikið eptir pessu, pvi nefndur er i Hólamáldaganum
1525 pungur meö silfurlinda. 5) Húfur úr lérepti. Stafar banniö
Vafalaust af pvi, aö i pá daga var lérept dýrt. 1343 eru 6 álnir
löetnar á hundraö (D, L II, 775). Sé hundrað taliö jafnt 500 kr.,
sem pó vafalaust er of lítiö, pá hefur alinin kostað liöugar 83
kr., enda var pað haft í viöhafnarklæöi eins og messuhökla (D.

n, 359); paÖ befur pví pótt gegndarleysi aö vera meö lérepts-
húfur og prestum ósamboöiö. Hvilikur munuöur linklæði voru,
sýnir skriptaboð Jóns biskups Sigurðssonar frá 1326. Par er pa6

226

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

opinberleRa<(^), 1396 er þetta enn ekki komið i lag,
því þá skipar Vilkin biskup: ))prestar le^^i af alla laus-
ung og leikaraskap bæði í klæðabúnaði og vopna-
burðift^). En vopnaburðurinn legst aldrei af. Teitur Þor-
leifsson ánafnar »mínum herra biskupinum (Ögmundi)
korðahnif<(, ))ef hans náð vill litiUæti til hafa að þiggja«,
sem varla þarf að efa. Og til er á Hólum 1525 stikk-
hnífur silfurbúinn, sem voru þó sérstaklega bannaðir.
En siðustu mennirnir á víginu, biskup Jón VI. Arason
og síra Björn ríða allýgjaðir landshornanna á milli,
hvernig sem klæði þeirra kunna að hafa verið á litinn.
Aðallega hafa prestafölin verið brún og blá. Kápurnar,
sem Torfi gefur messubræðrum, voru brúnar, en treyja
bróður Marteins er blá. Er Laurentius síðar biskup
Kálfsson kemur á garð Jörundar'erkibiskups 1295, er
liann á rauðum klæðum, og spyr erkibiskup hann
hverju sæti. Laurentius ber við fátækt, sem ef til viU
kann að hafa verið satt, og lætur erkibiskup fá honum
íif sér brún klæði sæmileg á hátíðar, og peninga að
kaupa blátt klæði í hversdagsbnning, en skipar honum
að gefa sveini sínum klæðin rauðu^). Af þessu má og
sjá, að erkibiskup hefur borið sömu föt og aðrir prest-
ar. Er Laurenlius varð biskup, reyndist hann um þessi
efni vandlátari við sjálfan sig og aðra en hann var áður
um klæðin rauðu, því sjálfur gekk hann 1 kufli svart-
munka, hafði vandlæti mikið um klæðaskurð lærðra
manna, að ))þeir hefðu engar sundurgerðira ^). 1478 er
prestsfatahtur enn blár. Þá er síra Marteinn Einarsson
að ráðstafa flíkum sinum fyrir andlátið, og gefur ))Jóni
bróðúr mínum bláan stakk<( ^). Sérstaklega sýnast prestar
hafa lagt rækt við eitt fat, sem þráfaldlega er nefnt i
sambandi við þá; það er vosstakkurinn. Hvers vegna

meöal aanars lagt á þá, er drýgt hafa )>hórdóm pann er karlar
eigast viö(( aö »varna viö linklæÖum(( um jólafóstu og langa-
löstu (D. I. II, 596).

1) D. 1. II, 800. 2) D. L III, 615. 3) B. S, I, 800. 4) B. 5.
I, 849. 5) D. L VI, 129.

NR. 6

í HJALTADAL

227

hann sérstaklega var þeim svo kær, er ekki gott að
segja, en undarlegt er það, að það eru einmitt vos-
klæðin, sem Árni biskup, eins og á var drepið, tekur und-
an í skipan sinni um litinn á fötum presta; þau máttu
þeir bera með hvaða lit sem vildi. I^að væri þvi ekki
að undra, ef tilhaldssemin væri hér á ferðinni og tældi
þá í hið litskrúðuga fat^). 1403 gefur síra Halldór Lopts-
son sira Jörundi Eirikssyni vosstakk fótsiðan með skinn-
um fyrir að vera exsecutor testamenlis sins^). 1411 gefur
Þórður djákni á dánardægri sira Árna Eyjólfssyni borinn
voskyrtil og hettu og hosur sér til bænahalds^). 1422
greiddi Katrin nokkur sira Ásgrimi Snorrasyni vosstakk
með briggishnappa með vír og spensl með silfur fyrir
borð og kenslu Þorvarðar sonar sins*). 1470 ánafnar
Einar bóndi Ormsson síra Jóni Snorrasyni ))stakk minn
og kápu ena útlenzku((, og segir sig sjálft, hvernig hún
hefur verið á litinn, enda var kápan vosklæði; item
gefur hann herra biskupi Sveini skinnakápu ^), og hefur
^ptir þeim bókum fleiri munað i litklæðin en lágklerk-
ana. Yfir höfuð sýnist prestum helzt ekkert hafa verið
það hugað, að vera öðruvísi búnir en annað fólk;
t- d. gefur síra Þorbjörn 1290 Þingeyraklaustri próf-
entu sina og tilskilur að hann hafi mat og klæði shkt
sem aðrir prófentumenn. En það voru ekki fötin ein,
gátu s5'nt prestskap kennimanna; það var skegg og
báralag. Þar er fyrst að nefna krúnan. Fyrsta vígsla og
laegsta, er klerkar tóku, var nefnd krúnuvígsla '''), af því
^ð biskup í henni skar hár þeirra. Eptir það rökuðu
þeir að staðaldri á sér kollinn. Hafði krúnan á sér tölu-
'verða helgi; t. d. bitu járn ekki krúnu Bárðar Snorra-
sonar ^). En það sýnast hafa verið nokkur vanhöld á
krúnurakstrinum, því Laurentius biskup þykist þurfa
^ð hafa mikið vandlæti um framferði lærðra manna og
hárskurð^). 1323 skipa þeir Eilífur erkibiskup og Jón

1) Vosklæðaefni hvílt og svart er nefnt í D, L IV, 418.
2) D. I. IIí, 687. 3) D. I. III, 739. 4) D. 1. IV, 299. 5) D. /. V,
569. C) A /. III, 151. 7) B. S. I, 596. 8) Ibid. bls. 849.

15

228

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

Skálholtsbiskup, að »skegg sitt og krúnu skulu lærðir
menn láta raka svo opt sem þarf, og tiafa hárskurð
kringlóttan svo stuttan að sýnist eyrnasnepill« ^). Er
þetta krúnulag kent við Pétur postula og nefnt tonsura
Petri. Eins og sést á skipaninni, skyldu og klerkar vera
skegglausir ^). Ekki sj^nist þó hafa verið farið neitt eftir
þessu, og hafa jafnvel biskupar sjálfir verið með al-
skegg. í handritasafninu í konungsbókhlöðunni i Stokk-
hólmi eru i tveimur íslenzkum handritum biskupa-
myndir; í öðru^) er mynd af tveim biskupum sitjandi
á stólum, og eru báðir alskeggjaðir, en i hinu *) er
mynd af biskupsvigslu, og á henni þrir biskupar og
einn djákni, allir með alskegg. Á þessum öldum var
fordild mikil manna á meðal, ekki aðeins um lii klæða
og klæðaskurð, heldur kom það einnig fram i höfuð-
búnaðinum, en hans gætti i þá daga miklu meira en
nú; menn tóku nefnilega sáralitið ofan, og voru með
hðfuðfat jafnt í svefni sem vöku, og jafnt inni sem úti,
og jafnvel í sjálfri kirkjunni tóku menn ekki ofan nema
rétt stundum, og segir skipan Árna erkibiskups 1346
frá því, hvenær það hæfi; er guðspjall er lesið skulu
allir »upp standa og taka ofan sín kaprún^) og standa
svo berhöfði meðan lesturinn verður lesinn«. En strax
hafa menn sett upp aptur, því síðar segir, að þá prest-
urinn heldur upp líkamanum og blóðinu, skuli hver
maður tjá ástsemi til síns skapara ))með berum höfð-
um og knéfalli« *^). Leifar af þessu sjást í því, að róm-
verskir prestar eru enn í dag með á höfðinu í kirkj-
unum innan guðsþjónustu. Það var því ekki nema von.

1) D. L II, 532, eadurnýjaö af Jóni 1345, D. /. 804.
2) Preslar skulu enn bera krúnu, en hún er nú rakaöur blettur
í hviríli, riflega á stærö viö tveggja króna pening, og eins skulu
þeir vera rakaöir á kjálkum, en fara þó ekki eptir þvi nema i
alkapólskum löndum. Tonsura Petri sést enn sumstaöar a
munkum. 3) Stockh, nr. 5 fol. 4) Slockh, nr. 16 4to. 5) Af ca-
prona á miöaldalatínu. í registri D. I., eins og staöurinn ber
meö sér, ranglega kallaö höfuöfat presta. 6) Ð, L II, S42 sbr.
AM. 682 4to bls. 55.

NR. 6

í HJALTADAL

229

að menn legðu mikla alúð við höfuðfötin. Menn báru
að jafnaði hettu, er ekki var ósvipuð lambhúshettu, og
féll niður um herðar, en gekk á hvirflinum út í totu,
og var hún nefnd strútur. Hann var altaf að lengjast.
og þótti því prýðilegri sem hann var lengri og mjórri,
og var hann loks orðinn dragsiður og vel það, og
brugðu menn honum þá um háls sér, en af því er það,
að hálstrefill er nú sumstaðar nefndur strútur. Prestar
hafa i þessu efni vafalaust tollað í tízkunni, og þvi er
það, að Gyrður biskup í skipaninni 1359 kveður svo á,
prestar og djáknar )>hafi eigi mjórri^) hettustrúta en
tveggja fingra og eigi siðara en alnar(( Hvort tekist
hefur að halda strútnum í skefjum, er örðugt að segja,
en hitt er víst, að prestar báru strút alveg fram að
siðaskiptum. Þegar Jón biskupsefni Arason 1522 sendi
sira Þorstein Gunnason á móts við síra ólaf Gilsson, en
vildi láta síra ólaf halda, að þar væri biskupsefni sjálft,
lét hann leggja yfir hann ))sin klæði og húfu með strút
sem þá var vísa(( ^), en þó hefur samt hatturinn þá verið
farinn að bola henni út hér sem annarstaðar, því þegar
síra Ólafur sér »biskupsefni((, hneigði hann honum
^jög, og »stakk sínum hatt undir sina höndct^), Fóta-
hragð presta hefur verið híð sama og leikmanna; þó
hafa skór ekki verið mishtir, eins og þá var siður,
heldur dökkir. 1497 selur síra Einar Ölduhryggjarskáld
Stepháni biskupi »5 par svarta skó fyrir 19 fiskacc^).
Ekki er heldur liklegt að prestar hafi mátt bera skó
tneð trjónu fram, eins og þá þótti kurteisi, þó hvergi
sjáist að það hafi bannað verið ^).

Það liggur í augum uppi, að ekki hafa prestar getað

1) í meginmálstextanum stendur breiöari, en neöanmáls í
oröamun mjórri eptir þrem góöum handritum, og hefur Matthías
Þjóöminjav. fóröarson leitt athygli mína aö því, aö sá lesháttur
sé réttari, sem óefaö er. 2) D, L III, 129. 3) B, 5. II, 318. 4) D,
•^- VII, 378. 5) Hvort munkar hafa haft sérstakan fótabúnaö hér,
^r ekki hægt aö vita, en fundist hefur á MööruvöIIum i Hörg-
srdal skór af munki, og er hann brugöinn eöa ofinn, (Geymdur
i fjóöminjas. i Rvik nr. 8688),

230

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

notað hin daglegu föt sín í kirkjunni undir skrúða.
Vitanlega hefði verið mjög óhentugt, ef prestar hefðu
þurft að fara í hempu við hvert tækifæri, en þau voru
mörg, og höfðu þeir þvi sérstakt fat ermalaust og skó-
sílt, sem þeir brugðu sér í utan yíir hversdagsfötin
og var það nefnt

stakkur%

messufatastakkur

messustakkur^) eða

skrj'ðingarkufl ^).
Eru þeir lengi vel framan af opt nefndir i máldögum
og altaf samhliða messufötum, en eftir miðja 15. öld
örsjaldan, og er að siðaskiptunum líður aldrei. Voru
þeir ýmisi úr líni eða ullu. T, d. átli Bæjarkirlqa í
Borgarfirði kringum 1470 ))línstakk undir messufötum

■

að hafa og 2 ullstakka« ®). Nú kann að þykja einkenni-
legt, að shkt fat væri úr líni, en til þess Hggja þó giidar
ástæður. Auðgefið var það, að ef svörgulslegir stakkar
voru bornir yíir þykkum fötum, hlaut að fara mjög
mikið fyrir þeim, sem bar þau, og var það til mikils
baga, því undirklæðin undir skrúðanum, serkir og
sloppar, svo og messuskrúðinn sjálfur, voru opt mjög
þröng. Og þess eru beint dæmi, að það hafi sakað. Um
Laurentius biskup segir, að hann mátti »ekki sjá að
djáknar hefðu rúma stakka undir messuklæðum og
skrúðum. Svo hið sama skyldi enginn prestur eður
djákni dirfast að hafa kápur undir sloppnum, svo að
þar utan yfir hefðu þeir kantarakápur, segjandi þá rífa
af sér skrúðann, er ofan var togaðurum þá« ^). Það var
því von, að þeir, sem vel vildu, reyndu að hafa stakk-
ana úr eins þunnu efni og hægt var, og var lín ágset-
lega til fallið. Hinir, sem léttúðugir voru, drifu sig i

1) Petta fat þekkíst og er notað enn, sera og afspringur
þess, sem nú er viöliafnarfat preláta og heiíir mantellettuin
(Caeremoniale episcoporum Lib. III, caput 2, 3). 2) T. d. D- i'
IV, 104. 3) T. d. D. I. II, 62; víöa hafa afskrifarar lesiö messu-
fatastokkur fyrir stakkur, og veldur því skilningsleysi. 4) T. d.
D. L II, 442. 5) D. L III, 164. 6) D. L V, 402. 7) B. S. I, 847.

NR. 6

í HJALTADAL

231

skrúðann í svellþykkum kápunum, sem bæði voru erma-
lausar og skósíðar, og gera það kærulausir prestar svo
sem enn i dag, og aíleiðingin er hin sama og á dögum
Laurentiusar biskups ^). Stakkarnir voru í sjálfu sér
skrúðanum nógu skeinuhættir, þvi þó efnið í þeim væri
nægilega voðfelt, voru þeir afaroft lagðir skinnum ^);
var það eðhleg afleiðing af þvi, að hitunartæki öll voru
ófullnægiandi, en við það urðu stakkarnir svörgulslegir
og stirðir. Á ensku voru þessir stakkar nefndir »cas-
sock« og á latínu wpelHsa, af því að þeir voru optast
skinnfóðraðir, en slopparnir draga hið latneska nafn
sitt ))superpelhciuma af því að þeir voru hafðir utan
yfir »pelhs<(^). Eins og sést á skipan Árna erkibiskups
1346 voru leikmenn optast með á höfðinu í kirkjunni,
og sama var og um presta, og hafa þeir haldið þeim
sið fram á þennan dag. Vitanlega gátu þeir ekki verið
naeð sama höfuðbúnað og utankirkju. Höfðu þeir höf-
^ðfat, er nefnt var birettum^); er það nú ferstrent, svo
sem þverhandarhátt, og breiðara að ofan en neðan;
fellur það fast að höfðinu, og ganga lóðréttir bogar frá
íjórum hornum þess inn að miðju. Uppruni höfuðfats
þessa skiptir hér engu máli, en það þekkist fyrst á 10.
öld, og fram að siðaskiptum var það meðalhá húfa,
opt lægri í kollinn miðjan en utan með, og var i honum
hnappur eða skúfur ^). I íslenzkum heimildum er birettum

1) Paö er bersýnilegt, aö þaö hefur veriö góöra klerka siöur
3Ö fara úr kápunni ef peir unnu prestsverk, eöa svo gjöröi Jón
biskup helgi, sjá bls. 71 hér aö framan. 2) T. d. Z>. 1. IX, 318.
l^etta er J525 á MöÖruvallaklaustri og 1 því sambandi, aö enginn
6fi er á aö um messufatastakk er aö ræöa. 3) Sjá George Clinch:
^nglish costume, London 1909, bls. 232—3. 4) Matthias Póröar-
son segir í ritgjörö sinni um Hólakórkápuna, aö birettum hafi
minsta kosti tíökast á seinni öldum, og hafi veriö tekiö upp
^ eptir pillolus, og séu þau höfuöföt bæöi upprunnin af kór-
kápuhettunni (Á. J. F. F. 1911. 36, 38). En petta er villandi, pvi
hirettum er miklu eldra en pileolus; um pileolus er fyrst talaö
^ 14, öJd, en um birettum á 10., og eiga pessi höfuöföt ekkert
skylt viö kápuhettuna. (Sjá Braan: Paramentik 206, 208). 5) Braun:
Handbuch der Paramentik 206-7.

232

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

aðeins nefnt einu sinni, i veitingabréfi Marcellus Skál-
holtsbiskups, útgefnu i Kaapmannahöfn 1453 til ólafs
Rögnvaldssonar fyrir Oddastað. Segist Marcellus með
þvi að fá honum bíretti sitt veita honum staðinn^). En
Marcellus kom aldrei hingað til lands, svo hæpið er
að ráða nokkuð af þessum stað. Hólakirkja átti

1374 skrýðingarkufl,

1396 húfur þrjár-),

1500 rauðan búning úr ))serge« með öllu tilheyr-
andi, handa kapeláni biskups heima og a
ferðalögum ^),
1525 ikornaskinnsfóður undir stakk^).
I. Skrúði. Til þess að gjöra guðsþjónustuna hátið-
legri báru kennimenn i kirkju og við helgiathafnir sér-
stakan skrúða, Uppruni skrúðans skiptir hér engu máli,
en hann hefur breyzt og þroskast, og gjörir það enn,

*

þó hann í grundvallaratriðunum sé altaf hinn sami.

1) ))te per biretti nostri traditioDem investientes de eadeni«
(D, I. V, 102). Paö hefur bersýnilega veriö siöur aö biskup rétti
þeim, er veitingu tók, biretti sitt svo sem lil auðsýningar. Er
sá siöur annars ókunnur. 2) Nefnt innan um eintóm kirkju-
áhöld, svo hér sýnist lítill vaíi á aö átt sé viö biretta. Wallem
bls. 126 heldur, að hér sé um mítur aö ræöa, en pau voru
aldrei nefnd ðöru nafni. Neöanmálsgr. hans nær engri átt. 3) ))Iteni
vestimentum rubrum de serico cum omnibus pertinentiis pro
capellano episcopi in domo et in via«. Rauður mun hér merkja
sama og fjólublár. Kapelán biskups hefur, eins og áöur hefur
veriö til getið, veriö kórsbróöir, en þeir voru prelátar og báru
um 1500 fjólubláar eða fjólurauöar hempur (Rohrbach: Trachten
der Völker. Leipzig 1906, bls. 288). Serico mun ekki pýöa silki
þarna, heldur verður aÖ leggja þaö út eins og stæöi serica, seni
pýðir ))serge«; er þaö ullarferskepta meö tvöföldu fyrirvafi'
Máttu prelátar ekki hafa slik klæði nema úr ullu, eöa camelot,
sem er samskonar efni og serge (Ceremoniale episcoporiitnf Li^-
I, cap. 3, 1) og er sú skipan frá árinu 1600. Pertinentia — t*^'
heyrandi er vafalaust róket — sjá um paö siðar, — sem slíkir
kehnimenn báru yfir hempunni. Hefur stóllinn átt pessi föt, svo
biskup gæti á feröalögum komið sæmilega fram. 4) Þetta er o-
efaö fóöur undir messufatastakk; paö er geymt i kirkiunni.
paö algengt fóður i pá daga (Troels-Lund: Danmarks og Norges
Historie i Shiiningen af det 16, Aarh, I, 4, Kbh. 1882 bls. 203).

NR. 6

1 HJALTADAL

233

Það má skipta kirkjufötunum, eptir því til hvers þau
voru notuð, í tvo flokka, messuföt og önnur kirkjuföt.
Messuföt^) eða messuklæði^) eru opt nefnd og er það
samnefni, en þýðing orðsins nokkuð á reiki, þó að öll-
um jafnaði eigi við sömu hluti, nefnilega höfuðlín, serk,
linda, stólu, hökul og handlín, eða i stað hökuls súbtil
eða dalmatíku, I íslenzkum kirkjulögum var nákvæm-
lega tiltekið, hvaða föt skyldi hafa við messu, og skyldi
hver prestur eiga messuklæði innan fimm ára^), en
ella lúka 12 álnir^). I skriptaboði Þorláks biskups frá
1178 er sagt, að prestar skuli hafa þessi messuföt: am-
€ttu og messuserk, stólu, hökul og handlin^); öll þessi
föt ber því að skilja undir orðunum messuföt eða
messuklæði. Eptirtakanlegt er það, að lindi er hér ekki
nefndur á nafn, en síðar í sama skjali er sagt, að syngja
skuli messu, þótt altarisdúkur sé óvígður eða lindi, og
er því auðséð, að lindi er tahnn með messufötum, þó
gleymst hafi á fyrri staðnum. 1 skriptaboði Jóns Hall-
dórssonar frá 1326 eru þessi ákvæði tekin upp orði til
orðs eins*^), eins og líka skriptaboð þetta tekur upp
alt skriptaboð Þorláks og skeytir við það ^). Yfir höfuð
hafa menn í þá daga haft það fyrir sið, að setja öll
ofangreind föt saman sem eina heild, og skoða hin ein-
stöku föt sem brot — brot úr messufötum, á sama hátt
eins og nú á dögum handlin, stóla og hökull eru skoð-
uð sem heild, eða jafnvel hökull, dalmatíkur tvær, kór-
kápa, þrjú handlin og tvær stólur, og gjörir sú skipting
vart við sig hér á landi undir siðaskiptin. Það er þvi
íalað um messuklæði að öllu ^), messuföt að öllu ®), og
um messuklæði og hökul umfram^**) eða messuklæði

1) T. d. D. /. II, 120. 2) T. d. D. 1. I, 252. 3) D. I. II, 791
sbr. III, 129. 4) D. /. III, 129. 5) D. L I, 243. 6) D. I. II, 599.
7) Þaö er enginn vafi á því, aö B-textinn (D. I. II, 604) af skripta-
boöinu er rangur, er hann segir, aö syngja skuli messu, pótt
^anti altarisdúk eöa linda eöa handlin; þetta ber vafalaust að
skilja svo, aÖ syngja niegi, þó þessir hlutir sé óvigöir sbr. D, /.

I. 243. 8) T. d. D. /. II, 786. 9) T, d. D. L II, 469. 10) D. L

II, 425.

234

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

þrenn, öll slitin, vantar eitt höfuðlín^), eða stóla laus^)
o. s. frv., og sýnir það alt berlega, að messufötin eru
afmörkuð heild, en hin einstöku föt aðeins skoðuð sem
brot úr þeirri heild. En í orðinu messuföt og messu-
klæði var til bæði þrengri merking og víðari. Þrengri,
þegar það var aðeins látið ná til höfuðlíns, serks, linda,
stólu og handlins, en hökullinn ekki talinn með. Nefnd
eru messuföt ein með hökli ^), fustans-hökull hvitur
með messuklæðum *), fjórir pellshöklar með messu-
klæðum ^), sjö guðvefjarhöklar með öllum messuföt-
um og fimm aðrir og þau messuföt með^) o. s. frv.
Víðari, þegar það virðist vera látið ná einnig til altaris-
blæja og allra þeirra dúka, er samkvæmt áðurnefndum
skriptaboðum þurfti til messu, t. d. messuklæði með
búnum blæjum (þ. e. altarisblæjum) ^), messuklæði að
öllu utan dúk^), messuklæði hin beztu með pellshökl-
um, fordúkum og hlöðum ^) o. s. frv. Allvíða eru í
máldögum nefnd messuföt, en engin altarisklæði ^**), og
verður þá að álykta, að þau séu fólgin í messufötunum.
Þessar tvær síðustu merkingar eru þó mikið fágætari,
en sú er fyrst gat um, er sú hin algenga. Gerður er, en
allsjaldan, greinarmunur á prestsmessufötum ^^) og
djáknamessufötum^^) eða djáknaklæðum ^^), og er með
því átt við föt á bæði djákna og subdjákna, þvi getið
er um djáknaklæði utan dalmatíka ^^). Verðmæti messu-
klæða er stundum nefnt. Tveggja marka messuklæði ^^),
messuföt hundraðsverð ^*^), hálfs annars hundraðs ^^)i
fyrir tvö hundruð ^^) o. s. frv., en dýrustu messuföt
munu hafa verið um fjögur hundruð, ))átta hundruð
messuklæði tvenn hin beztu«^^), og með þvi s^mist há-
markinu mikið til vera náð, en menn athugi verðið í

1) Z). /. III, 534. 2) D. L II, 450. 3) D. L II, 261. 4) D. L

II, 636. 5) D. L IV. 177. 6) D. /. II, 116. 7) D. L II, 786, III,
554. 8) D. L III, 536. 9) /. IV, 124. 10) T. d. /}. /. II, 459,
465 og viöar. 11) T. d. />. /. II, 83. 12) T. d. D, /. II, 359. 13) D.
/. II, 670. 14) Ihid, 15) D. L II, 439. 16) /). /. III, 78. 17) D. L

III, 110. 18) D. /. II, 636. 19) D. /. II, 775.

NR. 6

í HJALTADAL

235

sambandi við þann reikning verðaura, sem er hér á
bls. 101. Ekki er það óhjákátlegt, þegar messuklæði al-
faer eru metin fyrir hálft þriðja kúgildi ^). Messuföt
■^oru, eins og nafnið ber með sér, föt þau, er prestar
og klerkar notuðu við heilaga messu. Þau voru þó notuð
W fleira en þess eins. Þá var sá siður í landi, og svo
er enn um allan kaþólskan heim, að jarða alla klerka
í fullum skrúða. Jón biskup Ögmundsson var grafinn í
fullum skrúða^), svo og Guðmundur biskup^), svo og
vafalaust alhr biskupar i kaþólskum sið. í máldaga
Reykholtskirkju frá 1392 segir meðal annars: »líkakross
ineð róðu á síra Ásbjörn að lúka fyrir ein messuklæði
er sira (nafnið vantar) hafði í mold« ^), og Bólstaðar-
hlíðarkirkj a á 1393 messuföt »fáhæf utan til moldar«^).
A^f þessu er auðséð, að þetta sama hefur altaf verið haft
við presta, jafnt hér sem annarstaðar, og eins að hér hefur
i^átt nýta til fullnustu þau klæði, er voru orðin óhæf
<>fanjarðar. Hvort prestar hér væru grafnir með kaleik,
svo sem víða var gjört, er ókunnugt. Hóladómkirkja

átti af messufötum:

1374. 1) Messuklæði beztu . ..... 20

2) léttari . . 4

Alls 24

1396. 1) Messuklæði betri 20

2) léttari . . . . . 4

AUs 24^)

1525. 1) Messuklæði IV)

2) að öllu 6

3) vond og brestur á

3 höfuðlin og 2
handlín 13

4) ■ . l^ )

Alis 31

1) D. l VII, 738. 2) B, S. I, 176—7. 3) Ibid. 585. 4) D. I. III.
5) jfjid^ jii^ 545^ 6) PeUa eru vafalaust sömu messuklæöin
til voru 1374, enda segir máldaginn; ))var þessi skrúöi flestur
^Jög slitinn«. 7) Hafa væntanlega veriö sérstaklega ætluö bisk-
^pij því þau eru geymd í biskupskístu, 8) í biskupskapellu.

236

DÓMKIRKJAN Á HÓLDM

SAFN V

1550. 1) Messuklæði 5

2) . l^ )

Alls 6=)

Eptir því hverjir noluðu skrúðann má skipta honum i
fimm flokka; klerkaföt, subdjáknaföt, djáknaföt, prests-
föt og biskupsföt, og enn má skipta honum i íimni
ílokka eptir því, hvernig hann var borinn: undírklæði,
yfirklæði, auðkennisföt, fóta-, handa- og höfuðbúnaður
og vms önnur klæði, og þeirri skiptingu mun hér verða
fylgt. En þó skal kirkjuskrúði sem snöggvast flokkaðúr
eptir hinum fj^ra hætti til glöggvara skilnings. Klerkur
bar slopp, súbdjákni bar höfuðlín, serlt, Unda, súbtil
og handlín; djákni bar sama að viðbættri stólu, en
dalmatíku i stað súbtils, prestur sama nema hökul i
stað dalmatíku, og biskup bar rólcet, höfuðlín, serk, hnda,
stólu, súbtil, dalmatiku, hökul, handlin, glófa, sandalía,
rationale og mítur.

A. Undirklœðin voru: 1) höfuðlin, 2) serkur,
3) lindi, 4) sloppur og 5) róket. ÖU voru þessi klæði að
undanteknum linda úr líni.

1.) Höfuðlín (á latínu amiclus eða humerale), var
optast hér á landi nefnt því nafni; var þó einnig all-
opt nefnt

(h)ametta^),

sem var afbökun úr amictus. Var það lindúkur, 80^
90 cm. á lengd, en 60—70 cm. á breidd, og voru í bseði
horn hans á langveginn dregin löng bönd. Þetta fat báru
þeir einir, er tekið höfðu hærri vigslurnar (þ. e. súb-
djákni, djákni, prestur og biskup), en þó þvi aðeins að þeir
skrvddust messufötum eða að minsta kosti serk, Á þeini
langveginum, sem böndin voru, var á þeim öldum, sem
rómversk kirkja helzt hér á landi, búningur; var hann
um 40—50 cm. á lengd og 20—25 cm. á breidd, og

1) Voru þau tekin í Sauöafellsreiö. 2) Ber pessi tala paö
greÍDÍlega meö sér, aö ekki koma öll kurl til grafar i máldag-
anum 1550. 3) T. d. D, L II, 599.

NR. 6

í HJALTADAL

237

settur á miðjan langveginn, og gekk fram á jaðar. Hét
þetta á latínu parura, en á vora tungu búnaður^), Var
bann með }^msu móti, ýmist með hlöðum^), þ. e. borð-
Uín, og voru þeir ýmist úr málmi — höfuðlín með
gullhlað^) — eða úr ýmiskonar vefnaði — búnaður á
höfuðlin með baldurskinni ^) — og voru þá opt stungn-
myndir á búnaðinn. Einn slikur hamettu-búnaður
rauðu silki með gullsaumuðum myndum guðs og
Postula frá 13. öld er til í Þjóðminjasafninu í Reykja-
vik^), og er það einn af þeim gripum safnsins, sem
gjörðir eru af mestri list; er hann alíslenzkur ®) og hefur
verið eign Hóladómkirkju. Þegar fram í sótti, var hér eins
annarstaðar farið að nota málmbúnað bæði á höfuð-
lín og annað — hametta og peningabúnaður upp á*^);
voru það smámálmflögur, opt mótaðar, og voru þær
ýmist nefndir peningar eða flugur^). Höfuðlín voru
altaf vígð ^), og var það því kyst áður í það væri farið.
Er prestur eða klerkur vildi skrýðast, lagði hann þann
jaðar höfuðlínsins, er búnaðurinn var á, upp á höfuð,
svo að búnaðurinn sneri upp og næmi eptri jaðarinn
'^ið háhvirfilinn, og lægi búnaðurinn og sá partur lins-
lus, er undir þvi var, fram yfir höfuð, en aðalpartur
þess niður yfir hnakka og niður á herðar, en langjað-
^nnn með búningnum lagðist niður um gagnaugu og
^snga, og var hornunum, þar sem böndin voru, brugðið
1 kross, og böndunum lagt aptur um handvegina um
þvert bakið, og fram um handvegina aptur og þau svo
bundin saman um geirvörturnar, en prestur kastaði siðan
hettunni, er hann var í serkinn kominn, aptur af höfðinu
Qg ))leggur hana um kverkar sércí^**). Höfuðhn heyrðu

1) D. 7. II, 476. 2) D, 1. II, 463. 3) D. 7. IV, 86. 4) D. L II,
476. 5) Nr. 2808b. 6) A samstæöu fati saumuö mynd biskup-
^nna Porláks og Jóns. 7) Z>. /. V, 631. Ein slík til enn 1 Maríu-
^irkju í Danzig. Hefi séö hana. 8) D. I. VII, 46. 9) D. L II, 523
íiefnir höfuölin óvígt. 10) AM, 682. 4lo bls. 42-3, Höfuölín nú á
^ögum er altaf óbúiö, og leggur prestur paö nú um háls og
heröar og bindur þaö eins og áöur um brjóstiö, og svo sem til
^inja um hinn fjTri siö, leggur hann jaöarinn á því sem snöggv-

238

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

lil messufötum alfærum, og eru því nefnd sjaldnar en
við 'mætti búast, vafalaust ekki nefnd nema þau væru
stök. Að minsta kosti er ótrúlegt að Hóladómkirkja ætti
ekki fleiri en nefnd eru i máldögum hennar. Hún átti

1396 höfuðlíni)

1525 höfuðlín fjögur stök, og

1550 höfuðlín fjögur stök^).
2.) Serkur (lat, alba) ^) var skósíð og rúm *)»
ermalöng skyrta úr líni, með þröngu höfuðsmáti og
klauf úr því að framan niður á bringu; gengu úr þvi
ermar skáhalt upp á við, og voru þær viðar upp víð herð-
ar, en þrengri um úlnliði. Voru báðir boðangar, bæðí í
bak og fyrir, jafnbreiðir alstaðar, en til þess að falið
félli fallegar, var á báðum hHðum feldur inn uppmjór,
þristrendur geiri, sem náði upp undir handkrika, og
breikkuðu serkirnir þvi mjög niður^), og voru á mið-
öldunum lítil atbrigði frá þessu sniði. Var fatið á is-
lenzku nefnt

serkur®) eða

messuserkur ^).
Var serkur altaf hvitur (sbr. alba) og altaf vígður^),
og var hann talinn með messufötum alfærum^) og er
hann því nefndur sjaldnar, þó oft sé, en við er að bú-
ast. Serkir voru prýddir með búnaði eins og höfuðlín.
Kirkjan á Hofi í Vopnafirði átti 1397 messuserksbún-

ast á hvirfiUnn, áöur en hann setur þaö á sig. Nokkrar gamlar
munkareglur, t. d. Benediktsmunkar, hafa gamla lagiÖ.

1) Aöeins eitt, og nær þaö engri átt; hún hlýtur aö hafa átt
eitt meö hverjum messufötum aö minsta kosti. 2) Vafalaust
sömu höfuöHnin og hún á 1525. Oröiö stök sýnir, aö venjulega
hafa þau fylgt messufötum, en þessi gjöri þaö ekki. 3) Dietrich-
son kallar fatiö á bls. 140 ranglega camisia; þaö var róket (sbr.
Braun: Parameniik bls. 201), sem þaö nafn bar. 4) AM. 682. 4lo
bls, 43. 5) Nú á dögum eru serkir jafnbola upp úr og ermarnar
jafnvíöar við heröar sem úlnliöi. 6) T. d. D. I. II, 692. 7) T. d.
D. L II, 453. Wallem ruglar bls. 122 saman slopp og serk og
gjÖrir úr pví eitt, sem er gjörsamlega rangt. 8) D. 1. II, 677
nefnir serk óvígöan. 9) D, /. II, 777 nefnir serk lausan.

NR. 6

í HJALTADAL

239

^ð^). Var búnaður þessi svipaður að slærð og höfuð-
línbúnaður og var á fjórum stöðum, fáum centimetrum
fyrir ofan fald, á jaðrinuni miðjum bæði í bak og fyrir,

eins fyrir ofan bæði ermarop^). Er menn klæddust
serknum, steyptu menn honum yfir höfuð sér og var
hann siðan ))togaður<( ofan um þá^). Dómkirkjan átti:

1500. 1) Albæ fimm í biskupskistu.

2) — átta á hæstu hátiðum og stórhátið-

um (in summis festivitatibus et
duplicibus festis).

3) — ellefu (sex et quinque) einfaldar á

þriggja lestra höldum og virkum
dögum (festa trinum*) lectionum
et feriæ).

4) — sex léttari (non tam bonæ) á hátið-

um (duplex minor) og sunnudögum.
1550. Serkir tveir,

auðvitað átti kirkjan miklu fleiri, minsl jafnmarga
hún átti messuföt.

3.) Lindi (lat. cingulum) var optast úr líni, en gat
þó verið úr silki og öðrum efnum; hann gat verið
^eð öllura Htum og var venjulega örmjór þáttur, er
iiáði tvöfaldur ríflega mjög yfir um mjaðmir meðal-
^anns, og lögðu prestar og klerkar (súbdjáknar, djákn-
^í", prestar og biskupar) hann tvöfaldan yfir um sig.
Opt var hann band, um 3 cm. á breidd, og gengu úr
þvi á móts við mjaðmirnar mjóir þræðir, er menn
hnýttu að sér, en endarnir úr lindanum sjálfum féllu
'^eð allskyns prýði niður með lærum ^). Lindanum var
setlað að halda saman serkinum, og stylta hann ef á
Þurfti að halda, því sama serkinn brúkuðu allir eptir

1) D. I. IV, 216. 2) Um 1500 er í Snóksdal (D. 1. VÍI, 460)
S^Uö um serk ermalausan, en auöséd er á sambandinu, aö hér
®r um skemd, en ekki einkenni á flíkinni aö ræöa, eins og re-
^ístriö gefur i skyn. Serkir ermalausir þektust hvergi. 3) B. S.

847. 4) Svo í D. I. annaöhvort misprentun, misleslur eöa mis-
sltript fyrir trium. 5) Á Hólafordúknum (þjóðminjas. ísl. nr.
4380) sjást lindaendarnir niöur undan dalmatikum biskupanna.

240

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

þörfum. Svonefnt subcingulum (subcinctorium), fat, sem
var eins í laginií og handlin og smokkað var upp á
lindann, og borið á vinstri mjöðm af biskupum, sam-
svarandi epigónation hjá grískkaþólskum, er aldrei nefnt
hér. Þó hafa norskir biskupar borið það ^), en nú ber
það páfl einn. Lindi er nefndur hlutfallslega sjaldan,
sem kemur til af þvi, að hann var talinn með messu-
fötum alfærum og felst undir því heiti. Wallem ^) dreg-
ur af þvi, hve lindi er sjaldan nefndur i máldögum, p^
með vægum orðum sagt einkennilegu ályktun, að hann
hafi ekki verið talinn með messufötum. Auk þess sem
lindi, eins og fyrir framan hefur verið sýnt, er talinn

r

með messufötum, styrkist það einmitt af þvi, hve hann
er til þess að gjöra sjaldan nefndur. Væri hann nefndur
fjarska opt, mætti kannske bera það við að gjöra þessa
ályktun. 1 máldögum dómkirkjunnar er aldrei nefndur
hndi, en það fat þekkist ekki með öðru nafni^), og er
það bezta sönnunin, því enginn lætur sér til hugar
koma að kirkjan haíi engan lindann átt^).

4.) Sloppur (lat. superpelHcium, cotta) var ekki
messufat, og þektist ekki fyrri en á 11. öld og var jafn-
vel ekki notað i Róm fyrri en i lok 12. aldar, ^). En á
íslandi er fyrst getið um það 1179^) og er það eptir-
takanlegt upp á það hve fljótt tízka gat borist hingað.
Er fatið upprunnið af Englandi^), en í^orlákur II. Þór-
hallsson, sem settist á stól i Skálholti 1178, hafði numið í
Lincoln á Englandi'), og væri þá ekki fjærri sanni að
hann hefði innleitt það hér^). Nafnið sloppur er myndað
beint af latneska heitinu superpelHcium, en það er að
því er Durandus segir^) dregið af þvi, *að klerkar báru
það utan yfir messufatastakknum, sem að jafnaði hafi
verið skinnfóðraður, og hefur það verið óhjákvæmilegt

1) Björgynjarkálfskinn ved Munch bls. 84. 2) BIs. 122.
3) T. d. D. /. I. 244. 4) Silfurlindi sá meö pung, sem nefndur er
1525, er ekki kirkjulindi. 5) Braun: Paramentik 104. 6) D. 1»
255. 7) B. I, 92. 8) Ólafsmáldagar 1461 (D, I. V, 311) nefaa
engelskan slopp, en par er pó vafalaust átt viö aö sé hann
gjöröur á Englandi. 9) Ralionale fol. 26 dorso, fremri dálkur.

NR. 6

í HJALTADAL

241

^ins og upphitun þá var varið. Var sloppur ýmist úr
líni^) eða lérepti^) og nefndur er sálúnssloppur ^). Hvitur
■^ar h^nn og alveg skrautláus fram á 17. öld. I sniðum
^ar hann að öllu eins og serkur, nema hvað ermarnar
^oru miklu viðari um úlnliði en um handveginn, þvi
skotið var þristrendum geira inn í ermarsauminn svip-
nðum hliðargeirunum á serknum, og náði þetta fat ekki
nema ríflega niður á hné. Opt gat það haft það til að
'^era ermalaust; er það alkunna annarstaðar að og sést
^ Hólamáldögunum að það hefur verið til hér og jafn-
■^el algengast. Stundum hafa þeir verið fóðraðir með
skinnum^) og er það i góðu samræmi við fráganginn á
þeirra tima flikum, sem þurftu að vera skjólbetri en
gjörist nauðsyn. Fatið var nefnt:

sloppur^),

óttusöngvasloppur ®) og
yfirsloppur '^).

Var fyrsta heitið hið algengasta, en siðasta heitið kom
þó nokkuð opt fyrir. Er það myndað á svipaðan
hátt og hið alþekta latmæli lagajúristi. Sloppur er af-
bökun úr superpellicium, en eptir að orðið var full-
n^yndað hefur mönnum þókt super — yfir — vanta og
skeytt því framan við^). Sloppur var upprunalega há-
*iðafat og einkennisfat klerka þeirra, er tekið höfðu hinar
^inni vigslur (krúnuvígslur, ostiarius, lector, exorcista,
acolythus) ®) og svo er það enn. Á þrettándu öld fara

1) D. /. I. 266. 2) D, I. V, 303. 3) D. I. III, 560; um sálúa
sjá siöar. 4) D, L II, 463. 5) T. d. D. L II, 479. 6> T. d. D. L lí,
^34. 7) T. d. A /. II, 461. Á einum staö (D. 7. IV, 104) er nefnd-
^r messusloppur, en þar hlýtur textinn aö vera eitthvaö beygl-
^Öur, því óbugsandi er aö menn hafi kent þetta fat við messu,
þaö var henni algjörlega óviökomandi. 8) Á fornensku hét fatiö
overslop. Sjá oröabók Murrays. 9) Um vígslurnar sjá D. L III,
^^1. Hér mælti benda á þaö, aÖ nú á dögum er heitiö klerkur
^otaö um alla vigöa menn, en þaö er rangt; þaö átti og á aö-
^ins viö þá, sem ekki hafa tekiö prestvigslu eöa þaðan af meira.
^Merkar voru pví; krúnuvígöir, ostiarii, lectores, exorcistæ,
acolythi, súbdjáknar og djáknar, en aðrir voru prestar, og er
Þetta i samræmi viö þýöÍDguna 1 oröinu latneska clericus. ))Par

242

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

prestar lika að nota fatið, og eru á því við tíðagjörð, —
en víðast hvar var aðeins sunginn óttusöngur og aptan-
söngur — en þaðan stafar nafnið óttusöngvasloppur, og
stendur tieima strokkurinn og mjaltirnar með það, að það
heiti kemur hér á landi fyrir fyrst 1318^) og má þar
enn sjá, hve lengi tizkur hafa verið að berast hingað.
En þegar á 11. öld var orðið alsiða úti í löndum að
bera kórkápur við tiðasöng — þar af nafnið kórkápa,
og þó sloppur væri áfram undir kórkápunni, þá var hann
þó ekki lengur fatið, er einkendi þá athöfn. Það verður
því nokkuð jafnsnemma að nafnið óttusöngvasloppur
hættir að koma fyrir í máldögum hér og að orðið kórkápa
er að tíðkast, hið fyrra 1452 ^), hið síðara 1461 »), en þá er
um leið orðinn vikkaður verkahringur sloppsins, þvi nu
nota hann bæði klerkar og prestar, að undanteknum
biskupum, við öll prestverk og guðsþjónustugjörð nema
messu, en áður höfðu þeir notað þar serkinn^). Kórkápa
hefur þó verið tíðkuð við tiðasöng jöfnum höndum við
slopp um 1323, þvi i skipan Eilifs og Jóns segir að hver,
er standi uppi i kór utan slopps eða kórkápu að tiðum
gjaldi mörk^). Á prestastefnu átti hver prestur, eins og
enn*'), að sitja i slopp eða gjalda eyri, og mátti enginn Ij^
öðrum að viðlagðri eyrissekt, og skyldi hver prestur, er
ekld ætti slopp, gjalda tvo aura ^). 1345 er það enn áréttað,
að prestar syngi tíðir annaðhvort í slopp eða kórkápu^)>

voru med honum 3 ábótar, 2 munkar og nær 40 prestar og
margt klerka« (B. S. I, 494). wJólaveizlu lét hann jafnan sænii-
iega halda prestum og öllum kierkum« (B. S. I, 848). »Deyöi par
þá 3 prestar og mesti hlutur kierkaa (Lögmannsannáll 1404. !>
287). Mælti nefna ótal dæmi, er sýna pelta berlega. Orðabók Gleas-
bys gjörir ófuUnægjandi grein fyrir pessu, og Fritzners ranga-

1) D. 1. II, 445. 2) D. 1. V, 101. 3) D. L V, 285. 4) í hand-
ritinu AM. 350. fol. er í upphafsstaf mj^nd af presti, sem er a
skira barn; er prestur á serk, og sýnir þaö, aö prestar hafa p
ekki notaö slopp viÖ pesskonar tækifæri. HandritiÖ er frá c. 1^-^
Mynd af upphafsslafnum er 1 Krislinréllur hinn nýi, útg. Gr. Thor
kelin. Kbh. 1777. 5) D. L II, 541. 6) Pontificale Romanum, pars
tertia, ordo ad celebrandum synodum. 7) D. L II, 541. 8) Ð.
II, 733.

NR. 6

í HJALTADAL

243

€n fyrst á miðri 15. öld er kórkápan búin að ryðja lit
sloppnum sem tiðafati, Sloppar voru aldrei taldir með
messufötum og eru því nefndir afaropt^). Sloppar voru
altaf vígðir^). Dómkirkjan átti:

1374. Sloppa tíu.

1396. — — slitnas).

1525. 1) — níu uppgefna^).

2) — nýja átján,

3) Ermasloppa tvo*).

4) Ermaslopp ^).
1550. 1) Sloppa fjórtán.

2) Ermaslopp^).
5) Róket (lat. rochettum, camisia) er hvergi nefnt
í íslenzkum máldögum nema á Hólum. Upprunalega
var það skósíður serkur, er minni vigslu klerkar báru
er þeir þjónuðu i messu, og var það ýmist nefnt sarcos
eða sarcotium, en smám saman fóru þrestar að brúka
það líka, og hötðu þeir það yfir stakk og'undir höfuð-
líni, eða slopp eptir því á hverju þeir voru. Fjórða
kirkjuþingið í Laterani (1215) ákvað að biskupar skyldu,
er þeir kæmu opinberlega fram, altaf bera. það yfir
hempunni, og á 14. öld bera það orðið biskupar einir,
ábótar og aðrir prælátar, og altaf er þeir vinna biskups-
verk, ef messa er undir höfuðlininu, en annars í stað
slopps. Roket var í sniðum sem sloppur, nema hvað
það var með framþröngum ermum eins og serkur, og
^ 14. öld var það ekki skósítt eins og i fyrstu, heldur
^ar það á sidd við slopp, og þó heldur lengra, náði
ofan á miðja kálfa. Það var úr líni, hvitt á lit og að
öllu óskreytt'). Dómkirkjan virðist aldrei hafa átt nema
6ilt eintak af þessu fati:

1) Bent hefur veriÖ á, aö Wallera ruglar saraan slopp og
serk. 2) D. L III, 523 nefnir slopp óvigöan. 3) Sjálfsagt sömu
1374, 4) Bersýnilega af þessu hafa og veriö notaöir erma-
lausir sloppar hér, og þeir veriö algengastir; annars myndi ekki
vera tekiö lil, ef sloppar væru raeö ermum, heldur hitt, ef peir
v*ru ermalausir, 5) Sá er í biskupskistu, og þvi óefaö ætlaöur
honum eöa kapelán hans. 6) Sami og nefndur var 1525. 7) Nú
*r þetta fat hiö prýöilegasta, meö knipli og dýrum vefnaöi.

16

1

244 DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

1396. Raketum^) og
1525. Roket,

og sýnist engum blöðum vera um það að fletta, að það
sé beint sama fatið, sem nefnt er í bæði skiptin, en eptir
þeim bókum getur það ekki hafa verið mikið notað.
Dómkirkjan á

1550 Rikkilín

og er þetta fat geymt í biskupskistu. Það getur leikið
nokkur eíi á því, hvaða fat það er, en af þessu ættí
þó að mega ráða, að það væri sérstaklega ætlað bisk-
upi, 1523 á Þykkvabæjarklaustur: »Item þrir sloppar og
fjögur rikkilin«^), og má af þvi álykta, að það sé ekki
sama og sloppur. En hitt, að þessi föt eru nefnd svona
i einu andartaki, bendir þó til einhvers skyldleika.
1525 á Möðruvallaklauslur eitt rikiulín^). Kirkjuordinan-
tian 1537 nefnir tvivegis rikkilin. Fyrri staðurinn: ))0g þá
skal hann skrýðast alleinasta einum messuslopp eður
rikkilíni«*), bendir á sama skyldleika slopps og rikki-
líns eins og Þykkvabæjarmáldaginn. Á siðari staðnum
er sagt, að sá, er biskup (superintendent) ætli að vígjat
skuli skrýddur »einu rikkilini og þar yíir einni kór-
kápu«, og þeir prestar, sem við kunna að vera, skulu
»skrýddir rikkilinum« ^). Á fyrri staðnum stendur i lat-
neska textanum ))alba« ®) — serkur, og á síðari staðn-
um »superpellicium« ') — sloppur; á honum er því
ekkert aö græða. En alhugandi er hitt, að rikkilin er
aðeins nefnt á dómkirkjum og klausturkirkjum, þ^^
sem einmitt prelátar sitja, að sloppur og rikkilín er
nefnt saman, en rikkilín og róket aldrei, og loks að í
Hólamáldaganum 1550 er ekki nefnt róket það, sem
kirkjan átti bæði 1396 og 1525, og blandast manni þá
ekki bugur um, að rikkihnið er einmitt þetta sama
róket. Hvernig fat það, er evangeliskir nefna rikkilío,
hefur hlotið það heiti — en eins og ordinantian ber

1) Vafalaust ritvilla í frumskránni fyrir roketum. 2) D. L IX^
190. 3) D. L IX, 318. 4) D, L X, 184. 5) D, L X, 250. 6) D. L
X, 267. 7) D. /. X, 303.

NR. 6

í HJALTADAL

245

með sér, hefur það fengið það strax — er ekki gott að
gizka á, en orðið er bersýnilega aíbakað úr þýzka orð-
inu röckelein. Eptír sniðinu að dæma er evangeliska
rikkilinið afspringur sloppsins, en ekki róketsins; það
sýna ermarnar.

B. Yfirklœðin settu svipinn á skrúðann; olli því
bæði snið þeirra, litur, efni og listilegur frágangur með
prýðilegum saum. Yíirklæðin voru fjögur: subtile eða
tunicella, og bar súbdjákninn það fat, dalmatika, og
var það messudjáknsfat, og hökull, sem prestar og bisk-
upar báru, 'en öU voru þessi föt messuföL Loks var og
pluviale — kórkápan, sem prestar og biskupar báru við
ýmsar athafnir aðrar en messu, og skal síðar vikið að
sniði þessara fata og notkun. Nú á dögum skiptir afar-
miklu máli, hvernig yfirklæðin eru á litinn, og eru
fastar reglur um, hvenær hvern lit skuli nota — svo-
nefndur litarkanon. Litirnir eru nú fimm: hvitt, rautt
(rósalitur), grænt, fjólublátt (purpuri) og svart, en
bannað er að nota gult og blátt.

Hvítt skal nota á þrenningarhátíð og allar hátiðir
lausnarans, nema þær er á pínu hans minna, og allar
hátíðir vorrar frúr, játendanna, við útför skírðra barna
o. s. frv.

Rautt skal hafa á messum heilags anda, krossmess-^
um, barnadegi, messum píslarvottanna o. s. frv.

Grænt á ölium virkum dögum og sunnudögum
um árið, nema dýrlingsmessu eða kirkjuhátíð beri upp
og ekki um langaföstu eða aðventu o. s. frv.

Purpuri á langaföstu og aðventu, imbrudögum o. s. frv.

Svart i sálumessum og á föstudaginn langa. Stund-
um má nota svart fyrir purpura og purpura fyrir svart.

Litarkanon þessi er lögleiddur af Piusi páfa V., en
elzti Utarkanon, sem menn þekkja, er frá því um 1200
og kendur við Innocentius IIL (1198—1216), þó vafa-
laust hafi verið aðrir fyrir hann ^). Er hann í öUu veru-
legu eins og sá er enn gildir, en almennu gildi náði

1) Braun: Paramentik bls. 53.

16*

246

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

hann ekki, því hvert land og jafnvel hvert biskupsdæmi
var, eins og þá var titt, að bauka fyrir sig með sinar
kreddur. T. d. eru enskir litarkanonar frá 13. og 14. öld
með sex liti: hvítt, rautt, grænt, svart, gult og blátt'),
og eru tveir síðustu litirnir nú harðbannaðir. Hér á
landi hafa yfirklæðin, eins og annarstaðar, verið raislit;
sýna það bæði máldagarnir og þau miðaldamessuklæði,
sem geymd eru i Þjóðminjasafninu — þau eru rauð,
hvit, blá og svört^). En menn hafa hér á landi ber-
sýnilega ekki verið sér neins litarkanons meðvitandi,
heldur notað liti eptir því, sem mönnum bauð við að horfa
i þann og þann svipinn, og var það i sjálfu sér ekki
nema eðlilegt, því reglurnar bygðust á symbolik"), sem
ekki var runnin af islenzku hugarfari, og því íslend-
ingum fjarri. Hvergi í islenzkum máldögum eru íslenzk
messuföt flokkuð eftir litum — þó þeirra sé getið —
þau eru annaðhvort flokkuð eftir verði^) eða eptir því,
á hvaða hátíðum skyldi nota þau, eins og t. d. í Hóla-
máldaganum frá 1500, eða þá eptir efninu í þeim, eða
það sem algengast er — alls ekki flokkuð. Hefði verið
fastur litarkanon, og ákveðinn, mismunandi rík þörf
fyrir ákveðna liti á messufötum, hefði verið einsætt að
flokka fötin í skránum eptir litum, svo að sæist ekki
aðeins hvað væri til, heldur einnig hvað vantaði. Mál-
dagarnir sanna þvi sjálfir, að litarreglur voru hér á landi
engar. Hinsvegar bera máldagarnir það með sér, að
reynt hefur verið að koma slíkum reglum á, og eru það,
eins og við mátti búast, útlendir biskupar — Vilkin^)

1) Braun: Paramentik bls, 53. 2) Um þau sjá síöar. ' 3) Um
þaö sjá Rationale foL 33. Á raiööldunum átti symbolikin yfir höf-
uÖ upp á paUboröiÖ hjá mónnum, ekki aöeins um kirkjuleg
atriöi, heldur og um borgaralega hluti, t, d. réttarfariö. í Hóm*
I, 98-103, og Hóm, II, 131—136 er nákværa lýsing á symbolik
islenzkrar kirkjubyggingar. 4) T. d. D. /. VII, 738. 5) Hann hét
ekki Vilkin Hinriksson, heldur Hugolino di Camerino (porp í
Macerata á ítaliu), og var smábróöir, búsettur i Róra, er hann
var geröur aÖ biskupi 1392; eplir þvi viröist hann, og einnig af
nafninu, hafa veriö ítali. Er hann fékk veilingu, var hann ekki
prestur aö vígslu (D. I. IX, 23—24). Paö, sem segir um hann

NR. 6

í HJALTADAL

247

og Auðun — sem eru að því. Máldagar þeir, sem um
Hti á yfirklæðum geta, eru flestir úr máldagabókum
Vilkins og Auðunar biskups. Sumir máldagarnir fara
mjög nákvæmlega út i litina, svo að bersýnilegt er, að
ekki er af tilviljun, sem t. d. Staíholtsmáldagi nefnir:

hökul með lérept hvítan,

— — fustan —

— — — rauðan,

purpurahökuP),
léreptshökul bláan,

— annan,

hvitan og

dalmatiku bláa

og enn tvenn messuföt með ótilgreindum Ht. Viðleitnin

í þessum máldögum er greinileg, en upp frá þvi sýnist
alt sækja i gamla horfið. í þessum máldögum eru nefnd
63 yfirklæði raeð litum, höklar 42, dalmatíkur 5 og
kórkápur 16. Litir höklanna voru þessir:

rauðir 14

hvitir 11

bláir 5

svartir (dökkir, kolmerktir) . . 4

gulir 5

grænir 2

purpuralitir 1

42

Kápurnar voru svo litar:

rauðar 6

hvitar 4

bláar 1

i biskupatalinu í Biskupasögum Jóns Halldórssonar II, 386, leiö-
rettist hér meö samkvæmt pessu.

1) Ég hefi hiklaust gengiö út frá pví, aö hér væri um lit
3ö ræöa, pvi sú er venjulegust merking orösins. Var paö rauö-
^íár litur, jafnvel rósrauöur stundum eöa svartblár. Weiss:
^ostiimkunde (Geschichte der Tracht und des Geráthes im
Mittelalter. Stuttgart 1862) bls. 66. Pó var og vefnaöur, nokkurs-
konar flugel, nefndur purpuri.

248

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

svartar (myrkbláar, kolmerktar) 4

gul ^ 1

16

Dalmatíkurnar voru:

hvítar 2

rauðar 2

blá ■ 1

o

Af þessu á að mega ráða, að algengustu litirnir hafi
verið rautt, hvitt og svart, og kemur það heim við hina
upprunalegu venju annarstaðar ^). En eptirtakanlegt er,
að gulur og blár skrúði, sem nú er harðbannaður, sýn-
ist þá hafa verið alltiðkaður. Purpurahökull sá, er
nefndur er, má ætla að hafi verið fjólublár. Nefndur er
sálumessnahökuIP), og er vafalaust með því átt við að
hann sé svartur*). Auk einlitra yfirklæða, eins og hér
hafa verið nefnd, gátu þau haft það til að vera marglit;
nefndur er t. d. hökuU með grænum hringum *) og
hökull með rauðum og gulum röndum ^), en sjaldan
eru slík föt nefnd. Samanborið við það, hve afaropt
messuföt eru nefnd, er litanna sjaldan getið; hinsvegar
er mjög opt getið um það, úr hvaða efni yfirklæðin
voru. Nefnd eru yfirklæði úr eptirfarandi efni:

Baldurskinn (baldikinn) *).

Bastard ').

Bukram^).

FlugeP).

Fustan ^»).

1) Braun: Paramenlik 54. 2) D. I. III, 569. 3) Nú á dögum
er skírdutn ungbörnum ekki sungin sálumessa, heldur syngur
prestur á hvitum skrúöa messu af barnadegi. Hér á landi söng
prestur sálumessu — og þá svartklæddur — fyrir öllum fram-
liðnum, er barn var jaröaö; pó var paö ekki skylda, sbr. L
II, 799. Annars má sjá, aö grænn litur hefur einnig veriö sorgar-
litur, pvl 1397 á Álptanesskirkja á Mýrum líkasálún grænt (D, L
IV, 187). 4) D. L VI, 628. 5) D. L IX. 735. 6) T. d. D. L II, 448,
471. 7) T. d. D, L IV, 202. 8) T. d. D. L IV, 124. 9) T. d. D, L
IX, 735. 10) T. d. D. /. IV, 105.

:nr. 6

í HJALTADAL

249

Guðvefur^),
Lérept ^).
Lín 8).
Purpuri*).
Pell

Salún^).
Silki ').

Skínandi klæði ^).
Sæi

Vefur i«).
Vilja klæði 'i).

í^að er annað hægra en að vita nú, hvaða efni þetta
■eru; suropart eru heitin breytt, sumpart og mestan part
eru efnin úr sögunni. I útlöndum hétu efnin öðrum
nöfnum, og þó maður komist fyrir málfræðilegan upp-
runa heitanua, er maður opt jafnnær, því þar er einnig
búið að týna niður skilningnum á þessum heitum").

Baldurskinn var silkidúkur, og dró hann nafn sitt
af borginni Bagdad í Persíu. Hét hún á latínu Baldach,
og var efnið því á latínu nefnt baldachinum, en það
varð í íslenzkum munni að baldikinn og siðast baldur-
«kinn^^). Þessi austrænu efni voru alþekt í álfunni á mið-
öldunum, og voru aðallega notuð í messuföt, þó mjög
■opt væri ofnar í þau ókirkjulegar myndir: hundar, ridd-
arar, tungl, nafn Mahomets og Allah og staðir úr kór-
aninum^*) og því voru þau á þýzku kölluð ))heidnisches
•Gewebeíc ^^), en það varð á norsku að »æinn hæidnesk-
ur væfurcc^^) og á islenzku að ))heiðið stykkicc^^), sem
þvi var sama og baldurskinn. Skrúðgöngumerki það
frá Flatey á Breiðafirði, sem geymt er í Þjóðminjasafn-
inu^*), er úr baldurskinni.

1) T. d. jD. /. I, 350. 2) T. d. D. /. I, 597. 3) T. d. jD. /. II,
117. 4) B. S. I, 67. 5) T. d. D. L I, 597. 6) T. d. D. L IV, 181.
7) T. d. /). /. I, 592. 8) T. d. /), /. IV, 104. 9) T. d. /). /. IV, 149.
10) T, d. /). /. II, 359. 11) T. d. D. L IV, 182. 12) Sbr. Braun:
^aramentik bls. 7. 13) Um pessa og aðrar ummyndanir á erlendum
oröum sbr. Alex. Jóhannesson: Hugur og tunga Rvík 1926. 14) Ihid.
^ls. 18. 15) Ihid. 16) D. /. II, 723. 17) D, L III, 513. 18) Nr. 256.

250

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

Bastard var persneskur silkidúkur, sem dró nafn
sitt af borginni Balsora (Batsra, Bassora) og var með
svipuðum hætti og baldurskinn, enda hefur það silki
óefað einnig verið kallað heiðið,

Bukram var uUardúkur, og blandað i mjúkum geit-
arhárum, mjög þjáll og fallegur, og dró hann nafn af
borginni Buchara í Turkestan, og var hann á latinu
nefndur bocaranum eða boqueranus, á frönsku bougran
(bogram, barragan, bocarani, pukeranum, gogreni, go-
gran)^), en um gerð hans vita menn að öðru leyti litið.

Flugel er svo alþekt, að ekki þarf að lýsa þvi; var
það mjög notað í skrúða á 14., 15. og 16. öld, sérstak-
lega svonefnt sniðið (geschnittenes) flugel, sem var með^
mishtum rósum. Var sUkt efni italskt í hökli þeim og
tveim dalmatíkum, sem kallaðar eru með rósaflugel í
Hólamáldaganum 1550, og biskup Jón VI. Arason lagði
til. Er hökuUinn til í þjóðminjasafni Dana^), en önnur
dalmatikan í Þjóðminjasafninu i Reykjavik^), og er
búið að breyta henni í hökul; er munstrið sérkennilegt
fyrir þann tíma (granateplamunstur).

Fustan var bómullarefni, hét á latínu fustanum,
á frönsku futaine og á itölsku fustagno. Þótti það all-
sæmilegur vefnaður, en um gerð hans er litið kunnugt.
Gæti hann dregið nafn sitt af latneska orðinu fustis —
póstur — af því að randir væru i vefnaðinum (reps).
Svo gæti það og verið af Fostat, nafni á bæ skamt frá
Cairo^), sem nú er undir lok liðinn. Væri svo, hefur
það verið þunnur, rauðleitur bómullarvefnaður **).

Guðvefur, á engilsaxnesku goþwef, sennilega fyrir
cotwef, en cot dregið af cotta, sem á miðaldalatínu
þýðir bómull. Eptir þessu hefur guðvefur verið bóm-
ullarvefnaður. Var bómullarvefnaður notaður mikið í
messuföt á miðöldum, bæði hér og annarstaðar. Var
þó sá vefnaður mjög ósvipaður bómullarvefnaði vorra

1) Weiss: Kosliimknnde (Stuttg. 1862) bls. 547. 2) Nr. 16045.
Mynd hjá Wallem bls. 124. 3) Nr. 6026. 4) Weiss: Kostiimknnde
(Stuttg. 1862) bls, 404. 5) Ibid.

NR. 6 í HJALTADAL 25t

tima; hann var sterkur og þykkur, og var optast með
ló á öðru byrðínu og opt ofinn með rúðóttum vef ^), og
var þá nefndur teflingur^) eða taflbyrðingur ^). Þótti
þessi vefnaður hinn sæmilegasti, var alldýr og algengur
hér á landi.

Lérepti þarf varla að lýsa. Það var á miðöldum.
dýr vefnaður, eins og drepið hefur verið á. Var opt
þrýst á það munstri og notað mjög i messuföt. Var það
venjulegast einskepta, en miklu svörgulslegri en nú'
giörist*).

Lin var sama og lérept, en optastnær smágerðara
pastursminna. Var bæði notað i yfir- og undirklæði..

Pell er dregið af iatneska orðinu palliura (sbr. mið-
háþýzka orðið pfellel), sem á miðaldalatínu þýðir dýr-
indis vefnaður, á fornhollenzku pellen. Du Cange telur
það 1 miðaldalatinu orðabók sinni dýrmætan silkivefnað.
(pannus sericus aut pretiosioris materiæ). Annars vita
^enn nú ekkert um, hvernig vefnaði þessum var háttað,.
iiema hvað flestir telja hann purpuralitan ^), á hverju.
sem það er bygt.

Purpuri var nokkurskonar flugelsvefnaður % var
hann með ýmsum litum. t. d. hvitur '^) og jafnvel
briinn®), en óljóst er, hvernig litarnafnið hefur færst
yfir á vefnaðinn,

Salún, á fornensku shaloon, var fingert fjórskept
^llarefni og lá fyrirvafið skáhalt, en ekki lóðrétt, á
tJppistöðuna, og var það kent við borgina Chalons á
Prakklandi, en þar var þetta efni aðallega unnið i þá
daga. það var likt að gerð efni þvi, sem nú er á frönska
^efnt ))ras« (á ensku rash og þýzku rasch), en miklu

1) Brann: Pavamentik 19. 2) T. d. D. I. IV, 139. 3) D. L
tll, 81, 4) Braan: Paramentik 20. 5) Kæmi paö heím viö D. 7.
jn, 464, ef sericus par pýddi úr silki, sem ég þó ekki held..
P Weiss: Kostnmkande (Stuttg, 1862) bls. 529. 7) B. 5. I, 67.

"veraldlegum fötum er hann og nefndur hvítur, sbr. Erex saga
^ed Cederschiöld Kbh. 1880 bls. 36. 8) Fagurskinna ved Finnur
Jonsson Kbh. 1902—3 bls. 238, Sírengleikar ved Keyser og Unger,
^hria 1850 bls. 40.

-

-252

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

finna, svipaðast smágerðu kamgarni. Var hér á landi
mjög notað í messuföt og ýmsa dúka.

Silki þarf ekki að lýsa ; efnið er alþekt, en ofið var
iþað með ýmsu móti. Algengast var á miðöldunum svo-
nefnt taft^), þar sem fyrirvafi og uppistöðu var brugðið
Tið annan hvern þráð, eða vefur, sem á þýzku nefndist
köper, þar sem brugðið var við þriðja, fjórða, fimta
eða jafnvel sjötta hvern þráð og þar sem fyrirvafið
lá skáhalt á uppistöðuna, eða þá svonefnt brocade
(franska), þar sem fyrirvafið og uppistaðan mynduðu
ekki munstrið, heldur var það sett með ívafi, sem ýni-
ist var brugðið yfir, ýmist undir sjálft efnið, svo að
munstrið lá laust utan á efninu, og mátti ná því af án
þess að skemma efnið. Á brocade var úthverfa og rang-
hverfa, en hinn vefnaðurinn var eins báðum megin.
'Opt nefna máldagar silkiföt, og er stöku sinnum getið
um munstur. Oddakirkja á 1488 hringahökul og annan
hökul með grænum hringum^), og virðist það hafa
-verið fat úr brocade með grænu ívafi.

Skinandi klæði. Sagt er um Auðun biskup, að hann
•fengi til Hóla ))góðan skrúða með hökli sæmilegum, er
skarmandi var kallaður«®), en síðar er sami hökuU
kallaður ))skinandi« *). Skálholtsdómkirkja átti og hökul,
•er skarmendingur hét og er það bersýnilega sama
tóbakið. í dönsku er til orðið skrameret, sem þýð^^
gullborðalagður; er það dregið af franska orðinu cba-
marré, sem þ^'ðir sama, en það er af fornfranska orð-
inu simarre, á fornspönsku zamarra og itölsku zimara,
Af þessu er orðið skarmandi komið. Nafnorðið chama-
rure, dregið af chamarré, þýðir útsaumaður ®). Algengt
var á miðöldunum að sauma efni út með rósum, svo

1) Braun: Parameniik 13. 2) D. /. VII, 628. 3) B. 5. I, 830.
4) B, S. I, 890. 5) B. S. I, 77. Um pelta orö hefur Aug. Geb-
hardt i Arkiv för nordisk fllologi XXV, bls. 84 fif. ritaö sér-
staka greio, en mjög viröast skýringar hans hvíla á veikuin
^rundvelli. 6) ))))chammarré« avec la broderie« Orðabók Littres,
:sbr. og fornfranska oröiö escarimant.

NR, 6

1 HJALTADAL

253

sýndist sem þær væru ofhar í^). Gæti verið að átt
væri við þetta, eða við brocade með gullivafi. Skarm-
^ndi hefur verið lagt út skínandi, af því að menn hafa ef
^il vill sett það í samband við franska orðíð charmant-).

Sæi er ekki dregið af franska orðinu soie, eins og
æíla mætti, heldur af latneska orðinu sagun, sagium
^ða sagia, og var það vandaður ullarvefnaður »).

Vefur er sama og guðvefur.

Viljaklæði er komið af velum á latínu, sem verður
^oile á frönsku. Hvort það hefur verið samskonar efni
það sem nú er kallað voile, er ekki gott að vita, en
hafi svo verið, sem vel mætti halda af nafninu, þá hlýtur
það, úr því það var notað t. d. í kórkápur, að hafa
verið miklu svörgulslegra, því voile er nú afarfíngerður

gisinn ullar- eða bómullarvefnaður, og að gerðinni
*il eins og taftsilki.

Um skreytingu yfirklæðanna skiftir nokkuð í tvö
horn. Fyrir árið 1000 er hún svo að segja engin, en
■^ptir það færist hún i vöxt og helzt enn, en hefur þó
aldrei verið fegurri en á árabilinu 1250—1450. Það lítið,
^em til er héðan af landi, er því alt frá bezta timanum.
Aðalskreyting var fólgin i útsaum. Allar miðaldirnar
'^aldist litið annað til að sauma en myndir af heilögum
^önnum og atburðir úr lifi þeirra, eða myndir af guð-
^óminum og atburðum er bann snerta. Svo var og hér
á landi. Höklarnir frá Þingeyrum^), HítardaP), Vatns-
firðiö), Reykjavik^) Sauðlauksdal ^) og Hóladómkirkju^)

1) Svo eru t. d. höklarnir nr. 3039, 3460, 4501 í PjóÖminja-
^afninu í Reykjavík, 2) Skýringar þeirra Kaiile (i Arkiv för nor-
^isk Filoiogi 20, 241—2) og Gebhardls (ibidem 25, 84-89) eru
^ver annari fráleitari. Sérstaklega er röksemdaleiöslan hjá Geb-
öardt veik. 3) Sjá Á. í. K F. 1911 42—3 ritgjörö Matth. Póröar-
sonar: ))Biskupskápan gamla«. 4) Pjóöminjasafn íslands Nr.l7I9.
^ fjóöminjasafn íslands Nr. 3039. 6) Pjóðminjasafn íslands
Nr. 3326. 7) Pjóöminjasafn íslands Nr. 5593. Krossinn er aö
^ogn hr. Malth. pjóöminjavaröar Póröarsonar hlöö af kórkápu.
) f*jáÖminjasafn íslands Nr, 2585. Aöeins krossinn af lionum og
íramboröinn eru til. 9) Pjóöminjasafn Dana Nr. 16045.

254

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

eru allir með dýrlingaœyndum, en hökuUinn frá Þöngla-
bakka með krossi og Kristi á, en kórkápan frá
Hólum^) er með mynd af efsta degi á bakskildinum,
en dýrlinga á boðöngum, og Reykhólahökullinn ^), sem
reyndar er sniðinn upp úr kórkápu, er með mjög
skritna og barnslega fallega lazursaumaða mynd af Niku-
lási á sjóferð — liggur maður sjóveikur í stafni. Aptur
á móti er rósaverk og annað útflúr fátitt, sem nú er
algengast. Pó er krossinn — fyr kórkápuboðangarnir —
á Reykhólahöklinum og biskupsmítrið frá SkálhoUi^)
saumað með blómum, og hökulkrossinn frá Saurbæ á
Kjalarnesi^) er saumaður með fingalknum og tunglum
og vafalaust austurlenzkur — heiðið stykki. Fram á 13.
öld var mestmegnis saumað með hreinum gullþræði^),.
ekki eins og nú gullþræði, sem vafið er utan um silki-
sál, heldur sálarlausum gullvír laðardregnum, sem var
eins og jólaglys það, sem kallað er nú englahár; var
hann ekki eins og nú er saumaður niður á efnið (bal-
dýring), heldur dreginn í gegnum það, og hlýtur þvi
að hafa verið saumað á grind (ramma), og síðan hefur
verið dregið yfir heitt gler eða eitthvað þvi um fikt,
svo að ekki gúlpaði. Með þeim hætti er saumurinn á
hökulkrossinum frá Saurbæ, stólunni og handlíninu frá
Hólum') og höfuðlins-búningnum frá sömu kirkju*)-
Þegar fram á 13. öld kemur, er farið að sauma með^
silki^), fyrst framan af með flatsaum, en siðan með
hásaum, það er að segja, sumpart var lagt vax eða hör
undir þræðina eða heilar pjötlur voru saumaðar niður
á efnið, eptir því sem þurfti, svo myndin hækkaði; var
sá saumur nefndur applikationssaumur, og er hann á
öUum fötum þeim, sem hér hafa verið nefnd, og ekki
eru gullsaumuð. Svonefndur lasursaumur (Arras-saum-

, 1) Pjóöminjasafa íslands Nr. 277. 2) Pjóöminjasafn íslands
Nr. 4401. 3) f^jóöminjasafn íslands Nr. 2458. 4) Pjóöminjasafn
Dana Nr. 909. 5) Pjóöminjasafa íslands Nr. 699 og 2539..

6) Nefot er korporale meö húsi gullsaumuöu D. I. IV, 139.

7) Pjóöminjasafn íslands Nr. 6028 a— e. 8) Pjóöminjasafn íslands
Nr. 2808 b. 9) Nefnt korporalishús silkisaumaö D. J. IV. 99.

KR. 6

í HJALTADAL

255

^r, sbr. arest) var og mjög tíður, og hann var allra fegursti
dýrmætasti saumur miðaldanna. Á efnið, er útsauma
skyldi, voru saumaðir niður gull- eða silfurþræðir, hver
við annan, svo að heill grunnur myndaðist; var svo
saumað yfir hann það sem mynda skyldi, þó svo að
grunnurinn var látinn gægjast út, þar sem myndin
skyldi vera björt; var og hér stundum notaður appli-
kationssaumur með. Með þessu verki er herðaskjöldurinn
á kórkápunni frá Hólum og Nikulásarmyndin á Reyk-
hólahöklinum. Til var það og að sauma perlur og
Qiálmplötur til prýði á efnið, er útsauma skyldi, og
jafnvel heilar myndir svo gjörðar. Korporalshúsið frá
Skálholti er svo; er á það saumuð boðun Maríu með
^gta perlum og silfurplötum, og 1374 átti Hóladóm-
kirkja ))mítur með perlumcc. En á korpóralshúsinu frá
Grund i Eyjafirði^) er mynd af Maríu mey á tunglinu,
úr silfri, og er kringum hana silfurdoppukrans, og
á hornum hússins eru silfurdoppur. Nefnt hefur og
verið höfuðlín með peningabúnaði. Optsinnis eru nefnd
yfirklæði með hlöðum: dalmatíka meðhlöðum^), purp-
^rahökuU með góðum hlöðum ^), kantarakápa með
silkihlöðum ^) o. s. frv.; voru það borðar, enda er orðið
hlað beint málfræðilega sama og clavus (borði) á latínu ^),
og var alsiða á miðöldunum að hafa fötin borðalögð, og
þá optast með gullborðum (chrysoclavi), en gullhlöð á
yfirklæðum eru ekki nefnd hér á landi. Aptur á móti
^ru hér margopt nefnd gullhlöð á altarisdúkum ^), og
nefnd eru gullhlöð á stólur í Hólamáldögunum elztu.
'Prægust allra hlaða eru Kölnarhlöðin «). Uppistaðan í
þeim var úr hvítu líni eða silki, en fyrirvafið úr mislitu silki
eða svonefndu skinnagulli — tvinnamjóar skinnræmur
8yltar. Vefnaðurinn var 1 sjálfu sér ekkert sérkennilegur,
munstrið var einkennilegt, og lágu um þvera borð-
Qna örmjóar rákir, ýmist blóm, skjaldarmerki eða árit-

1) Pjóörainjasafn íslands Nr. 421. 2) Pjóöminjasafn íslands
^'r. 7053. 3) D. L IV, 378. 4) D. L IV, 188. 5) D. /. V, 583.
Eins og Clovis =^ Hlööver er clavus = hlaö. 7) T. d. D, L
107. 8) 1537 er nefndur dúkur raeö kolneskt verk D. /. X. 116.

256

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN

anir, og var hver rákin með sinum lit: rautt, blátt,
grænt, gult, sem svo aptur endurlók sig i ákveðinni röð.
Með þessu móti verða borðarnir skemtilega skræpóttir,
og er nú á dögum farið að búa þá til aptur. Aðallega
voru þeir hafðir í hlöð á súbtíla og dalmatikur. Köln-

»

arborðastúfar frá Odda eru til ^), og á Hóladalmatíkunni
— nú hökli^) — eru og Kölnarhlöð. Vitanlega var frá-
gangur skrúðans margvislegur, og réðu honum alveg.
efni og ástæður.

1.) 5úfcZí// (subtile, tunicella)^). Þegar súbdjákninn
hafði skrýðst höfuðlíni, serk og Hnda, steypti hann yfir
sig fati með þessu nafni*). Báru það súbdjáknar einir,
og hófst sá siður fyrst á 9. öld. Pó báru hann biskupar
á sama hátt og súbdjákninn, en létu þó áður á sig
stólu og brjóstkross, sem siðar verður getið. Var sá siður
þó nokkuð á reiki, og var það fyrst á 12. öld orðin
ófrávíkjanleg venja, að biskupar bæru bæði súbtil og
dalmatiku*). Hver hafi verið venjan hér á landi upp-
haflega, þó undir siðaskiptin hafi verið fylgt þeirri alls-
herjarreglu, er þá var komin alstaðar, er ekki gott að
segja. A þeim islenzku biskupamyndum, sem til eru —
3 á altarisfordúk frá Hólum^), 2 á tabúlum fyrir altarf
frá Möðruvöllum í Eyjafirði'), ein á ólafsmynd i húsi
frá Vatnsfirði ^) og 5 i tveim handritum í Stokkhólmi **)»
sem eru af islenzkum uppruna, er ekki sjáanlegt annað
en að þeir séu ekki nema á einu fati undir höklinuoi,
og er það þá dalmatíka. Á ólafsmyndinni er á annari
húshurðinní mynd af Guðmundi biskupi góða, og er
hann á engu nema serk undir höklinum. Það má þvi'
ætla, að biskupar hér hafi fyrst framan af ekki borið
súbtil, en að það síðar hafi orðið venja, enda á 1525

1) fjóöminjas. ísl. Nr. 2451. 2) Þjóöminjas. ísl. Nr. 6026.
3) T. d. i). 7. II, 657; III, 213; IV, 81; V, 282; IX, 305. 4) Falk:
AUwestnordische Kleiderkunde, bls. 196, lelur messufatastakk sanaa
og súbtil, en staöurinn, sem hann vitnar i (BS. I, 847), er gjór-
misskilinn og sannar þaö, sem hér er haldiö fram bls. 230— -31.
5) Braun: Paramentik 112. 6) Pjóöminjas. ísl. Nr. 4380. 7) Pjóö-
minjas. ísl. Nr. 6430. 8) Þjóöminjas. ísl. Nr. 3327. 9) Nr. 5 fol. og 16 4to.

NR. 6 • :^ í HJALTADAL 257

Hóladómkirkja engan, fyr en biskup Jón leggur henni til
^inn súblíl, og á hún engan annan 1550, en það verður
^kki skiHð öðruvísi en svo, að hann hafi útvegað hann
til biskupsnota. Var hann i upphaíi einkar óbrotið fat
ár líni, skósítt og ermalangt, en smámsaman varð hann
3ð fati úr dýrindis vefnaði^) útsaumað, og siðla á mið-
öldunum var súblílHnn orðinn nákvæmlega eins og,
dalmatíkan, og þar með var súbtíUinn horflnn úr sögunni,
^n vitanlega var löngu áður farið að draga saman með
þessum fötum, og djáknar og súbdjáknar farnir að nota
dalmatíku jöfnum höndum. Sniðið á súbtílnum áður en
hann fór að ganga saman, var sama og á serkinum, en

það vísast úr því til þess, sem sagt verður um dal-
niatlku. Getið er um súbtíla á 15 kirkjum öðrum en
Hóladómkirkju i 21 máldaga, og eru þeir nema tveir
frá hér um bil miðri 14. til hér um bil miðrar 15. aldar.
Eiga 14 kirknanna jafnmarga súbtíla og dalmatíkur.
Ein kirkja á aðeins súbtil, ein kirkja á tvær dalmatikur

súbtíl, og ein af kirkjum þeim, sem átti jafnmarga
súbtíla og dalmatíkur eignast frá 1394—1461 einn súbtil
^tnfram. En fjöldi kirkna átti dalmatikur án þess að
^íga súbtila, Væri sungin messa með djáknum — það
þurfti minst djákna og súbdjákna — hlýtur eitt af tvennu

hafa átt sér stað, annaðhvort að súbdjáknarnir hafi
s^ngið á messuserk einum og með handlín, eða að þeir
h^fi sungið á dalmatikum eins og djáknar. Fyrri skoð-
nnin styðst við það, að staður einn í Laurentiusarsögu
bendir til að djáknar hafi sungið á serk einum og með
'^tólu. Segir þar, að súbdjákn nokkur úr Fnjóskadal
^^fl komið á Valþjófsstað, og sagst þar vera messu-
^jákn, og boðist til að lesa guðspjall i messunni, en
það var messudjákns verk, og ))var honum fengin
stóla« 2). Hér er ekki nefnt á nafn að honum hafi verið
fengin dalmatika, sem þó hefði átt við. En síðari mögu-
leikinn byggist á þvi, að Hólamáldaginn 1525 nefnir

í) Hólamáldagina 1550 nefnir súbtil meö guövef og dubult
silki. 2) B. 5. I, 871.

258

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

engan súbtíl, en telur fram dalmatikurnar í pörum:
»10 pör«, »13 pör« o. s, frv., nefnil. önnur handa djákna,
hin handa súbdjákna, og samkv. Hólamáldaganum 1550
lagði biskup Jón Arason til kirkjunnar messuhökul og
'tvær dalmatikur með rósaflugel, en ekki dalmatiku og
súbtil. Er á þessu auðséð, að hætt er að kaupa til súb-
-lila, en þeir, sem nefndir eru um þetta bil, eru eptir-

■

legukindur, og þeir eru þvi i raun réttri úr sögunni
hér á landi um 1500, og hafa altaf verið fátiðir hér.
'Þó leggur biskup Jón Arason Hólakirkju til súbtíl, að
því er máldaginn 1550 hermir. En það sannar mál
mitt, að máldaginn 1525 nefnir engan súbtil og máldag-
inn 1550 aðeins þennan eina. Með hvaða litum þeir hafa
'kunnað að vera, er ekki hægt að sjá. Hóladómkirkja átti:

1374. Súbtíla 28.

1394. — betri og léttari 24^),

1500. 1) — 21 á móts við dalmatíkur jafnmargar.
2)SúbtíI stakan^).

1550. Súbtil með guðvef og dubult silki^).
Eins ög sést, minkar súbtílaeignin jafnt og þétt og er
siðast 1525 engin. Getið er þess, að Hóladómkirkju hafl
verið gefinn súbtill i testamentisbréfl Magnúsar konungs
Eirikssonar og Blönku drotningar 1347*), og er hann
vafalaust i tölu þeirra, er að ofan getur.

2.) Dalmatika (tunica, dalmatica) var fat það, sem
djákninn steypti yfir sig, á sama hátt og presturinn
hökli, er hann hafði skrýðst höfuðlíni, serk, linda og
öðru smáfati, stólunni, er síðar verður nefnt. Einnig
klæddust biskupar þvi utan yfir súbtílinn, svo framar-
lega sem þeir notuðu hann, annars utan yfir serkinn.
Dalmatíkur voru upprunalega daglegt fat heldri Róm-
verja, og voru þá á því tvö hlöð (clavi) i bak og fyn'''

1) Máldaginn segir til samans 48 dalmatikur og súbtíla*
Venjulega var jafnt af hvoru; svo var 1374, svo ég hefi gjört ráð
fyrir saraa hér. 2) Þaö er aö segja, sem engin dalmatika stenst
á viö. 3) Sá er biskup Jón lagöi til. Væri líklegt, aö hann
heföi veriö til þess eins ætlaönr aö biskup bæri hann undir
dalmatiku sinni. 4) D, L II, 845.

NR. 6 í HJALTADAL 259

Fatið var skósitt og ermalangt, Báru djáknar það í
fornkirkjunni. Var það fyrst úr líni og skarlati, en
þefjar fram um árið 1000 leið, fór fyrir þvi eins og
óðrum yfirklæðum kirkjunnar, að það varð að skartfati
miklu; hlððin hurfu og fatið styttist, og nú á dögum
nær það tæplega niður á hné, en hlöðin eru komin
aptur. Það er ágætlega Ijóst, hvernig dalmatikur voru
hér á landi, bæði af máldögunum, sem segja frá ht
þeirra og efni, svo sem minst hefur verið áður, svo og
af samtímamyndum, sem til eru enn, og segja gjörla
til um lögun þeirra, og enn af því eina dalmatikuslitri,
sem til er, þó illa sé með farin, og ýmsum smábrotum,
sem til eru enn. Um lögun dalmatikna vírðist aðeins
€itt hafa skilið frá þvi sem nú er, og er það erma-
lengdin, og eptir henni voru til þrjár tegundir. a) Dal~
tnatikur með ermum fram á úlnlið. Á Hólafordúknum,
sem minst hefur verið á, eru sýndir biskuparnir helgu:
Þorlákur, Guðmundur og Jón. Eru þeir undir höklun-
um í dalmatíkum, er ná vel niður á kálfa, og eru erm-
arnar þröngar álika og nú gjörast karlmannsermar, og
öá þær fram á úlnliði; á báðum hliðum er stutt klauf
upp í fatið, á lengd við klaufar á karlmannsskyrtum
öú, og hlöð á þvi engin. Höfuðsmáttin er kringlótt og
^llvíð. Á Möðruvallabrikinni er Marteinn biskup sýndur
tvívegis á samskonar dalmatiku; þó sýnist á annarri
niyndinni (efst í hægra horni) eins og brett sé upp á
ermarnar eða þær hólkist upp, því vel skin á serkerm-
arnar fram undan; djákni Marteins er og á þeirri
öiynd sýndur á samskonar fati. Til er líkneski tálgað
tré með farg undan Múla á Skálmarnesi; er það af
Stepháni frumvotti^), en hann var djákn að vigslu; er
hann á samskonar dalmatiku að öllu, og hafa á henni
^ögin hlöð verið. b) Dalmaiikur með ermum, er ná
Íram á olnboga. Á brikum tveim fyrir og yíir altari frá
^rund i Ej^jafirði^) er sýndur sinn djákninn á hvorri.

1) Pjóöminjas. ísl. Nr. 859. 2) Pjóöminjas. Dana Nr. 7724-5
UjQd i Wallem bls. 57.

17

260

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

og eru þeir báðir á dalmatíkum; eru þær jafnlangar þeim,,
sem að ofan hefur verið lýst, en ermarnar ná ekki
nema niður á olnboga, og hliðarklaufarnar eru mun
hærri, ná upp um mjöðm, og er þar krókurinn farinn
að beygjast til þess, sem verða vildí og nú er orðið,
því nú eru dalmatikur með klaufar, sem ná upp úr
alla leið í handveginn, og eins eru ermarnar klofnar
að neðan upp i handveg, svo að þeim svipar að þvi leyti
til hökla, en ermarnar ná nú ekki nema aðeins niður
fyrir axlir. Eiríkur Loptsson (d. 1473) hefur nú að visu
látið gjöra bríkurnar í Noregi, þvi á báðum er norsk
áletran: ))Eirikur Loptsson, han eigar«, en þó má ætla,
að þetta eigi við ísland engu siður en Noreg, því þa5
eru einmitt slíkar dalmatíkur, sem Árni Magnússon
hefur séð i Skálholti og á Hólum um aldamótin 1700.
Hann lýsir þeim svo: ))Dalmadika er utanhafnar messu-
klæði (svo sem fyrir hökul) af mislitu silkitöji, eða
öðru svodan. Er ekki gjörð eins og hökull, helldur er
hún jafnsið alt um kring, og á mynd sem siðhempa
órykt á öxlunum, sem skorin væri svo hátt upp í báðar
hliðar, að stiglin næði alla leið upp undir handvegi.
Ermar eru hér við örstuttar, og eitt hálsmál, sem ganga
á ofan yflr höfuðið, því ekkert op er framan á annað
eða neitt skorið ofan i barminn. Enginn er kross á
baki dalmatikunnar eins og á hökli. Ekki er stigl neitt
framan eða aptan í boðangana, helldur alleina í hhð-
arnar upp undir hendur, sem áður er sagt. Vidi binas,.
eina á Hólum og aðra í Skálholti. Á þeirri dalmatík-
unni, sem i Skálholti er, er lagdur breidur borði frá
öxlunum og ofan að faldi bæði i bak og fyrir. Er þessi
borði í einu lagi frá faldinum upp á öxl og so ofan
að falldi hinumegin, og eru svo tvær raðir borða á
hverjum boðangi rélt niður undan öxlunum; aptur er
lagður borði yfir um þvert; gengur hann yfir um bak-
boðanginn alla götu upp við hálsmáhð og svo út á erm-
arnar fremst, og gjörir svo tvo krossa. Á öxlunum gætir
þessa aptan til, en framan til eru engir krossar. Enn
framar er þessi borði lagður framan til um hálsmálið'

NR. 6

í HJALTADAL

261

(aptan til varð það ekki, þvi þverborðinn sem gengur
út á ermarnar tekur það af) framan um ermarnar, sem
eru heldur enn ekki víðar, ofan með þeim stóru stígl-
um beggja megin, i báðum hliðum og neðan um báða
boðangana. En þessir borðar minnir mig ekki séu á
Hóladalmadikunnicc ^). Þriðji flokkurinn þekkist á erm-
unum; í honum eru c) dalmatikur ermalausar. 1461
á kirkjan i Laufási dalmatiku ermalausa^). t*etta þektist
einnig annarstaðar, því til er i þjóðminjasafni Dana^)
dalmatíka frá Færeyjum, sem er ermalaus með öllu,
og er sérstaklega eptirtektarvert, hve sú dalmatíka er
stutt, mun varla ná lengra niður en á mið læri, og er
sú dalmatíka með hlöðum. Sammerkt eiga öll þau föt,
sem ofangreindar myndir sýna, í lengdinni og víddinni.
Viddin er svo mikil, að fatið er í fellingum á öllum
myndunum. Lengdin er sú hin sama sem þá tiðkaðist.
Fat, sem i bak nær meðalmanni niður á miðja kálfa,
er um 120 cm. á lengd. Á miðöldunum voru dalmatik-
ur 120—150 cm.^), og Hóladalmatíkan er 123 cm. á
lengd i bak, svo lítill efi er á þvi, að ekki hefur verið
af kubbað að neðan; að breidd er hún um 75 cm. í
bak og eru allir saumar á henni, sem lóðréttir eru,
gamlir. Er hún úr afarfallegu og fingerðu ítölsku silkiflugeli
bláu, og er hún samstæð við Hólahökulinn; hefur bisk-
up Jón keypt hökul og dalmatikur i einu og eru það
alt samstæður. í^að er um þennan skrúða, sem Ólafur
Tómasson kvað:

Skinandi var skrúöinn einn o. s. frv.

1) D. 1. III, 607—8. 2) D. l V, 267. 3) Pvi miöur veit ég
ekki númeriö á henni, en hverjum sem i safniö kemur er vand-
ræöalaust aö koma auga á hana; hún hangir i glerkassa á vegg
áberandi, og er auk þess eina dalmatikan, sem höfö er til sýnis.
Sá er petta ritar hefur margskoöaö hana. Hún er rauöleit,
4) Bvami: Paramentik 113. 5) B. 5. II. 487. Matthías Póröarson
viU i ritgjörö um Hólakápuna i i. /. F. F. 1911 bls. 52 láta þessa
vísu eiga jafnvel viö þessa ))kórkápu, eöa þann sama biskupsskrúöa,
sem hún hefur tilheyrtw, Ég held, þó litlu máli skipti, aö visan
eigi viö hökulinn og dalmatikurnar, en ekki kórkápuna. Hún á

17*

262

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

Allar eiga myndimar, nema þær sem á Möðruvalla-
brikinni eru, sammerkt i því, að dalmatikurnar eru með
allbreiðum bryddingum á jöðrum, upp með klaufun-
um og við ermaop. Dalmatíkurnar á Hólafordúknum
sýnast eiga að vera úr stórrúðóttu efni tvær, en ein úr
stórröndóttu, hvað sem upp úr því er að leggja. Pó
ekki séu nein hlöð á dalmatíkunum, sem myndaðar
eru, hefur það óefað verið til. Kölnarborðabútarnir frá
Odda hafa sjálfsagt verið hlöð af dalmatiku, og á Hóla-
dalmatíkunni, breyttri í hökul, mynda samansaumaðir
tveir Kölnarborðar krossinn. Hlöðin á dalmatikunum
voru borðar tveir i fyrir, er lágu frá utanverðu háls-
máli lóðrétt niður á fald, og lágu aptur tveir borðar
samsiða milli þeirra lárétt. Var eins í bak. Var dal-
matíka með stólu, handUni, linda, serk og höfuðlini
nefnt

djáknsmessuföt ^),
djáknaklæði -).
Dalmatíkan varð, þegar fram í sótti, einnig súbdjákna-
fat eins og bent hefur verið á. Hóladómkirkja átti:

1374. Dalmalikur 28.

1396. 24^).

1500. 21.

1525. 1) 10 pör.

2) 13 _

3) Dalmatika stök.

1550. 1) Dalmatikur 5 pör hæf.

2) 7 — —

3) fern pör uppgefin.

4) — — íimm —

5) tvær.

ekki inn i skrúðann, þvi þá væri liún úr sama rósaflugeli og
hann. Hún er alveg sérstæð, og kórkápa getur varla kallast
skrúði. En flugelíö rauða i henni er vafalaust sama og i upp-
hafi var, eins og líka er tekið skýrt fram af Matlhíasi.

1) D. I. II, 359. 2) T. d. Ð. /. II, 670. 3) Samstæöur við
jafnmarga súbtila; sjá neðanmálsgrein þar.

1

NR. 6

í HJALTADAL

263

6) Dalmatikur tvær með flugeP).

7) Dalmatíka stök.

1286 sendi Eirikur konungur prestahatari sira Guð-
mund Hallsson til Islauds, og með honum pellzklæði
sin hin beztu, sem hann hafði heitið að gefa dómkirkj-
unni, og voru úr þeim gjörðar dalmatikur, segir Laur-
entíusarsaga ^). Blanka drotning og Magnús konungur
ánafna kirkjunni 1347 dalmatíku og tleira^).

Hér má geta þess, að hempa evangeliskra presta is-
lenzkra er ekki, eins og sumir^) halda fram, afsprengi
dalmatikunnar með stólu á, heldur er hún venjulegur
stakkur veraldlegra á siðaskiptatimanum lengdur, en
vængirnir og borðinn eru leifar af boðöngum og kraga
á ermalausum stakk, sem prestar höfðu utan yfir(messu-
fatastakk?), og nú er orðinn áfastur partur af hemp-
unni. Svo sýnist sem evangeliskir hafi hér fyrst framan
af notað dalmatikur. Bæði gefur öll kirkjuskipan Krist-
jáns ni. fulla ástæðu til að halda að reynt hafi verið
að halda i ytri mann guðsþjónustunnar sem mest, og
svo er hitt, að súbtill sá, er samkvæmt máldaganum
1550 var lagður til af biskup Jóni og því spánúsa-
nýr, er evangehskir taka við, er í úttekt Hóla 1657^)
talinn heill að neðanverðu, »þó lasinn og i sundur, en
að ofanverðu ónýtur og útslitinncc ^), en það getur tæp-
lega komið til af notkunarleysi.

3.) Hökull (casula, planeta) hét fat það, sem prestar
steyptu yfir sig, er þeir voru skrýddir höfuðlíni, serk, stólu
og linda, en biskupar báru það utan yfir dalmatikunni.
Þegar skilist var áðan við klerka, eptir að þeir voru
skrýddir undirklæðum, stóðu þeir með höfuðhnið uppi
á hvirfli, eins og þar var lýst, Pegar súbdjákninn var
búinn að taka á sig súbtil eða dalmatiku, djákninn
dalmatiku, presturinn hökul og biskup súbtil, dalma-

1) Petta eru dalmatikur pær, sem biskup Jón lagði til með
samstæöum hökli, og er önnur dalmalikan, sú er opt hefur veriö
nefnd, til. 2) B. S. I, 794—5. 3) D. L II, 845. 4) Svo sem Diei-
nchson bls. 143. 5) Par aö visu nefnd dalmatika, en þó auö-
þekkjanlega sama fatiö. 6) Á. /. F. F. 1911, 55.

264

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

tíku og hökul, feldu þeir höfuðlínið aptur af hnakkan-
um, og lagðist þá búningurinn á böfuðlininu utan með
bálsmáli yzta fatsins, og reis upp í hnakka, og upp
með vöngum. Búið er lýsa efni i höklum, skreytingu
þeirra og lit; hér kemur því sniðið eitt til greina. Það
kemur viða fram, að menn balda að bökullinn sé af-
kvæmi tógunnar rómversku, en svo er ekki; bann er
afsprengur yfirhafnar, sem pænula var nefnd, og sem
var almenn manna á milli á 2. öld e. Kr. Elztu hökl-
arnir, sem nú þekkjast, og fornar prestamyndir, sýna
hökulinn alveg með sama sniði, og bökull grísk-
kaþólskra, sem enn heldur pænulu-nafninu (phelonion),
er svo að segja alveg eins og pænulan rómverska. AI-
veg fram á 13, öld hélzt það lag, en síðan var farið að
smádraga úr því. Pó hélt það grundvallareðli sínu alla
leið fram á 16. öld; þá var farið að brófla við þvi líka,
og úr þvi stórhrakar fatinu, þar til það er orðið að því
viðrini, sem það nú er jafnt með kaþólskum sem evan-
geliskum, að vísu altaf bafandi svipaða lögun, en búið
að missa hið innra lögmál, sem eitt olli fegurð þess,
missir, sem ekkí er hægt að bæta upp með útsaum,
gulli og gimsteinum. HökuIIinn var upprunalega fat
breitt að neðan og mjótt upp i odd. Væri það þanið,
var það rétt »rotations«-keila. Var oddurinn annaðhvort
sniðinn af, eða klauf upp i fatið frá oddi svo sem
höfuðsmátt. Mynduðu axlalinur fatsins ávalt 90° horn,
og væri fatið skorið niður úr og flett úr því, blutu
boðangajaðrarnir eðlilega að mynda beina linu, og alt
var fatið þvi hálfur cirkill, en boðangajaðrarnir dia-
meter bans. Væri dregin lina milli þeirra punkta, þar
sem axlarlinur fatsins skáru cirkilinn, og lóðréttar línur
úr þeim punktum á diameterinn, mynduðu þessar þrjár
línur, ásamt diameternum, bálfan, réttbyrndan jafnhliða
ferbyrning. Fatið var þvi sniðið ))ad quadratum« ^).

1) Hinn andríki norski frœöimaöur Fr. Macody Lund hefur
fyrstur veitt pessu lögmáli eftirtekt og pví, aö paö giiti um
kirkjur miöaldanna. Hafa skoöanir hans hér um viö óyggjandi

^R. 6

í HJALTADAL

265

Fat þetta var afarfallegt vegna hinna miklu fellinga,
sem á það féllu, og það hafa vafalaust fyrstu islenzku
biskupar notað. Hins vegar var það allóþjált í vöfunum
vegna þess að það féll langt fram yfir hendur. Var því
gripið til þess að stytta axlarlínurnar; við það misti
fatið að vísu hálfcirkillögunina, er það var útflett. Eins
var farið að stytta frampartinn, svo að radius cirkilsins
var aðeins að finna i lengd baksins, en kvadratslögmálið
helzt þó óbreytt, því ef framlengdar eru linur hinna
útflettu boðangajaðra og axlarlinurnar, kemur alt í sama
stað niður. Fyrst styttust axlarlinur, svo að fatið varð
sem kvaðrat, siðan, svo að það varð sem tigull, og náðu
axlarlinurnar þá svo sem niður á alnboga. Svo lengi
sem það lag hélzt, gengu höklarnir beint upp í hnakka
og var ekkert sniðið úr fyrir öxlum, en eptir að axlar-
linan var skroppin svo saman, að hún náði ekki niður
fyrir axlir, var tekið úr fyrir öxlunum, svo að háls-
málið lá þétt með hálsinum, sem siðan hefur haldist,
og var þar með lögmálið úr sögunni. Var það verk
renaissancestefnunnar, eins og svo mörg önnur, breyt-
ing til hins verra 1 kirkjuHstinni. Til eru íslenzkar
myndir af tveim höklasniðum. Á Hólahandlininu eru
myndir af biskupum Þorláki og Jóni; eru þeir báðir á
böklum með hinu upprunalega pænulusniði. Biskup-
arnir á Hólafordúknum, Möðruvallabrikinni og ólafs-
húsinu frá Vatnsfirði eru á höklum með svo styttum
axlarlínum, að þeir eru sem kvaðrat i laginu. Og af
þeim fjórum höklum af Islandi, sem til eru úr kaþólsk-
um sið, eru þrir frá Hitardal ^), Njarðvik og Hofi í

rök að styöjast, og hefur hann sett þær fram í ritinu ))Ad quad-
ratuni(( Oslo 1919. Er þaö of langt, og pví efni er hér liggur
fyrir óviökomandi, aö lýsa þvi lögmáli, og visast um þaö til
ofannefnds rits, en höfundur þess hefur aöeins athugaö það 1
sambandi viö kirkjuhúsin, en sá er þetta ritar hefur veitt pvi
eptirtekt, aö paö á og viö messufötin, og á pá óefaö viö fleira af
kirkjugripum, og væri rannsókn á því æriö efni í ritgjörð.

1) Pjóðminjas. ísl. nr. 6028 d— e. 2) Pjóöminjas. ísl. nr.
3039. 3) Pjóðminjas. ísl. nr. 3460,

266

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

Alptafirði^) — tigulmyndaðir, og lúta kvadratslögmáli
Macody Lunds. Hinn fjórði — Hólahökullinn — er al-
veg með renaissancesniði, og lýtur því ekki lögmálinu.
Lögmálið er óyggjandi, ef meta skal aldur hökla.
Höklar, er því lúta, eru ekki mikið yngri en frá uro
1500; höklar, sem ekki lúta þvi, ekki mikið eldri en
frá um 1500. Fram yfir siðaskiptin voru höklarnir á
bak þetta 120—150 cm. á lengd. Prýddir voru hökl-
arnir með borða á jöðrum og i hálsveg, og efnið
saumað með rósum; svo á þrem ofannefndum höklum.
I fyrir lá stafur frá hálsmáli lóðrétt niður á fald, og
svo er á höklum þeim og myndum, sem getið hefur
verið um. Á baki var kross milli hálsmáls og falds, og
þvertré yfir lóðrétt eins og enn tiðkast; svo á þeim
flórum höklum, sem til eru. Það var og til, að þver-
álmurnar á krossinum lágu skáhalt upp á við og yfir
axlirnar fram á brjóst og mættust þar við efri endann
á stafnum á framstykkinu. Svo t. d. á Möðruvallabrik-
inni, og er einn slikur hökulbúningur til frá Sauðlauks-
dalskirkju*). Vafalaust hefur það komið fyrir, að hökl-
arnir væru óskreyttir; t. d. er Guðmundur biskup á
óskreyttum rauðum hökli á ólafsmyndinni frá Vatns-
firði. Höklar voru optast fóðraðir, en bar þó til að svo
væri ekki ^). Af höklum átti Hóladómkirkja

1374. 1) Hökla

19 betri.

2) -

21 léttari.

1396. 1) —

20 betri.

2) -

20 léttari.

1500. 1) —

handa biskupi á hæstu hátiðum 8>

2) -

handa prestum á stórhátíðum 8.

3) -

á hátiðum 4.

4) -

hæfa á smáhátiðum 6.

5) -

einfalda fyrir einfaldar hátiðir og
níulestra höld ^) og á virka daga 7.

1) Pjóöminjas. ísl. nr. 4501. 2) D. 7. VI, 628. 3) fjóöminjas,
ísl. nr. 2585. 4) T, d. D. L IV, 74. 5) Vafalaust misskrift eöa
lestur fyrir priggjalestrahöld.

NR. 6

í HJALTADAL

267^

1525. 1) Hökla 32.

2) — 13 staka.

3) - 4 -

4) - 2 ^).
1550. 1) — 19.

2) — 19 (aðrir).

3) Hökul slitinn.

4) — einn.

5) Messuhökul með rósaflugeP).

6) Hökul^).

I Laurentiusarsögu er getið um, að Auðun biskups
hafi lagt dómkirkjunni til ^skrúða með höklinum skarm-
andi«^), og hefur verið minst á það orð hér á undan.
Þegar Magnús konungur og Blanka gjörðu erfðaskrá
1347, ánöfnuðu þau Hóladómkirkju hökul með fleiru^).

4.) Kórkápa (cappa, pluviale). Um efni þeirra,
skreyting og lit hefur verið getið að nokkru. Að öðru
leyti getur hér nægt að visa til ágætrar ritgjörðar eptir
Matthías þjóðminjav. Þórðarson »Biskupskápan gamla«
i Árbók Fornleifafélagsins ®), þar sem kórkápum alment
og eðli þeirra á ýmsum tímum er nákvæmlega lýst, og
eins er Hólakórkápunni vei lýst og fylgja myndir. Ég
vil þó auka við nokkrum smáatriðum, sem i þessu
sambandi mega koma að haldi. Á bls. 49 gefur höf, í
skyn, að hnappur sá, sem talinn sé úr kápunni í ut-
tektinni 1569, hafi getað verið skúfhnappur niður úr
skildinum, en það virðist einkar óliklegt; hitt er lik-
legra, sem hann getur til á bls. 54, að það hafi verið-
kingja til að hneppa með. Slíkir skúfar þekkjast fyrst
seint, enda virðist kápuskjöldurinn bera það með sér,.
að ekkert vanti á hann. Bétt segir höf. til á bls. 43 um
merkingu orðsins silfurflingja, að það sé áhald til að
krækja saman kápunni. Það er komið af miðaldalatínu-

1) í biskupskapellu. 2) Sem biskup Jón lagöi lil ásamt
tveimur samskonar dalmatikum. 3) ))Viö Ós(( p. e. i kirkjunni
viö Kolbeinsárós. 4) B. S. I, 830 sbr. 890. 5) D. J. II, 845. 6) A.
l I\ F, 1911 36-59.

268

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

orðinu pilingellus, sem merkir áhald, sem eitthvað er
bundið við^). Visa Ólafs Tómassonar held ég, eins og
áður er tekið fram, að eigi við hökulinn og dalmatík-
urnar, en ekki jafnframt við kápuna, sem litlu máli
skiptir. Höfundur segir á bls. 42, að kantarakápur hafl
liklega verið teknar á Sauðafelli; til þess bendir ekkert.
Af kirkjugripum var tekið ein messuklæði og kaleikur.
Höf. furðar sig á því, hve fáar voru kápur á Hólum
1550, sem vonlegt er, en það hlýtur að vera af því, að
máldaginn greinir ekki alt. Höf. tekur það fram bls.
40, að engin óbrengluð forn kórkápa af Islandi sé til
nema Hólakápan, en til er meginið af einni kápu —
er það Reykhólahökullinn ^), og á Reykjavíkur- ^) og
Þingeyrahöklunum eru bútar af kórkápuborðum og
skildi. Þessar upplýsingar á ég höf. sjálfum að þakka.
Hér verður að taka það fram, að kórkápan var eins
og hökullinn sniðin ad quadratum, Til skýringar á orð-
unum kórkápa og kantarakápa þykir hlýða að segja
nokkuð gjör af notkun hennar. Var hún upprunalega
fat smáklerka á sama hátt og sloppurinn, og voru þeir
á henni, er þeir sungu á kórnum, þ. e. a. s. voru can-
tores, svo hefur og verið hér, þar af kantarakápa =
cantoriskápa, sem kemur fyrir allopt í D. I. Á 11. öld
tóku prestar og biskupar einnig að nota kápurnar og þá
við öU önnur tækifæri en messugjörð, sérstaklega við tiða-
söng á kórnum, og um leið smálagðist niður að smá-
klerkar notuðu þær; breyttist þá og heitið með breyttri
notkun i kórkápa, en þó hélzt forna nafnið alla tið og
var algengast. Kórkápa er fyrst nefnd 1461 ^), og má af
því ráða, að þá hafi kórkápan verið orðin presta- og
biskupaflik, en hætt að vera smáklerkafat, og má af
þvi enn fremur sjá, hve lengi sá siður hefur verið að
berast bingað. Kór- eða kantarakápur voru einnig nefnd-
ar kápur og var það allalgengt^). Hóladómkirkja átti:

1) Sbr. oröabók du Canges, 2) Pjóöminjas. ísl. nr. 2458.
3) Pjóöminjas. ísl. nr. 5593. 4) Pjóöminjas. ísl. nr. 1719. 5) D.
L V, 309, 6) T. d. D. /. III, 304.

6

í HJALTADAL

269

1374. Kápur betri og léttari 52.
1396. — 48.
1500. — 48.
1525. 1) — 21.

2) — 19.

3) Kápu l^).
1550. 1) Kápur heilar 8.

2) — uppgefnar 4.

3) Kantarakápu með flugel^).

1283 andaðist Margrét Noregsdrottning og »gaf hún
möttul sinn til Hólakirkju og lét Jörundur biskup gjöra
■úr kápu, er síðan er kölluð drottningarnautur« ^). t^egar
Magnús konungur Eiríksson og Blanka drottning gjöra
testamenti sitt 1347, ánafna þau Hóladómkirkju eina
kórkápu með öðru fleira*).

C. Auðkennisföt. Pó að þau íöt, er nú hefur verið
getið um, séu í sjálfu sér öll auðkennisföt, þá eru þó
nokkur föt, sem sérstaklega eru ætluð til að sýna tign
þess er ber þau, annaðhvort beinlínis með þvi að þau
séu borin, eða óbeinlínis með þvi hvernig þau eru
borin. AUir, þeir sem hinar meiri vigslur höfðu þegið,
báru eitthvert sUkt auðkennisfat. Auðkennisfötin eru:
handUn, stóla, pallium og að nokkru leyti rationale.

1.) Handlín (manipulus, mappula, fano) var — og er
— auðkenni subdjákna, og var borið á vinstri niðurhand-
^6gg. Báru það og alUr þeir er hærri vígslu höfðu — djaknar,
prestar og biskupar, — og á sama hátt, Var þetta fat að-
eins borið í messu. Fat þetta hefur borist i kirkjuskrúðann
úr borgaralegum fötum. Rómverjar báru sveitadúk, sem
þeir að vísu aldrei notuðu, heldur báru fyrir siðasakir,
«vipað og karlmenn nú eru með mislitan silkivasaklút i
brjóstvasanum, og úr honum er fatið til orðið. Uppruna-
lega var það úr líni. En þegar komið var fram á 9, öld,
var það búið að missa alt eðli sveitadúks — og orðið að

1) Hefur vafalaust veriö ætluö biskupi, þvi hún er geymd i
biskupskistu. 2) Paö er sú, er Jón biskup VI. lagöi Ul og nú er
í fjóöminjas. ísl. 3) /. A. 260. 4) D. L II, 845.

270: DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

mjóu skrautbandi úr dýru efni og með prýðilegan saum.
Og í þeirri mynd hefur það verið, er það kom fyrst
hingað til lands, þó nafnið handhn bendi til annars.
Það var venjulegast um 45 cm. að lengd upp að miðju,
en 5—8 cm. að breidd. Á miðjunni var kross og hvíldi
hann á handleggnum. Neðst breikkaði handhnið út i
spaða, svonefnd blöð^), og var á báðum endum kögur*
Nú á dögum er handlinið altaf samstætt við hökuhnn
eða dalmatikuna, og úr sama efni og þau föt, en ekki
þurfti svo að vera í fyrri daga, og ekki heldur hér á
landi, því hvorki eru handlin á biskupamyndunum á
Hólafordúknum né Möðruvallatabúlunni samlit hökl-
unum. Eitt íslenzkt handUn er til; það er frá Hóladóm-
kirkju^). Er það úr rauðu silki gullsaumað upp úr og
niður úr; á spöðunum eru myndir af íslenzku dýrhng-
unum Þorláki og Jóni, og eru skúfar neðan á þeim. Er
þetta með fegurstu kirkjufötum, sem Þjóðminjasafnið
á^). Venjulegast voru stóla og handlín samstæð, og svo
einnig hér á landi, enda nefna máldagarnir opt stólu
og handlin i einu andartaki*), en úr sama efni og yfir-
klæðin hafa þau ekki að jafnaði verið, Þau eru nefnd bæði
úr baldursskinni, pelli og guðvef^). Þó að handhn séu
allopt nefnd i máldögum, er það þó sjaldnar en maður
ætti von á, en það liggur í þvi, að þau eru talin með
messufötum, og því ekki nefnd sérstaklega nema þau
væru stök; bera Hólamáldagar þess Ijósastan vottinn.
Hólakirkja átti auk þeirra, sem fahn voru í messu-
klæðum:

1374. Handlin forgylt«).
1395.

■

2.) Stóla (stola, orarium) var og er auðkenni
djákna, presta og biskupa. Djáknar báru hana frá
vinstri öxl niður á hægri mjöðm'); prestar báru hana

1) D. L III, 523. 2) Pjóöminjas. ísl. nr. 6028 d— e. 3) Viö
handlíniö er til samstæö stóla. 4) T. d. D. L II, 476, 680 og
viöar. 5) Ibid. og Z). /, IV, 75. 6) Peiia er óefaö sama hand-
liniö, sem Pjóöminjasafniö nú á. 7) Einkennilegt er paö,

NR. 6

í HJALTADAL

271

um hálsinn og krosslögðu hana á brjóstinu ^), en bisk-
upar létu hana um hálsinn, svo hún lafði beint niður
yfir báðar axlir. Báru þessir kennimenn fatið næst
serkinum. Um uppruna stólunnar er alt óljóst, þó að
það sé víst að hún hafi verið raunverulegt fat í önd-
verðu, en þegar kristni kom hingað til lands, var farið
eias fyrir henni, eiris og handlíninu; hún var orðin að
mjóum afarlöngum borða með blöðum á endum, og
skreytt fögrum saumi og úr d^TÍndis vefnaði. Alt sem
að ofan hefur verið sagt um handlín á einnig við stólu.
Lengd stólunnar var ákveðin á kirkjuþinginu i Luttich
(1287), og skyldi hún vera skósíð. Þegar Árni Magnús-
son kom á Hóla í byrjun 18, aldar, var þar »aflangur
strimill, bordýraður að báðum jöðrum, og skósíður
báðum megin þá maður leggur hann um hálsinn.
Neðan til í báða enda breiðkar hann nokkuð og er
þar á bord^^að sanctus Petrus á annann endann, enn
annan sanctus Paulus. Peiv segja það sé lindi til að
stytla slopp með og það raun svo vera«^). Það er samt
ekki, heldur er auðséð á lýsingunni að þetta er sama
stólan, sem nú er geymd í Þjóðminjasafni íslands^);
er hún að gerð og efni alveg samstæð við handlín það,
sem lýst var að ofan, nema hvað á henni voru þessar
postulamyndir, og hafa þau föt óefað heyrt saman. Skó-
síð er stólan ekki lengur og er því búið að sníða
mikið úr henni. Brot af hvítri stólu með peningabúnaði
€r og til i Þjóðminjasafni voru^); eru það báðir end-
arnir með blöðunum, en alt miðbikið vantar; er hún i
Þjóðminjasafns-Ieiðarvísinum ^) kölluð »altarisstólur(( af

Stephánsmyndin frá Múla á Skálmarnesi (PjóÖminjas. ísl. nr.

sem á aö sýna djákna, ber stóluna rangt, ekki um öxl á
nijöðm, heldur lóörétta eins og biskupar gjöra. Um slólu sem
auökenni raessudjákna sjá B, S. I, 871.

1) Sjá upphafsstafinn aö Kristinrélti Árna biskups í hand-
ritinu AM. 350 fol, Mynd af stafnum aptan viö útg. Thorkelíns
«f Kristinréttinum Kbh. 1777. Er prestur aö skira barn, skrýddur
^erk og meö krosslagöa stólu á brjóstinu. 2) D. L III, 607.
3) Nr. 6028 a-c. 4) Nr. 423. 5) Pjódminjasafn bls. 25.

272

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN y

þvi, að bátarnir hengu siðast á altari í Skálholti. Nú er
hvergi i islenzkum miðaldaheimildum getið um altaris-
stólur, þó að þær þekkist frá öðrum löndum, og í
evangehskum sið var það svo algengt að klippa niður,
og klessa upp einhversstaðar af handahófi, því sem til
var frá fyrri tímum, að ekkert er hægt að leggja upp
úr því til hvers stólubútarnir hafa siðast verið notaðir.
Ég er fullsannfærður um að hér sé um messustólur að-
ræða. Stólur báru prestar og biskupar við öll prests-
verk líka, þó þeir væru ekki skrýddir messufötum,
heldur aðeins slopp eða kórkápu. Hólakirkja átti auk
stóla þeirra sem messufötum fylgdu:
1374. 1) Stólu forgyltai).

2) Stólubúninga þrenna

3) Vænt hlað af stólu með gullsvira").
1396. 1) Stólubúninga þrjá*).

2) Stólu.
1550. Stólur tvennar.

3.) Pallium var auðkenni erkibiskupa. Er þvi lýst
vel i íslenzku fornbréfasafni ^). Pó er frásagan um upp-
runa þess röng, þvi fatið á rót sína að rekja til griska
kirkjufatsins omophorion. Gleymst hefur og að geta
þess, að saumaðar voru i þá daga tvær blýplötur í
báða enda á þvi, hvernig sem á þvi hefur staðið. Lengd
sú, sem gefin er upp þar, er of lítil fyrir þá tima, var
það venjulegast yfir 3 m. og borið af vinstra hné upp-
yfir vinstri öxl, háls og niður á kvið hægra megin og
þaðan upp yfir vinstri öxl og niður í hnésbót Pallium
var bundið við persónu þess er það hafði og var það
með honum grafið, og ekki misti hann þess, þó hann
legði af erkibiskupsdóm. Enginn islenzkur biskup hefur
haft pallium, nema Jón V. Gerreksson, því hann hafði

1) Sú er fjóÖmÍDjasafniö á nú. 2) Hér er átt viö boröa
annað pvilikt, 3) í D. L stendur: »vaant hlad af stolu med guU.
suirar«, sem enga meiningu gefur, og held ég beri aö skilja paö
svona, hvernig sem setningin kann aö hafa misfarist. Máldaginn
prentaöur eptir frumriU. 4) Bersýnilega sömu og 1374. 5) D,
I, 586-7.

NR. 6

í HJALTADAL

273

áður verið erkibiskup í Uppsölum. Biskupinn á Möðru-
vallatabúlunnni er með pallium. Var notkun pallii
bundin við ákveðna daga, og er hægt að fylgja því eptir
palliumsbréfunum í íslenzku fornbréfasafni. hvernig.
þeim er ahaf að fjölga þangað til 1253^), að þeir eru
hér um bil eins og nú ^).

4.) Rationale var fat, sem aðeins sumir biskupar báru,
og var því varla auðkennisfat þeirra; það voru langfæstir
sem notuðu það. Það er fyrst getið um það 980, og,
ekki er kunnugt að aðrir hafi notað það en 16 þýzkir
biskupar') og tveir óþýzkir (Aquileja og Krakau)*), og.
notuðu þeir það aðeins með höppum og glöppum.
Hvarf það smám saman svo að nú nota það aðeins
fjórir biskupar. Það hlýtur því að stórfurða mann að
Hóladómkirkja á

1374 Rationaha tvö, og

1396 — %

en vitanlega hafa þau verið notuð úr því þau voru til.
Þetta er mjög einkennilegt, þar sem notkun fatsins var
svona takmörkuð, og þar sem jafnvel sjálfur páfinn
notað) það ekki. Olmer hefur i riti sinu®) tahð ratio-
nalia þau, er Hólamáldagarnir nefna, vera rit Durand-
usar með þvi nafni, og sem hér er margvitnað i, en
það fær ekki staðist, því i máldaganum 1396 er þetta
rit einmitt tahð sér á parti auk þessara áhalda. Regist-
Ur fornbréfasafnsins telur þau og ranglega með bók-
um^). Einhverja grein verður að reyna að gjöra sér
fyrir þvi, hvernig þetta fágæta fat hefur borist út til
Islands®). Biskuparnir fyrstu, ísleifur og Gissur, höfðu

1) D. 1. 1, 583. 2) Pontificale romanum: de pallio; sbr. Cære-
Qioniale episcoporum Lib, I, cap, 16, 4. 3) Par i taldir biskup-
arnir i Toul og Lúltich, sem þá lágu undir Pýzkaland andlega og
veraldlega. 4) Braun: Parameniik 174. 5) Vafalaust hin sömu.
6) Bls. 42. 7) Waiiem bls. 126 fer þó rétt meö þetta. 8) Paö
viröist aö vísu svo sem íslandsbiskupar hafi ekki veriö einasta
^Qdantekningin frá rcglunni; norskir biskupar viröast og hafa
iioriö rationale, í Björgynjarkálfskinní er getiö um rationale í
Þvi sambandi, aö enginn efi getur á leikiö, aö átt sé viö fatiö^.

"274 DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

"verið við nám i Herfurðu á Saxlandi ^), og i einum
stað er jafnvel sagt, að Isleifur hafi verið vigður í Her-
furðu-). Nú var hið forna biskupsdæmi Minden (hðið
-undir lok 1648) eiít af þeim 16, sem ratioriale notuðu,
og borgin Herfurða lá einmitt í því biskupsdæmi —
bærinn liggur eitthvað 30 km. suðvestur af Minden.
Væri nú einkar sennilegt, að þeir feðgar hefðu tekið
■upp klæðaburð þess biskupsdæmis, er þeir höfðu sótt
mentun í, og að rationale hefði þannig borist hingað
með þeim. Úr því það var i landið komið, er það auð-
skilið, að Hólabiskup hafi tekið það upp líka; það
hefur verið metnaðaratriði, og Jón Hólabiskup I. var
lærisveinn Isleifs og hafði á honum hinar mestu mætur.
Annars má hver trúa þvi hér um, er honum þykir lík-
legast. Rationale hefur um síðir lagst niður á Hólum,
því aldrei er þess getið i þrem siðari skránum. Hitt er
og eptirtektarvert í þessu sambandi, að engin af þeim
islenzku biskupsmyndum, sem hér hefur verið raarg-
vitnað í, sýna rationale. Rationale á rót sína að rekja
til pallium; hefur biskupa langað til að hafa einhverja
svipaða prýði því, sem erkibiskupar einir báru, enda
er rationale nauðalíkt því, optast band yfir um brjóst
og herðar, er lafir niður i bak og fyrir, en á öxluro,
brjósti og baki málmskildir. Var það borið utan á hökl-
inum eins og pallium. En þar skilur pallium og ratio-
nale, að pallium var, og er enn, óskrejitur ullarlindi,
en rationale var skartgripur með gimsteinum og d}^'-
^um saum ^).

D. Fdía-, handa- og höfuðbúnaðar kom að-
eins til greina hjá biskupum og háklerkum. Að vísu
báru prestar húfu (birettum), sem búið er að tala um"*),
^n hún var þó ekki aðeins kirkjufat, heldur og notuð

€n ekki bókina (BJörgynJarkálfskinn ved Munch. Oslo 1843
bls. 84).

1) B. S. I, 27, 153. 2) Ibid. bls. 216. 3) Frekar um rationale
sjá Oíle I, 281. 4) Af islenzkum birettis viröast vera til tvær
myndir, á Pl. 5 og 12 aptan viö Harry Fetl: En islandsk Tegne-
bog fra Middelalderenj Chria 1910.

i

NR. 6

í HJALTADAL

275

utan kirkju í daglegu lifi, En þau föt, sem hér koma
til greina, voru aðeins skrúði.

1.) Fótabúnaðar var tvenns konar. a) Sokkar (ti-
bialia, udones, caligæ). Þeir voru alla leið fram á 12.
öld hvítir og saumaðir úr lini; upp frá því fóru þeir
að vera mislitir, saumaðir úr öðru efni, jafnvel silki, eða
þá brugðnir. Voru sokkar þessir bundnir upp um hnéð.
Slikir sokkar eru aldrei nefndir hér, og ekki sést á is-
lenzkum biskupamyndum, hvort þeir haíi verið notaðir,
sem þó ekki þarf að efa, úr þvi það var venja annars-
staðar. — b) Skór (sandalia, calceamenta, campagi) voru
upprunalega ilskór, eins og eitt latneska nafnið ber með
sér, en á 11. — 13. öld verða úr þeim fullkomnir skór,
stundum með sóla undir, þó venjulegast sólalausir, fyrst
framan af úr leðri, síðarmeir úr silki og öðrum vefn-
aði, mislitir og útsaumaðir með dýrindis saum. Á 13.
öld var algengt að borði lægi frá rist ofan á tábrodd, og
út úr honum svo sem miðjum borðar skáhalt í áttina
til stóru og litlu táar; var þessi mynd áþekk fork i lag-
inu. Biskuparnir þrír á Hólafordúknum eru með lif-
rauða skó, sóla- og hælalausa, með borðum lögðum í
forkmj^nd. Biskuparnir á Hólahandlininu eru á sams-
konar skóm að öllu, nema hvað liturinn verður ekki
greindur. Biskupinn á Möðruvallabrikinni er með hf-
rauða skó óskreytta. En á ólafsmyndinni frá Vatnsfirði
er Guðmundur biskup með svarta skó, sem varlegast
er þó að leggja lítið upp úr, því myndin er mjög barna-
lega gjörð, t, d. eru 6 fingur á vinstri hendi. Sérstakir
kirkjusokkar og skór tíðkuðust í öndverðu með öllum
klerkum, en á 11. öld voru þeir orðnir sérfat biskupa
og annarra klerka i sömu eða hærri metorðum. Af
skóm átti dómkirkjan

1374. Sandalia þrenn.

1396. fern.

1525. ein.

1550. 1) með skinn.

2) með flugel (lagt íil af Jóni VI.

ogóefaðsamstæður við flugelshökulinn).

18

276

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

2. ) Glófar (chirothecæ, manicæ) tíðkuðust ekki fyrri
en i lok 9. aldar, og voru frá öndverðu biskupsfat.
Hefur ýmsum getum verið að þvi leitt, hvað valdið^
hafi því, að þeir voru teknir upp, og þykir það senni-
legast, að það haíi verið gjört til þess eins, að auka
prýði skrúðans. Altaf höfðu glófarnir íingur (ekki »belg-
vetlingar«), og voru ýmist saumaðir eða brugðnir; þó
þekkjast aðeins prjónaðir glófar frá 13. öld. Á sömu
öld hækkuðu þeir upp á handlegg og komu á þá víðir
laskar (manicalia, pugnalia), sem gengu niður í mjóan
odd undir handleggnum. Fram á 12. öld voru glófar
úr líni, úr því aðallega úr silki. Fram á 13. öld voru
þeir altaf hvítir, úr þvi mislitir. Á 12. og 13. öld var
venjulegast á handarbakinu kringlótt silfurplata mótuð ^)
(tasellus, monile), eða þá svipuð mynd saumuð í glófann,
og laskarnir úlsaumaðir. Þórir erkibiskup gaf Páli bisk-
upi ))glófa virðulega« 1210^). Á Hólafordúknum eru bisk-
uparnir með hvíta glófa með háum og víðum löskum
og rauða skildi á handarbökum. Á|Möðruvallatöflunni
og Ólafsmyndinni frá Vatnsfirði eru biskuparnir með^
hvíta glófa með háum og víðum löskum, og á einni
Möðruvallamyndinni með rós á faandarbaki. Hóladóm-
kirkja átti

1374. Glófa þrenna.
1396. — —
1525. — sex pör.
1550. — fimm pör shtin,
Skó og glófa bera biskupar nú á dögum aðeins
með messufötum, á miðöldum þó einnig með kórkápu.

3. ) Mitur^) (mitra, infula) er höfuðfat — kóróna —
biskups, og hefur menn allengi greint á um, hvenær
það sé til komið. Jesúmunkurinn Joseph Brauns, sem
er merkasti skrúðafræðingur vorra tima, segir i einu riti

1) Sbr. Heilagrainannasögur I, , bls. 54. 2) B. 5. I, 143*
3) Oröin hornahöUur og hornaskálkur i Bragöamágussögu eru
biskupsheiti, en ekki raiturs, eins og Falk heldur í Altivestnor-
dische Kleiderkunde, Chria 1918 bls. 93.

NR. 6

í HJALTADAL

277

sínu: »Mitrið er fyrst til komið um miðja 10. öld,
og upp runnið úr Rómi, og breiðist þaðan kringum
árið 1000 út um önnur vesturlönd, en áður var enginn
biskupshöfuðbúnaður til á vesturlöndum, hvorki heilagt
höfuðband né djásn«^), eins og sumir hafa haldið fram.
Ber hann aðallega þaö fyrir sig, að Amalarius af Metz
nefni hvergi mítur, og að Pseudoalcuinus (lok 9. aldar)
beinlínis þvertaki fyrir að slikt höfuðfat hafi verið til
um hans daga, og eins að mítur sé ekki nefnt í skjölum
fyrri en í búllu Leós páfa IX. til Eberhards af Tríer
1049. Sá er þetta ritar hefur ekki fyrir sér rit Pseudo-
alcuini, svo hann getur ekki sannprófað hvort Braun hafi
rétt eptir þeim höfundi eða misskilji hann, — sem þó
varla þarf að gjöra ráð fyrir. En rétt er það, að Ama-
larius minnist ekki á mítur i riti sínu »De ecclesiasticis
officiis« II. bók kap. 15—25, og ekki heldur í kap. 26 ^),
þar sem þó fastlega mætti við þvi búast, og kemur það
vel heim við skoðun mina, þvi Amalarius deyr 836, og
fyrsta skjal, sem ég veit nefna mitur, er frá 846. Amalarius
sannar því eins og skjölin það eitt, að mitur hafi þá ekki
verið orðinn partur af biskupsbúningi (ornatus integer)^
heldur sérstakt heiðursmerki veitt af páfa. Það er hins-
vegar sannanlegt, að mítur var farið að nota utan Róm-
ar fyrir miðja 9. öld — það er að segja rúmum 150
árum fyr en Braun heldur, — því mitur er nefnt í páfa-
búllum frá 846 og siðan, og getur vel verið fyr, þó hér
séu ekki gögn fyrir hendi til að rannsaka það. 846
veitir Sergius páfi II, Ansgaríusi erkibiskupi i Ham-
borg pallium: »Vér skipum svo fyrir að þú og allir
eptirkomendur þínir á Hamborgarstóli skuli bera pal-
Iium« — og svo eru tilteknir dagarnir er það skuli
gjört — »og skreyta höfuð þitt mítru og láta bera kross
fyrir þér«^). I þessu bréfi er mítrið ekkert nýtt hugtak;

1) Braim: Paramentik 165. 2) Migne CV 1095—1102. 3)
»Decernimus quoque tibi .... ornari .... caput tuum
tnitra, portare ante te crucema, D. L I, 26, prentað eptir
Lappenberg (r 1865) Hamburgisches Urkundenbuch I, nr. XI.

18*

278

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

það er bersýnilegt á þvi, að það hefur þá verið alþekt,
og jafnvel gamalt, en hitt er jafn auðséð, að ekki hafa
allir biskupar borið það eins og nú, heldur aðeins þeir,
sem höfðu þar til sérstakt páfaleyíi. Nákvæmlega sama
klausa stendur orði til orðs i búllu Hadrianusar páfa
IL til Rimberts erkibiskups i Hamborg frá 872 ^). 920
veitir Jóhannes páíi X. Unna erkibiskupi pallium og
segir: »Einnig leyfum vér þér að auðkenna höfuð þitt
með mítri, sem er auðkenni Rómverjacc^), og er á
þessu auðséð, að á þessu ári befur mitur tíðkast, en
þó ekki án leyfis utan Rómar. Nú hefi ég fyrir mér þrjú
pallium-bréf, Aðaldags frá 948«), Unvans frá 1022*) og
Aðalberts frá 1044 ^) og er mítur þar ekki nefnt á nafn.
Af því má þó hvorki álykta, að mitrið hafi þá ekki verið
þekt, né að það hafi verið orðið alment biskupshöfuðfat,
því 1053 veitir Leo páfi X. Aðalbert leyfi til ))að láta
bera fyrir yður krossmark<( og ))auðkenna höfuð þitt
með mítri, sem er auðkenni Rómverja« % og þetta
síðara leyfi staðfestir Victor II. 1055 með nákvæmlega
sömu orðum '), sem sýnif, að hvorugt væri rétt, heldur
að Aðalbert fengi leyfið fyrst þá. Pað er því einnig
miður áreiðanlegt hjá Braun, að mitrið hafi frá því árið
1000 verið orðið alment á vesturlöndum, heldur mun hilt
réttara, sem hann segir, að mítrið hafi fyrst verið orðinn
sjálfsagður höfuðbúnaður biskupa um miðja 12. öld.

Frumritið er nú týat, en var til skamms tíma í borgarskjala-
safninu 1 Stade. Hafa Hamborgarbréfin aö ástæðulausu verið
rengd af sumum. Bréfin eru 1 heild sinni ófölsuö; hinsvegar
hefur veriö fiktað eitthvaÖ óhðnduglega viö þá staöi i þeim, sem
geta víöernis Hamborgarbiskupsdæmis, svo að paö yrði sem
mest, og hefur það valdið ómaklegri grunsemd á þeim.

1) D. /, I, 38, tekið eplir Lappenberg. Frumbréfiö er til í Slade.
2) )>Gaput quoque tuum raitra, quod est insigne Romanorum
permittimus insigniri« D. J. I, 47 eptir Lappenberg. Frumritið í
Stade. 3) D. /. I, 48. Frumritið er ekki til, og hefur bréfið veriö
rengt fjTÍr þá sök, aö páfinn þérar Aðaldag, en þetta kom opt
fyrir, pótt afbrigði væri, t. d. 1 palliumbréfi AÖalberts, og er til
af því frumrit. 4) D. /. I, 51. 5) D. /. I, 55. 6) D. L I, 59-60.
Frumritiö púar og pérar jöfnum höndum. 7) D. /. I, 61,

NR. 6

í HJALTADAL

279

Það er því vafalaust, að ísleifur fyrsti íslandsbiskup
hefur aldrei borið mitur, en hann fékk biskupsvígslu
af Aðalbert þeim, er að ofan getur, 1056 eða ári síðar,
en Victor páfi staðfestir rétt hans til að bera mítur.
Það er jafnvel alls óvíst, hvort þeir Gizur eða Jón
I. Hólabiskup hafi mítur borið; að Jón er með mít-
ur á Hólahandlininu þarf ekki að koma til af öðru
en því, að þegar handlínið var gjört, voru islenzkir
biskupar altaf með mítur, en það er saumað fyrir eða
um 1300, Geíið er og, að flökkubiskupar þeir, er hér
komu fyrir og eptir árið 1000, hafa miturlausir verið.
Nú segir að Aðalbert hafi fengið Isleifi »alla þá reiðu,
er hann þurfti að hafa með biskupstign« ^), og sama
segir að Hartvig Magdeborgarbiskup haíi fengið Giss-
uri^), en fleira var biskupsreiða en mítur, Þrjár mitur-
gerðir hafa verið til, og vafalaust allar þekst hér. Sú
hin elzta gerð var kollhúfa, ýmist uppmjó eða kollótt,
með hlaði um og böndum lafandi niður að aptan.
Hélzt þetta lag langt fram á 12. öld. Á 12. öldinni risa
upp úr húfunni á báðum hliðum tveir hólar, sem mjög
fljótt urðu að hvössum oddum, og lá band yflr miðja
húfuna upp úr hlaði, svo húfan héldist niðri i miðj-
unni. Á miðri 12. öld er húfunni snúið, svo að hornin
rísa upp af enni og hnakka, og er þar með komið
mítrið i þeirri mynd sem það enn tiðkast. Var mítrið
sniðið ))ad quadratumcí, áður en renaissancinn kom til,
og voru hliðarjaðrarnir ýmist lóðréttir eða slúttu fram
yfir sig. Að sama skapi sem hökuUinn var minkaður,
hækkaði mitrið, uns það á baroktimanum var orðið
að fáranlegu bákni. Á miðöldunum voru mítrin 19—35
cm. á hæð og úr dýrum vefnaði útsaumuðum, margvís-
leg að lit. Biskuparnir á Hólafordúknum eru tveir með
blá mitur, en einn með rautt. Á Möðruvallabrikinni eru
allir biskupar með hvit mitur; eins er Guðmundur á
ólafsmyndinni frá Vatnsfirði. Og hið eina íslenzka
niitur, sem til er^) og er frá Skálholtsdómkirkju, er

1) B, S. 62. 2) Ibid 67. 3) Pjóöminjasafa Dana nr. 99.

280

DÓMKIRKJAN A HÓLUM

SAFN V

blátt; set ég hér lýsingu á því eptir þjóðminjavörðinn
herra Matthías Þórðarson, sem hann góðfúslega hefur
lofað mér að nota: ))Biskupsmítur úr bláu flugeli, lagt
gullofnum borðum umhveríis að neðan við jaðra á
bustum beggja vegna, og langsum á miðjum báðum
bustum, en beggjavegna við hinn síðastnefnda borða eru
saumuð á hvern bustarhelming tvö fimmblaðablóm
gullsaumuð. Eru hin efri minni en þau neðri. Eitt af
þeim er af, en kniplað eða heklað blóm saumað á í
þess stað. Að innan er hvítt lérept á báðum bustunum,
og hart, svart skinn (pergament) á milli laga, en fóður og
koll vantar i mítrið. Það er 63 cm. að ummáli að
utan. Burstirnar eru 30 cm. í miðju, en á hliðum við
samskeytin 11 og 13,5 cm.^). Mítrið er frá Skálholts-
dómkirkju; er á því útlent verk, talið frá 1550. Geíið
safninu 3. Júní 1813 ásamt mörgum öðrum forngripum
af Skúla justitsráð ThorIacius«. Mál af öðru íslenzku
mítri er til. Handritið AM. 666, b. 4to hefur Árni Magn-
ússon fengið í Skálholti, segir hann þar um: ))Þetta var
innan i biskupshúfu í Skálholti 1703«. Hefur það verið
innan í burstunum til að gjöra þær stinnar, og er það
sniðið upp i odd og vitanlega nákvæmlega eptir lagi
mitursins. Hefur það verið 57,2 cm. (28,6 X 2) að um-
máli og bustarhæðin 20 cm.^), en um hæð hliðarsaum-
anna er mér ókunnugt. Nokkrum cm. verður að bæta
við fyrir vefnaðinum, en hefur það þó verið mun
minna en hitt Skálholtsmitrið. Sanna málin að þetta er
ekki innan úr því mítri. Þau mítur, sem sýnd eru á
myndum þeim, sem nefndar hafa verið, eru með
samskonar hlað með jaðri og Skálholtsmitrið, og með
annað lóðrétt niður úr bustaroddum. Biskupamynd-
irnar í Stockh. nr. 5 íol. og 16, 4to eru og með sams-
konar mítur. Aptur úr mítrum löfðu venjulegast tveir
borðar alllangir (fanones); sjást þeir á myndunum, sem
getið er, en vantar á Skálholtsmitrið, hvort sem þeir hafa

1) P. e. aö segja á pvi allveruleg skekkja. 2) Skrá am Arna
safn II, 77.

6

í HJALTADAL

281

áður verið eða ekki. Mítur vöru allopt gimsteinum sett og
perlum; svo er t. d. um mítur Guðmundar á ólafsmyndinni
frá Vatnsflrði, og slíkt mítur átti flóladómkirkja. Til voru
og mítur úr málmi t. d. silfurmitrið, sem nú er geymt í
Pembroke College í Cambridge^), og er full ástæða til
að ætla, að Hólabiskupar hafi átt slík málmmítur.
Mítur brúkuðu biskupar við öll biskupsverk, nema
þegar þeir báðust fyrir, eða guðs líkami var nærstaddur.
Dómkirkjan átti

1374. 1) Mitrur tvær.

2) Mítur með perlum*).

1394. Mitur íjögur.

1525. 1) Mítur þrjú.

2) Ivórónur tvær með silfur®).

3) Míturhús tvö*^).
1550. 1) Mítur tvö.

2) Silfurkórónur tvær^).

3) Míturkoddi ö).

E. Ýmsir hlutir voru það, sem til skrúða má telja,
þó að þeir ekki beinlínis væru föt. Not þeirra voru þó
slík, að þeir máttu teljast til fata í víðtækri merkingu,
íþar eð þeir altaf voru notaðir með skrúðanum, og voru
sumir þeirra til lítils annars en skarts eins.

1) Cox: English church farnitare bls. 56—57. 2) Er ekki ó-
liklegt, aö hér sé komið mítur þaö, er Eiríkur erkibiskup sendi
LaurenUusi biskupi 1330, og sem taliö var bezt mítur á Hólum
(B. S. I, 872, 912), og sem Laurentius söng fyrst meö á Jóns-
messu 1330, en paö var vígsludagur hans (í, A. 269). 3) Pykir mér
sennilegast, aö hér sé um silfurmítur aö ræöa; styrkist paö mjög
vel viÖ þaö, aÖ getiö er um míturhús jafnmörg á Hólum, en
venjuleg mitur voru ekki húsþurfí (lögöust flöt saman). Svo voru
mitur og stundum hér á landi nefnd kórónur. Pórir erkibiskup
sendi Páli biskupi 1210 wkórónu guUsaumaðatt (B. S. I, 143).
4) Pau voru algeng, svo er t. d. míturhús Vilhjálms biskups af
Wykeham enn til i New CoUege í Oxford. Cox: English chnrch
Jarniture bls. 57—58. 5) Hinar sömu og fyr. 6) Pegar biskup
ekki notaöi mitriö i kirkju eöa prócessium, var paö borið fyrir
honum. Að mitriö hefur veriö borið á kodda, sýnir ótvíræölega
aö um málmmitur var aö ræöa. Mltur úr vefnaöi eru ekki til
«liks löguö.

282

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

1.) Fingurgull báru biskupar svo að segja frá önd-
verðu, bæði til skarts og svo sem i virðingarskyni. Talið
er að Pétur postuli hafi fyrstur borið hring, hvað sem
hæft er í því, en fyrir bragðið er páfahringurinn enn
nefndur fiskarans hringur (annulus piscatorius), og er
hann opt 1 bréfum, er ísland snerta, nefndur svo^).
Hvenær alment hefur orðið að allir biskupar bæru
hringinn er erfitt að segja, en vafalaust hefur það veri&
fyrir árið 1000; decretalia gjöra ráð fyrir því*), og í
leiði Absalons erkibiskups, sem dó 1201, fanst, þegar það
var opnað 1827, hringur. Páll biskup þá af Póri erki-
biskupi ))fingurgull dyrlegt(( og af Nikulási Oslóarbiskupi
annað, »er vó 2 aura og steinn í virðulegurcc *). Jón
biskup Ögmundsson var grafinn með fingurgulli, og
sést á sögunni að hann hafi þegið það i vigslunni, eins
og biskupar gjöra enn, því svo segir sagan: j»)Leitið nú
eptir vandlega, hvort hann hafi þá hluti alla i skrúðinu,
sem hæfa og tilheyra hans vigslu<(. Þá var um leitað og
rannsakaðist svo til, að þeir höfðu eigi dregið á hönd
hinum heilaga Jóni biskupi fingurgull hans«*). Fyrir
þvi var og fingurguHið nefnt vigslugull ^). Óhætt virðist
þvi að gjöra ráð fyrir þvi, að fingurgull hafi tilheyrt
biskupsskrúða áður en kristni hófst hér í landi. Nefnt
er hér vígslugull með helgum dómum Jóns biskups i,
og var slíkt algengt; átti það Laurentius biskup og gaf á
banabeði síra Agli Eyjólfssyni, er varð biskup eptir hann *).
Var þetta talið dæmi forspektar og visbending um hvern
kjósa skyldi. Kom þetta oþtar fyrir. Þorlákur biskup
gaf Páli biskupi fingurgull sitt ))og var það forspá hans
tignar, því að hann varð biskup eptir hann« ^). Gullið
báru biskupar ýmist á græðifingri, t. d. á Möðruvalla-
tabúlunni, eða vísifingri, t. d. á Ólafsmyndinni frá Vatns-

1) T. d. D. L VIII, 480. Var hringurinn notaöur til aö inn-
sigla meö páfabréf þau, er breve eru nefnd (par af oröiö bréf).
2) Decretalia caput 15, liber 3, titulus 1. Pau uröu aö lögum
1234. 3) B. S, I, 143. 4) B. S, I, 177 sbr. 251. 5) /. A. 269, 397.
6) B, 5, I, 877 sbr. annála. 7) Ibid, bls. 110, 296.

NR. 6

f HJALTADAL

íirði og Hólafordúknum, og ýmist á efsta lið fingurs
(á Möðruvallatabúlunni) eða miðlið (hinar myndirnar),.
og altaf utan á glófunum, er þeir voru með þá. í mál-
dögunum er Hóladómkirkja talin eiga

1374. GuU fimm.

1396. _ _ 1).

1525. — eitt.
Það segir sig nú sjálft, að dómkirkjan hefur átt fleiri^
gull en þetta. Þegar Laurentius biskup deyr, átti Hóla-
kirkja 10 guU, sem hann hafði lagt til-), og gaf hann
þó tvö. Hitt er afarlíklegt, að þau hafi ekki að jafnaði
komið til framtals í máldögum, af því þau hafa verið
i vörzlum biskups sjálfs, og svo var einmitt með gull
þau, er Laurentius biskup lagði til.

2.) Brjóstkross (pectorale) verður fyrst eptir siða-
skiptin óaðskiljanlegur hluti biskupsskrúðans; áður var
það hverjum i sjálfsvald sett að bera hann eða ekki,
en ekki er kunnugt hvenær sá siður íyrst hófst, og enn
þann dag 1 dag er brjóstkrossinn ekki með þeim skrúða,.
sem biskupi er fenginn í vígslunni ^). Var hann úr dýr-
um málmi og borin í keðju um hálsinn næst serk..
Venjulega voru helgir dómar í krossinum. Ekki er ó-
liklegt að þrir krossar, sem nú eru í Þjóðminjasafni
Islands*), hafi getað verið biskupskrossar, þó ekki sé^
það óyggjandi. Hóladómkirkja átti:

1374. Silfurkross lítinn.

1396. Kross lítinn.
Er það vafalaust sami krossinn í bæði skiptin, Það er
óhætt að telja ábyggilegt, að hér séu biskupskrossar á^
ferðinni, Bæði eru þeir á báðum stöðum nefndir í því
sambandi, að beint verður að álykta að það séu pector-
alia: ))gull fimm og silkipungur, silfurkross lítill og
rationalia tvö<(, því þetta eru alt samskonar gripir, og

1) Óefaö hin sömu og fyr. í máldögunam báöum stendur
^>gull fimm og sllkipungur<( og hefur sá pungur vafalaust veriö
aetlaöur undir gullin. 2) B. 5. 1, 874. 3) Pontíflcale ))de con-
secralione electi in episcopum((. 4) Nr. 902, 903 og 1962.

-284

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

svo er hitt, að 1763, þegar verið var að byggja
dómkirkju þá er nú er, var farið i grafir hinna
fornu biskupa, og fanst í þeim meðal annars brjóst-
kross með keðju; tók Gísli biskup Magnússon hann
til sín, og sendi hann siðan til Kaupraannahafn-
ar ^).

3.) Bagal (baculus. pedum) bar hver biskup nema
>páfinn einn, og var það siður frá ómunatíð, og skiptir
hér engu máli um uppruna hans. Þegar kristni kemur
hingað til lands, var bagallinn að mestu orðinn sem
nú. Var hann löng stöng, og efst á henni hnúður, og
fyrir ofan hann ýmist bognaði stöngin eða sveiflaðist
út i krók, Var bagallinn venjulegast rifleg mannhæð,
-og ekki digurri en að vel mátti greipa hann. Bagallinn
var altaf úr góðum efnum, kopar, tönn (eða fílabeini)
eða silfri og jafnvel gulli, með prýðilegu verki á krókn-
um, stundum með helgum dómum og gimsteinum sett-
ur, og afaropt var á hann grafið spakmæli; alþekt er
vísan: »Attrahe per curvum, rege medio, punge per im-
um« (Seiddu með bugðunni, stjórna með miðjunni,
stingdu með oddi). Optast var broddur í neðri enda,
en borinn var bagallinn í vinstri hendi, og altaf þegar
biskup var í skrúða. Við hnúðinn á baglinum var
stundum festur svonefndur bagaldúkur (fanon), og þá
hafa islenzkir biskupar brúkað. í bréfi til Jóns biskups
VI. 1541 kvartar Ogmundur biskup undan því, ao
))bagaldúkar og það annað clenodium, sem vér höfum
kirkjunni (þ. e. Skálholtsdómkirkju) lagt, er borið hingað
•og þangað«-). Á Hólafordúknum eru allir biskuparnir
með háa bagla, bagaldúkslausa, rauða með bláum krók,
og bláa með rauðum krók, en þá liti er ekki að marka,
koma þeir til af þvi, að blátt og rautt skiptist á í myndinni-
Biskuparnir á Hólahandlíninu eru með oddmjóa bagla nið-
ur, dúklausa, en Guðmundur á Ólafsmyndinni frá Vatns-
firði er með bagal með gimsteinum settan krók, og hvitan

1) Æ, J. P. I, 203. Auk þess fundust 6 gullhringar. 2) D. L

x, 601 ;

l^R. 6

í HJALTADAL

285

hagaldúk við, Á Möðruvallabrikinni ber biskup á aðal-
myndinni bagalstöng með krossi í stað króks (pedum
rectum), en sá bagall hefur alla tíð verið sérréttur páfa,
og mun þetta haft svona svo sem til að auka veg dýr-
lingsins, sem sýndur er; á myndinni í efra vinstra
borni ber djákni venjulegan bagal fyrir biskupi. Til er
i þjóðminjasafni Dana tannbagalP), sem, að þvi er
norskur fræðimaður Nicolaysen-) telur, kom til Dan-
merkur frá Prándheimi 1577, og heldur hann, að það
muni vera sami .bagaUinn og Margrét haga gjörði úr
tönn, og Páll biskup gaf Þóri erkibiskupi ^). Þetta getur
þó ekki verið rétt, því bagallinn er ekki frá Þrándheimi,
heldur frá Sór á Sjálandi og er ábótabagall. Hóladóm-

íkirkja átti

'l374. 1) Tannbagla þrjá búna.

2) Bagal með kopar smeltan*).
1396. 1) Tannbagla þrjá.

2) KoparbagaP).

3) Bagal með silfur, er herra Pétur^) lét gjöra.
1525. 1) Bagla tvo.

2) Bagal með kopar').
1550. 1) Tannbagal.

2) Koparbagal,

3) Bagalstöng með tönn silfurbúna.

4.) Knjádúkar (gremiale) var dúkur, sem breiddur
^ar á skaut biskups, er hann sat í sæti sinu, svo að
■ekki saurguðust messufötin af handsvita, — er prestar
sátu í skrúða, lögðu þeir nefnilega flata lófana á lærin,
— og svo ekki kæmi i þau olia við prestvigslur og
shkar athafnir. Hann var i fyrstu úr hni og nytjadúkur,
en siðar úr silki og dýrum vefnaði, og státsflík. Hans er
fyrst getið um 1300, og notuðu hann jöfnum höndum

1) Nr. 9074. Mynd af honum í Worsaae: Nordiske Oldsager
i det kgl. Maseum i Kgbeahavn, Kbh. 1859 bls. 150. 2) I [Norsk]
Historisk Tidskrift 3. Række 1, bls. 152-153. 3) B. S. I, 143.
4) = emaleraöur — af italska oröinu smalto. Var smelting helzt
unnin 1 Liraoges á Frakklandi, og á írlandi. 5) Sömu og 1374,
•6) þ. e. Pétur Hólabiskup Nikulásson. 7) Sami og fyr.

286

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

biskupar og prestar. Svo var og hér á landi, því nefndir
eru knjádúkar annarstaðar en á biskupsstólum og
klaustrum, reyndar aðeins tvisvar^), en úr því hans
er svo sjaldan getið í máldögum kirkjunnar, mun
hann hafa verið fátíður hér. Hann er notaður enn i'
dag^). Hóladómkirkja átti

1374. 1) Knjádúk.

2) glitaðan hálf átta alin^).

1396. .

5.) Eldböllur (calefactorium, pomma calefactoria)'
var kúla, hol að innan; var hún fylt með kolaglóð —
sumstaðar með heitu vatni, — svo prestur gæti yljað'
sér meðan á messunni stóð; annars gat hann í óupp-
hituðum kirkjunum að vetrarlagi orðið svo loppinn,
að hann steypti niður kaleiknum, sem þótti mikið ó-
happ. Sérstaklega voru það hefðarklerkar, sem not-
uðu hann, og þjóðhöfðingjar notuðu hann einnig. —
Með klerkum er þetta áhald nú úr sögunni, en hjá
þjóðhöfðingjum tíðkast hann enn, og er nú orðinn að
skartgrip, sem hafður er til að tákna vald konungs,.
svonefnt rikisepli. Hóladómkirkja átti

1374. Koparböll gyltan.

1396. Eldböll.

1525. Calefactorium,
1550. *).

Nafnið í máldaganum 1396 ber það með sér, að áhaldið'
var hér hitað með kolaglóð. Wallem^) segir: ))da dette
redskab opregnes mellem bispeskrud som bispestav og^

1) D. L II, 679, IV. 104. 2) Wallem bls. 126 segir aö svo-
litlar upplýsingar séu um knjádúkinn, aö ekki sé hægt aö vita
til hvers hann hafi veriö notaöur. Auk þess sem hann er not-
aöur enn, lýsir Grandisson biskup honum og notkun hans ná-
kvæmlega i kirkjuskipan sinni 1339. Sama gjörir Durandus i
Rationale, og er þetta gott sýnishorn af Wallem. 3) Hvernig
á þessari óralengd stendur, er ekki gott aö gjöra sér grein fyrir.
£f til vill hafa djáknar biskups átt aö njóta góös af því líka,.
er þeir sátu meö honum, og er þó ótrúlega langt, 4) ÖII árin^
sjáanlega sami hluturinn. 5) Bls. 84.

:nr. 6

í HJALTADAL

287

mitra, tör det anses som et eget, antageligt kostbart
kar, maaske nærmest = varmebækkenoc. Þetta er alveg
áreiðanlega rétt, og er hægt að vita það með fullri
vissu. Hikið á þessum höf. hérna sýnir, að hann er að
gizka alveg út i loptið, eins og svo opt endranær, þó
svo hittist á að rétt sé. Hann er einnig »meget tilböje-
lig lil at antage« að calefactorium og eldböllur sé sama.
Hér þarf ekki að »antage« neitt; það er áreiðanlegt,

Áður en skilist er við skrúðann, skal það tekið
fram, að ábótar báru nákvæmlega sama skrúða og
biskupar, væru þeir prestvigðir, sem svo að segja altaf
var, en príórar klæddust engum sérstökum skrúða.

n. Olturn og altarísskrúði. t*ví hefur áður verið
lýst, hve mörg ölturu Hóladómkirkja átti, hverjum þau
voru gefin, og hvar i dómkirkjunni þau voru. Þó að
•ölturun sjálf að visu altaf muni hafa verið naglföst, þá
var þó allur hinn ytri búningur þeirra laus, og verður
hann því að teljast með gripum kirkjunnar. Um upp-
runann skiptir hér engu máli, nema um eitt atriði, það
að ölturun voru i fyrstu grafir pislarvottanna í kata-
kombunum í Róm, eða borð, sem yfir þeim stóðu. Þess
má geta, að hin venjulega skýring á uppruna altaris
kristinna manna, að það sé afspringur altaris Gyðinga
eða heiðingja, er röng, Altarið á uppruna sinn í venju-
legu matborði (sbr. kvöldmáltíðina), eins og þau gerð-
■ust i þá daga, og voru á fyrstu öldum kristninnar
venjuleg matborð höfð fyrir ölturu. Uppruni altarisdúk-
íinna skiptir og hér engu máli, en þó má einnig geta
þess, að hin venjulega skýring, að þau haíi verið notuð
í virðingarskyni við sakramentið, er röng^), Dúkurinn
•er blátt áfram afsprengur venjulegs borðdúks, enda voru
þeir notaðir fyrstu aldirnar, Á kvöldmáltíðinni var á
fyrstu öldunum meiri máltíðarblær en síðar varð, og
nú er.

A. Olturu munu hér allajafna hafa verið úr tré,
þó að hvergi sé þess beint gelið. Hins vegar er sagan

1) Braiiii: Paramenlik 211.

288

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

af grjótaltari því, sem Auðun biskup lét gjöra ^), og sem
minst hefur verið á, svoleiðis, að það er auðséð á
henni, að það hefur þólt fádæmalegt, að hafa það úr
því efni, en fyrir utan stein getur ekki verið öðru efni
til að dreifa en tré. Þar sem segir i skipan Eilífs og
Jóns: ))En ef á altari kemur eður öðrum stað, eður
stein, þá skal prestur þann dropa sem gjörst má
með tungu sinni af sleikja, og skafa siðan eptir,
eður úr telgja, og brenna spónuna«^), er auðsjáan-
lega aðallega átt við ölturu úr tré. Ekki hafa ölt-
uru að jafnaði sjálf verið með neinni prýði, voru
aðeins ferstrendir stallar skrautlausir, Biskupasögurnar
og annálarnir eru óþreytandi i því að geta þess, hverja
prýðingu kirkjuhöfðingjarnir veittu dómkirkjum sínum,
og er auðséð á öUu, að þeir segja heldur vel en vart,
en ekki er þess getið með einu orði, að neitt hafi verið
annað vel um altari Auðunar en það eitt, að það var
úr grjóli. Þegar Lögmannsannáll getur um það, að Árni
IIL Skálholtsbiskup hafi 1417 látið »smíða 4 altare í
Skálholtskirkju umfram þau er áður voru«^), minnist
hann ekki einu orði á prýði þeirra, sem við hefði mátt
búast, hefði hún verið nokkur, og þegar síra Stein-
móður leggur Grenjaðarstaðarkirkju til ))altari tvö með-
búnaði« *), á máldaginn engin góð orð um prýðing
þeirra. Þegar Sigurður kórsbróðir Jónsson er að af-
henda Hólastað eptir föður sinn biskup Jón VI. látinn
1550, er ekki hægt að liggja honum á hálsi fyrir það,
að hann lýsi ekki smásmuglega ágæti þeirra hluta, er
biskup Jón hafði lagt til, en um altarið, sem hann gaf,.
hefur hann ekkert að segja nema: ))Ein forgylt brik á
miðju kirkjugólfl með altari og öllum sínum búningi«.
Skrautleysi altaranna sjálfra er í raun og veru af þessu
fullsannað, en hitt herðir þó á þvi, hvað máldagar opt
nefna marga hluti, sem ætlaðir voru til að hylja eðlis-
nekt^^þeirra á einmitt þeim stöðum, þar sem eðhlegast

1) B. 5.; I, 830. 2) D. L II, 561-2. 3) /. A. 292. 4) D, L
III, 582.

NR. 6

í HJALTADAL

289'

heíði verið að skreyta ölturun sjálf, og sem óþarfir
hefðu verið, ef þau hefðu sjálf verið með einhverri
prýði, t. d. framhliðin (frons) o. s. frv. En eitt er ber-
sýnilegt af lýsingunni á Auðunaraltari, sem sé að ölt-
urun hafa þá, eins og enn í dag er siður hér á landi,
verið skápur undir það, sem kirkjan átti, og er sá siður
vafalaust jafngamall kristni hér á landi^). Um Auðunar-
altarið segir, að það hafi verið ))hoIt innan og fyrir
járnhurð, svo að þar má í geyma dýrgripi staðarins,
svo að ekki sakaði fyrir eldi og öðrum hlutum((^), og
því virðist með öllu útilokað að ölturun hafi verið
borð i venjulegum skilningi, eins og stundum bar við
annarstaðar. Árni Magnússon nefnir hvolfið i sambandi
við komu sína á Hóla, og hafði þá myndast sú þjóð-
saga, að það hefði verið haft fyrir fangelsi, ög var það
þá kallað »kánna« að því er Árni segir^). Nú kveða
kirkjulögin þegar hjá Gregoriusi^) svo á, að ekki megi
syngja messu nema við altari, er sé úr steini og með
heilli steinplötu áfastri að ofan^) (altare fixum), eða að
minsta kosti væri laus steinn (gestatorium, viaticum) á
altarinu ®), og átti i altarinu eða steininum að vera
helgir dómar '); átti hvorttveggja að vera vigt vigslu
þeirri, sem consecratio er nefnd, en vigsla sú, er bene-
dictio nefndist, nægði ekki^). Sömu skipanir allar finn-
ast i skriptaboði Þorláks biskups 1178. Þar segir að
prestur skuli hafa vigðan altarisstein fastan eða lausan^).
tJr þvi að tréölturun voru hið algengasta hér á landi,

1) 1525 voru geymdar í háaltari á Pingeyrum »margar
latinubækur góöar og illar<í. D. L IX, 313. 2) L. c. Slikir weld-
fastir« skápar eru víöa í fornum ölturum erlendis, en ekki kann
sá er þetta ritar neina tilvitnun í rit þvi til sönnunar, en séö
hefur hann þaö viöa t. d. í Struxdorf, Thumbye, Uelsbye o. v. í
hinu forna biskupsdæmi Slésvik. 3) D. L III, 607. 4) Sjá um
hann undir »bækur Hólakirkju« 5) Liber decretalium Caput 1,
3, liber 111, titulus 40. Vitanlega er venjan miklu eldrí. 6) Ibid,
Gaput 12, liber IV og V titulus 7. 7) Decretum Gratiani Pars III
de consecratione canon 26, distinctio 1. (Um petta rit sjá »Bæk-
ur Hólakirkju«.) 8) Ibid. canon 30, 32 distinctio 1. Um vígsluaö-
feröir þessar sjá »Bækur Hólakirkjua, 9) D. L I, 243.

290

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

var vitanlega altaf notaður altarissteinn. Þó er vitaskuld
ekki fortakandi, að fleiri kunni að hafa verið steinölt-
uru en háaltarið á Hólum; t, d. á Hrepphólakirkja
1474 þrjá altarissteina lausa og hinn fjórða fastan i alt-
arinu^), og gæti það eptir orðalaginu vel hafa verið
altare fixum; hins vegar er altarissteinn svo opt nefnd-
ur, að það sannar það, sem hér er haldið fram. Lausir
steinar eru nefndir opt endranær^). Opt eru altaris-
steinar nefndir búnir ®) og jafnvel silfurbúnir *), og
nefndir eru steinar kassaðir^), en það er alt hið sama.
Svo var mál vaxið, að ekki mátti syngja við stein brot-
inn, og þar eð enginn gat vigt stein annar en biskup,
-gat vegna vegalengdar verið erfitt að bæta í skarðið, ef
brotnaði, og höfðu menn þá til að varna því umgjörðir
um steinana, og er við þær átt með þessu, en efnin
réðu hversu veglegar þær urðu. Að þvi er til vigslunn-
ar kemur, virðist hafa oltið á ýmsu, því nefndir eru
fbæði altarissteinar óvígðir og vigðir®), og þykir ekki
ósennilegt, að þeir hafi verið notaðir, þótt óvigðir væru,
en vænta má, að það hafi þó verið undantekning. Með
helgum dómum áttu ölturun og altarasteinarnir að vera
af því, að messurnar voru í öndverðu sungnar yíir
gröfum píslarvottanna '), en hér á landi hefur þó lík-
lega sjaldnast verið helgur dómur í altarissteinum, og
má ráða það af þvi, að slöku sinnum eru nefndir steinar
með helgum dómum (reliquiis)^); hefði það verið venj-
an, hefði það helzt aldrei verið nefnt. Svo segir og í
lýsingu þeirri á páskasiðunum, er hér er opt vitnað í
í þessu riti: »Síðan antiphona eða responsorium af þeim
helgum dómum er þar eru í altari ef það er vígU<^)>
Þetta virðist taka af slcarið, því þarna er gjört ráð fyrir
að skeð geti að altari sé notað, þó óvigt sé og helgra-

1) jD. /. V, 774. 2) T. d. D. L II, 668 o. v. 3) T. d. D. L II, 452.
4) T. d. ibid, 5) D. /. III, 572 6) T. d. D, L IV, 121. 7) Svo er
enn, sjá bænina i upphafi messu: ))Oramus te domine per merita
sanctorum tuorum, quorum reliquiæ hic sunt o. s. frv<(. Missale,
•ordo missæ. 8) T. d. D. L IV, 68, 9) AM. 266 4to.

NR, 6

í HJALTADAL

291

dómalaust. Pó að þetta sé fáheyrt annarstaðar, er það
þó einkar trúlegt hér á landi, þvi hér var Htið og illa
farið að kirkjulögum, enda þekkingin á þeim sjálfsagt
takmörkuð og lítiU kostur helgra dóma. Hóladóm-
kirkja átti

1374. Tvo altarissteina búna.

1396. — —

1550. Altarissteina 6 lausa.
Sýnir síðasta talan að rétt sé, að ekki hafi verið nema
7 ölturu í dómkirkjunni, eins og áður hefar verið tekið
fram. Háaltarið var úr steini og þurfti pví engan á það;
með hverju hinna 6 var einn altarissteinn fastur og einn
laus til vara. 1525 voru ekki nema 6 ölturu — biskup
Jón VI lagði til formessualtarið, hið sjöunda.

Ýmsar tegundir altara eru nefndar:
Háaltari, var altari það sem á kórnum stóð; var það
stærsta altari kirknanna og voru þar sungnar hæstu
messur. Hvergi er það nefnt nema þar sem fleiri
ölturu voru.

Formessualtari stóð við lestrarkórinn, og er skýrt frá
notkun þess í kaflanum um bækur Hólakirkju.^)

Útaltari^), framaltari^), smáaltari^), htla altari^) og
minna altari') voru nöfn á ölturum, sem stóðu
hér og hvar um kirkjuna. Voru þau oftast gefin,
og þá með þeirri kvöð, að sungnar (sagðar) væri
á ákveðnum tíma ákveðnar messur, t, d. sálumess-
ur, við þau, og voru slik ölturu á miðöldum opt
mýmörg á hverri kirkju. Voru þau nefnd eptir
dýrlingi þeim, er þau voru helguð, t. d. Maríu-
altari, Jónsaltari o. s. frv.

Á Hólum voru alls 7 ölturu 1550, og mjög viða
voru fleiri ölturu en eitt^), en maður veit beint, að á
Þingeyrum voru 1525 5 ölturu^), á MöðruvöIIum í

1) Sjálfsagt sömu og fyr, ea nokkuö virðast þeir fáir. 2) Skýr-
ingin hjá Dielrichson bls. 87 á tilgangi þeirra er ekki rétt. 3) T. d.
D, L II, 62. 4) T. d. D. /. IV, 130. 5) T. d. D. L IV, 206. 6) T. d.
D. L II, 691. 7) T. d. D. L II, 461. 8) Alstaöar þar sera liáallari
er nefnt. 9) D. /. IX, 312-13.

19

292

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

Hörgárdal 5 ölturu^), á Melstað 3 ölturu^) og á Munka-
þverá jafnvel 6—7 ölturu^), Er það blátt áfram furðu-
legt, að menn skuli hafa verið að hlaða jafnmörgum
ölturum inn í jafnlitlar kirkjur sem hér voru, jafnlítið
notagildi og þau höfðu.

Hér á landi getur þrenns konar frágangs á öltur-
um: a) ölturu bríkarlaus, b) ölturu með brík upp af,
og c) ölturu með brik upp af og upp af henni töflu,
og rekur hvað annað að því er til tímans kemur,
Er þetta alveg í samræmi við þróunina annarstaðar.
Reyndar hefði maður ekki átt að geta átt von á brílcar-
lausum ölturum hér, því bríkin kom á altarið um leið
og kirkjur voru austraðar*), og gjörðist það löngu áður
en Island tók kristni. Hér er brík nefnd fyrst i mál-
daga Laufáskirkju 1318^). Að visu er nefnt brikarklæði
í tveim máldögum frá 1180^), en úr því ekki fyrri en
1318 í máldaga Garðs í Kelduhverfi^). Af þessu má
ráða, að þó bríkur hafi komið hér fyrir, hafi þær fyrst
verulega farið að tiðast um 1300; styrkist það mjög af
því, að staðir þeir í máldögunum, sem nefna brik, eru
mjög víða af útgefanda Fornbréfasafnsins taldir við-
bætur®), en sumstaðar er beint tekið fram, að brikurnar
séu nýtillagðar kirkjunum^). Fyrir 1300 hefur því alt-
arið allajafna verið bak- og brikarlaus stallur, en eflir
1300 er brikin nefnd að staðaldri, Brik þýðir óefað
bakið upp af altarinu (retabulum, superfrontale) og
ekkert annað; stöðugt er talað um »brik yfir altarií<.
Ótalsinnum er það nefnt svo^**), en að eins á einum
stað er nefnd »brik fyrir altari«^^). Um frágang á brík-
unum segir fátt i upphafi, en það eitt er sýnilegt, að

1) D, I. IX, 316—17. Á báöum pessum stööum slenst tala
altarissleina á viö aitaralöluna. 2) D. 7. IX, 326. 3) D. I. IX, 305
-6. 4) Sjá kaflann liér á undan. 5) D. /. II, 449. 6) D. L I,
266, 268. 7) D, I. II, 427. 8) T. d. D. L II, 458, 459, 699 o. v.
9) T. d, D» L II, 449, 450; á síöari staönum sést af mannanöfn-
um aö viöbótin er frá 15. öld. 10) í D. L IV einu 35 sinnum.
11) Tvær brikur, önnur yíir háaltari og hin framrai fyrir. D. L
V. 314.

NR. 6

f HJALTADAL

293

brikin var frá öndverðu og fram úr altaf sérstakur hlutur,
og aldrei óaðskiljanlegur partur altarisins. Pað er fyrst
eptir miðbik 14. aldar að máldagarnir segja nokkuð
um fráganginn á bríkunum, en af því má ráða, að hann
haíi í upphafi verið alllítilsigldur, enda var brikin þakin
klæðum, eins og mun verða vikið að síðar, og er jafn-
vel ástæða til að halda, að hún hafi stundum með engri
sérstakri prýðingu verið sjálf, heldur blátt áfram dregin
vefnaði, því í byrjun 14. aldar er nefnd ))brík með
baldurskinn«^). Úr þvi eru nokkuð greinilegar frásögur.
Er brikin altaf að prýkka og vafalaust að hækka. unz hún
lækkar og verður að stalli þeim, sem nú tíðkast (predella),
en ofan á hann kemur heljarstór brík, altaristaflan eins
og hún gjörist nú (retrotabulum). Nefnd er brík pent-
uð^), með förguS), steind^), með gylt silfur^), gylt*^) og
brik með glas^), hvernig sem hún annars kann að hafa
verið. Enn fremur er nefnd alabastursbrík^), brík með
alabastur forgylt^) og brík með hurðum^^) og er bríkin
þarna bersýnilega á leiðinni yfir í retrotabulum-altarið,
altarið með töflu upp af bríkinni, en það verður fyrst
greinilega fyrir manni 1461 í Miklagarði^^). Þar á kirkjan
brík útskorna ))með krossi, hurðum og stöplum«^-).
Þetta er gotnesk vængja-altaristafla, og er i miðjunni
mynd af pinu lausnarans og á hurðunum skornar myndir
eða málaðar, en upp af töflunni turnar — stöplar mjóir,
háir og spengilegir til að koma í hana teygjunni, leit-
inni upp á við, sem auðkennir gotneska sniðið, og er
hvað greinilegast á síðgotneskum hlutum^^). Um slíkar

1) D. /. II, 448. 2) T. d. D. L III, 163. 3) T. d. D. I. III.
515. 4) T. d. D. I. IV, 88. 5) D. L IV, 55. 6) D. L IV, 139. 7) D.
L V, 631. 8) D, L V, 409. 9) D, L V, 308. 10) D, L VI, 630.
11) D. L V, 313 sbr. 350. 12) Á báöum stööunum stöplum, ekki
stólpum. 13) Hér hefur Wallem (bls. 54—55) á báöum hinum
tilvitnuöu stööum auösjáanlega mislesiö prentiö. Hann hefur
lesiö stólpum fyrir stöplum. En þaö er raergurinn í staönum —
stöplarnir — turnarnir. Fyrir bragöiö sér hann ekki gotneska
sniöiö, sem einmitt stóplarnir einkenna. Hann fer aö bera þessa
hrík saman viö danskt og sænskt altari, sem hann auösjáanlega

19*

294

DÓMKIRKJAN Á HÓLQM

SAFN V

töflur er annars ekki getið beinlínis, og bersýnilegt á
öUu er að þær hafa verið að byrja að ryðja sér til
rúms, er siðaskiptin tóku fyrir alt saman, Pó eru afar-
miklar líkur á því, að brík sú, sem Magnús biskup
III. Eyjólfsson lofar að leysa til sin frá Oddakirkju
fyrir 20 hundruð friðvirt, ef til stefja kæmi, svo
framt sem þær tvær hurðirnar, sem þá voru ekki
heima, kæmi heim í Odda óskemdar^), hafi verið með
þessu sniði, og hlýtur hún eptir þessum orðum að
hafa verið bákn. Væri ekki ósennilegt, að þær tvær
myndir frá Odda, sem Þjóðminjasafn íslands á^), og
bersýnilega eru úr stórri altarisbrík, einmitt væru úr
henni. Nefndur er »skorningur yfir altari«®) og þykir
Wallem vera »tvivlsom betydningcc*) í því; það sýnist
þó engum vafa undirorpið, að »skorningurc( sé myndað
af að skera eins og »giorningur« af að gera, og að hér
sé um útskorna brík að ræða. Til eru bríkur af báðum
tegundum. Alabasturbríkurnar frá Hólum^), Reynistað^)
og HitardaF) eru af fyrri tegundinni (retabula), og
tvenn brot af slikum töflum eru og til í safninu bér
frá Kirkjubæ í Hróarstungu^) og SelárdaP). Alabastur-
brikur þessar eru gjörðar á Englandi og kendar við
Nottingham, sbr. bls. 24 hér að framan. Af síðari teg-
undinni (retrotabula) eru altaristafla frá Ögri af kol-
neskum skóla^") og brot úr samskonar töflum frá Reyk-
holti^^) og frá Hraungerði^-); er minst af þeim eptir og

skilur ekki heldur, og ekki hafa neina líkingu viö islenzku brík-
ina, nema um þá hluti, sem hann gizkar á aö hafi veriö á peiw,
en ekki eru. Alt staölaus hugarburöur. Eitt sinn hefur hann á
öörum staÖ þessa tilvitnun rétta, en auöseð aö þaö er af tilviljun.

1) D. /. VI, 630. 2) Nr. 2673-74. 3) D, I, IV, 194. 4) Bls.
54. 5) Pjrtöminjas. Isl. nr. 4634. 6) Pjóöminjas. ísl. nr. 1064.
7) Pjóöminjas. fsl. nr. 3617—22. 8) Pjóöminjas. ísl. nr. 4635.
9) Pjóöminjas. ísl. nr. 2105. Held aptur á móti ekki, eins og
Pjóðmlnjas, bls. 7, aö alabasturmyndin frá Staöarfelli (nr. 3920)
sé brot úr slíkri töílu, heldur heil eins og hún er, 10) Pjóö-
minjas. ísl. nr. 3435. 11) Pjóöminjas. ísl. nr. 4333. 12) Pjóö-
minjas. ísl. nr. 4881. Pjóðminjas. bls. 10 telur hana frá siöari
öldum, sem ekki parf aö vera vist.

NR. 6

í HJALTADAL

295

það breytt mjög. Erlendis (í Danmörku) mun vera ein
alabastursbrik héðan og ein brik máluð frá Grund^)
af fyrri legundinni og verður að henni vikið síðar. Á
Möðruvöllum í Eyjaíirði er og enn samskonar brík
með alabastur og sennilega viðar. Alabasturbrikur sýn-
ast hafa verið í miklu afhaldi hér, eins og reyndar
annarstaðar. Hóladómkirkja átti

1525. 1) Bríkur tvær með alabastur.
2) Brík með stein.

1550. 1) Brik í krossstúku með alabasturstein^).

2) — máluð í Önnustúku^).

3) Bríkur tvær í Mariustúku.

4) Forgylt brik á miðju kirkjugólfi með altari
og öllum búningi sínum^).

5) Mariulikneski og Jósefslíkneski í einni brík.
Mótsetning við brik er tabulum, tabula eða tafla

(frontale, antimensale); var það skreytt plata, er huldi
alla framhlið altarisins, — alla nekt hennar; er hún í
mótsetningu við ))brik yfir altari« nefnd ))tabulum fyrir
altari«^), og er tabulum og brik oft nefnt saman og
má af þvi ráða að þau hafi þá verið samstæð. Einstöku
sinnum er nefnt tabulum yfir altari, en örsjaldan, svo
það raskar ekki meiningunni um hina venjulegu merk-
ingu orðsins. Nefnd eru tabula gylt^) og með gullfarg^)
og litið tabulum eneum deauratum^) (úr kopar gylt),
svo og tabula úr tönn með gulli og silfri, sem Páll
biskup hafi ætlað að láta Margrétu högu og Þorstein skrín-
smið smíða, þó það færist fyrir vegna andláts biskups^),
og jafnvel er nefnt tabulum með pappír^**), sem Wallem ")
þó breytir i pergament. Tabúlur hafa farið að tiðkast hér

1) f jóöminjas. Dana nr. 7725. 2) Er þaö varla sú, sem nú er
í f jóöminjasafninu; hún var á háaltarinu og er, hvernig sem á
stendur, eicki nefnd. 3) Allar pessar brikur eru af eldri gerö-
inni. 4) Pessa brík lagöi biskup Jón lil, og er þetta sama bríkin
og enn er í kirkjunni; er hún af yngri geröinni (retrotabulum);
var hún höfö á formessuahari. 5) T. d. D, I. III, 328. 6) D, I.
IV, 55. 7) D. I. V, 583. 8) D. L II, 679. 9) B. S. I, 143-4. 10)
Ð. /. V, 302. 11) Bls. 53.

296

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

og verið innleiddar um sama leyti og bríkur. Tabulum er
fyrst nefnt 1269^), en úr því ekki fyrri en 1318^. Tabúlur
tvær íslenzkar eru til; önnur, frá Möðruvöllum í Eyja-
firði, er í Þjóðminjasafni voru og hefur verið margnefnd
hér. Er á hana miðja skrifaður Marleinn biskup, en
honum var kirkjan helguð^), og sín hvorum megin tvær
myndir úr Hfi Marteins. Svipar henni mjög til norskra
tabúla (Kaupangur-tabúlunnar í Þjóðminjasafni Dana),
en er þó áreiðanlega islenzk. Er hún frekar einkenni-
leg en falleg. Hin er í Þjóðminjasafni Dana; er hún frá
Grund og fylgir henni brík sú, er áðan gat um, og er
á brikina og tabúluna skrifuð sama myndin, en hvort-
tveggja er norskt, Pó merkilegt sé, er þess hvergi getið
i máldögunum að Hólakirkja hafi átt tabúlu neina, og
víst er það, að háaltarið hefur að minsta kosti fram
yflr daga Laurentiusar biskups verið tabúlulaust, því Einar
Hafliðason segir 1331 við Skúla Ingason: ))Mikin fögnuð
má biskup láta smiða kirkjunni til pvýbi með þessu
brendu silfri og gulli, ef hann vill láta gjöra skrín eða
tabula fyrir altariö*), og líklegt er að hún hafi aldrei
átt neina, enda var þess engi þörf, ef fordúkar voru
nógir og góðir. Um hæð altara, breidd og lengd veit
maður ekki annað en það, sem ráða má af málinu á
dúkum, fordúkum og tabúlum. Hólafordúkurinn er
U9 X 94,5 cm, Möðruvallatabúlan 120 x 94 cm^),
Grundartabúlan 151,5 X 97.5, fordúkurinn frá Drafla-
stöðum 100,5 X 112, og fordúkurinn frá Klauslurhólum
nokkuð minni (báðir eru í Þjóðminjasafni voru — um
þá síðar — ), og má þar af sjá hæð og lengd þeirra
altara, er þeir dúkar og tabula hafa verið fyrir. Um
breidd altaranna verður lítið vitað, en altarisdúkurinn
frá Hólum^) er 78,5 cm, og dúkurinn í Þjóðminjas. Isl.
nr. 2371 er 74 cm breiður, en á lengd eru þeir 205 og 117
cm og sýna breidd þeirra altara, sem þá báru. Sigurður

1) D. 1. II, 62. 2) D, I. II, 448. 3) Sjá bls. 46 hér. 4) B. S.
I, 875. 5) Henni hefur Matthías Póröarson lýst vel i Á. í. F. F.
1913, 64—78. 6) Sjá um hana síöar.

NR. 6

í HJALTADAL

297

málari segir^), að altarið, sem er i Hóladómkirkju
(1874), sé ))alveg eins og Laurentiussaga lýsir því í 32.
kap. og mun vera hið sama óbreytt; að minsta kosti
er það úr eins rauðu grjóti og sagan getur um og holt
innan með járnhurð fyrira. Hvaðan Sigurður hefur þetta,
er ekki gott að vita, en hitt er vist, að árið 1918 var
ekkert hvolf inni í altarinu sjáanlegt, og þvi ekki heldur
nein járnhurð fyrir, og ekki er heldur kunnugt, að alt-
arinu hafi verið neitt breytt síðan kirkjan var bygð,
enda ber altarið það með sér, að það hefur ekki verið
hróflað við þvi, hvað þá heldur múrað upp í það síðan.
Altarið stendur nú upp við kirkjugaflinn, en hafi verið
hvolf i altarið, hefur það verið aptantil á altarinu; svo
er á öllum ölturum með hvolfi, sem sá er þetta ritar
hefur séð. Nú stendur austurveggur kirkjunnar mun
vestar en austurveggur fyrri kirkna. Sé altarið fornt,
hefur það áður staðið laust við vegginn og gæti því
vel verið, að veggurinn hefði byrgt fyrir hvolfið, er
hann var fluttur upp að altarinu. Sá er þetta ritar
barði 1918 altarið utan með hamri til þess að heyra
ef tómahljóð væri, en svo reyndist ekki, sem ekki þyrfti
að vera að marka, ef veggirnir væru þykkir. Altarið
ber þess ekki neinar menjar að það hafi verið vígt —
sjá um það þar sem talað er um altarisstein — og i
útliti altarisins er ekkert sem bendir til, að það þurfi
að vera eldra en kirkjan sjálf, nema tvent. Annað að
það er jarðfast, hitt að það er upp af því steinstallur.
011 steinölturu í kaþólskum sið voru jarðföst, voru þau
beint bygð yflr hyrningarstein kirkjunnar. Nú hefur
alabastursbríkin að sögn*'*) staðið undir stóru bríkinni,
en það getur ekki hafa verið í kaþólskum sið, því stóra
bríkin var ekki á háaltari, heldur á formessualtari.
Hinsvegar átti kirkjan 1525 tvær alabastursbríkur og
sést það á upptalningunni hér að framan, að 1550 var
önnur þeirra í Krossstúku, en um hina er ekki getið.

1) Skýrsla um forngripasofn Islands II. Kbh. 1874 bls. 39.
2) A. J. F. F. 1882-95 bls. 95.

298

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

Kemur það fráleitt til af því, að hún hafi verið frá
gengin, heldur af hinu, að hún hafi staðið á háaltarinu.
Þegar svo stóru brikinni eftir siðaskiptin var bætt ofan
á, hefur orðið að byggja steinstallinn, sem nú er, undir
hana, því ofan á alabasturtöflunni gat hún ekki staðið,
til þess var hún of þung. Nú er bríkin mikla mun
breiðari en altarið, og er steinstallurinn jafnbreiður
henni, en jafnhár alabasturbrikinni (78,7 cm), og sýnir
það glögglega að hann er viðbót við altarið, tilkomin
eins og hér hefur verið greint. Hefði altarið og stallur-
inn verið bygt um leið, mundi hvorttveggja hafa verið
jafnbreitt. Nú er framhliðin á Hólaaltarinu jafnstór
fordúknum, en altarið og fordúkurinn jafnbreitt og ala-
bastursbríkin er löng. Af því er auðráðið, að bríkín og
dúkurinn eru af sama altari; hitt mætti ef til vill segja,
að altarið væri nýtt og bygt handa fordúknum og ala-
bastursbrikinni. Þetta held ég þó ekki. Altarið er að öll-
um líkindum altari Auðunar biskups, fordúkurinn af því,
alabastursbrikin sú upprunalega brik þess og kemur
þetta heim við breiddina á Hólaaltarisdúknum. Virð-
ist Matth. Þórðarson vera á svipaðri skoðun^), en um
þetta verður þó ekkert sannað nema altarið sé rifið.
Breiddin á Hólaaltarinu er 78,5 cm, lengdin er 189 cm
og hæðin 107 cm. Það er ekki með stærstu ölturum,
en þó svo vænt að það hæfir háaltari, en ekki útaltari.
Af því að hæð Hólafordúksins og tabúlanna frá Grund
og MöðruvöIIum er svo að segja eins, sést, að hin venju-
lega hæð altaranna muni liggja einhverstaðar milli 90
og 110 cm, lengdin milli 120 og 200 cm, en breiddin
einhverstaðar um 80 cm. Um stærð bríkanna (retabulæ)
er litið hægt að segja, nema stærðina á þeim sem tii
eru. Hólabrikin i Þjóðminjasafninu er 189,5 X 92 cm,
Reynistaðarbríkin er 186 X 58,5 cm og Grundarbrikin
159 X 55 cm. Hinar er ekki að marka, því þeim hefur
verið breytt. Af stærri brikunum er Ögursbrikin lokuð
130 cm og opin 258 cm, en brikin á Hólum er hæst 1 miðið

1) Á. í. F. F. 1913 bls. 65.

NR. 6 í HJALTADAL 299

163 cm og lægst 126 cm á hæð, en á breidd lokuð
163 cm, en opin 326,5 cm. Um verðlag brika og tabúla
veit maður lítið, Oddabríkin mikla er lögð til jafns við
20 hundruð friðvirt^), og nefnd er brík fyrir hundrað^)
og tabulum fyrir 3 hundruð^). Altarið íslenzka var
greinilegt bríkaraltari (retabulum-altari), en svo er nefnt
altari það, er hér hefur verið lýst; bendir útbúningur
þess allur annar og í sömu átt. Tvent var sérkennilegt
við þetta altari, — krossinn upp af bríkinni og helgi-
skrínið á henni eða fyrir ofan og aptan hana, ))Kross
yíir altari((*), ))kross yfir altari með líkneskjum(( (þ. e.
Mariu og Jóhannesi)^), ))Maríulíkneski undir krossi yfir
altari((®), »bllæti er standa yfir altari((^), ))brík með
krossi og undirstöðum((^). jafnvel ))blöð yfir Jónsalt-
ari((^) og þvilikt og annað eins kemur þráfaldlega fyrir
í máldögum, og er ekki hægt að villast á þessu. Þegar
miklu bríkurnar fara að tiðkast, hverfa likneskjurnar
af sjálfu sér — í því efni fullnægir bríkin — og krossinn
flyzt niður á altari, Skrínin stóðu ýmist á altari^**) eða yfir,
og fór það eptir stærð skrínanna, sem sjá má af frásög-
unni um Guðrúnu kirkjukerlingu; þegar hún sá ofsjón-
unum, hljóp hún á kórinn og ))greip ofan af allarinu
kistil er í voru helgir dómar og hafði í faðmi séra^^).
Annars, ef skrinið var stórt, stóð það á stalli fyrir aptan
altarið og sneri í það gaflinum, og bar hann yfir brik-
ina^^). »Skrín og brík yfir altari((^^), »kistill og 1 helgir
dómar upp af krossa^*), »krossar tveir og skrin yfir
altari og brik«^^), slik orðaliltæki máldaganna sýna
glögt, að svona var skrínunum fyrir komið, og er það
alveg í samræmi við venjuna annarstaðar. Um skrín
Þorl áks biskups segir beint, að það hafi staðið yfir
háaltari^^), og af öðrum stað sést og, að það hefur

1) D. 1. VI, 630. 2) D. I. II, 635. 3) D. I. VII, 738, 4) D. I.
IV, 113. 5) D. I. III, 268. 6) D, 1. III, 32. 7) D. I. V, 674-5.
8) D. L V, 297. 9) D. I. V, 631. 10) D. 1. I, 351 og víöar. 11) B.
S. I. 206 sbr. 256. 12) Um paö, hvernig úr pessu fyrirkomulagi
veröur altaristaílan eins og hún er nú sjá Dietrichson bls. 94—5.
13) D. I. III, 80. 14) D. I. II, 437. 15) D. I. III, 519. 16) B. S. I, 124,

I

■

300

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

ekki verið á altarinu, heldur viðlosa þvi; ))gengu þau
þá i kirkju um aptansöng og konau um hymna fyrir
Magnificat undir skrín Þorláks biskupscc^). Yfir háaltari
Hóladómkirkju stóð skrin Jóns biskups eins og sagt
hefur verið, Þegar segir, að Nikulás ráðsmaður hafi
lagt staðarlyklana á skrínin^), þegar hann flúði fyrir
háaltarið undan ofríki Ögmundar biskups, á vafalaust
að standa: á skrinið, þ. e. Jónsskrin, enda stendur svo
í annari frásögu^). Brikarölturu voru til forna opt svo
gjörð, að yfir þeim var himin á fjórum súlum, og stóðu
súlurnar út af hornum altarisins, og var handa presti
og þeim, sem honum þjónuðu, nægilegt rúm undir
þessum himni, Var hann ýmist úr steini eða tré. Voru
það helzt háölturu og önnur hefðar-ölturu, er með
þeim útbúnaði voru, Eins og áður hefur verið sagt, var
háaltari Hóladómkirkju með þeirri gerð, Staður sá, er
vitnað var i, leyfir engan efa. Þar segir, að Auðun
biskup hafi látið ))penta húfuna, færa innar húfuna á
háaltarið; voru þar (þ. e. undir húfunni) áður kistur
og annar harld<(*). Húfan er óefað sá himin, sem kall-
aður var á latínu ciborium^). Háaltarið í Skálholtsdóm-
kirkju var og með húfu, og virðist Páll biskup hafa
látið gjöra hana, því hann lét siðasta sumarið sem
hann lifði koma húfuvið úr Noregi^). Getið er þess i
Oddaverjaannál, að húfa Skálholtskirkju hafi farist í
brunanum 1309^), en þó er staðurinn bersýnilega eitt-
hvað brenglaður. Optast var það, að í miðri húfunni
héngi husllcerið — ilátið undir sakramentið — ; mun þelta
altari einmitt draga af því nafn sitt ))CÍborium((, sem
dregið er af ))cibus((. Hér á landi er einmitt einu
sinni á 15. öldinni getið um ))huslker hanganda<(*), og
er þetta alt full sönnun þess, að þessi altaristegund hafi

1) B. S. I, 382. 2) B, S. II, 319. 3) B. 5. II, 330. 4) B. S. I,
830 sbr. 890, sem pó sefíir altariö fært innar í liúfuna, sem kem-
ur í sama staö niöur. 5) Wallem bls. 55 vill helzt koma hér aÖ
fornri húfu vondri í D. 1. V, 301, sera vitanlega er biretti eöa
fonlshúfa, en játar þó, aö þaö sé í lausu lopli. 6) B. S. I, 144.
7) /. A. 487. 8) D. I. V, 325,

NR. 6

í HJALTADAL

301

verið notuð hér stundum. MiUi stoðanna á húfualtarinu
voru teinar, á þeim hengu tjöld, sem draga mátti frá
og fyrir. Voru tjöld þessi nefnd vængir, og eru hér á
landi nokkrum sinnum nefndir vængir með teinum^) og
himinljöld^), sem vafalaust er sama. Það styður auð-
vitað það, að hér haíi verið notuð húfuölturu, en er
þó engin sönnun, þvi vængir voru á miðöldum hafðir
íyrir ölturum, þó húfa væri engin. Wallem segir, að
»spörgsmaalet om ciboriealter er ikke derved bragt til
nogen afgörelse«^). En rökin eru svo rík, að enginn,
sem nokkurn skilning hefur á þessum efnum, getur ef-
ast um að húfan sé himininn yíir »ciborie«-altarinu.
Sldljum vér svo við altarið með tabúlu fyrir, brik yfir,
krossum, likneskjum og skrinum á, og húfuna með
vængjum yfir öllu saman.

B. Altarisskrúði. Kirkjan hefur alla daga verið,
og er enn, elsk að dúkum, einkennilega elsk að dúkum,
ef svo mætti segja. Hún prýðir kirkjuna og altarið á
alla lund með skartgripum, smiðuðum af mikiUi list úr
dýrustu efnum, og heldur sig svo með skrúðofna og
saumaða dúka til að fela alt saman. Var altarið sér-
staklega þeirri prýði búið, því ef svo bar undir, gat alt-
arið verið alþakið klæðum. Fyrir tabúlunni var fordúkur,
á altarinu sjálfu altarisblæjurnar og corporale, á brikinni
brikarklæði, og voru þessi klæði öU köUuð altarisbún-
aður^), búnaður á altari^), búningur á altari^), altaris-
skrúði^), svo og altarisklæði^). Er enginn vafi á þvi,
að þetta orð hafi svipað viðtæka merkiugu og orðið
messuklæði og tákni sama og altarisbúnaður, þó að
það venjulegast hefði þrengri merkingu (dúkarnir á alt-
arið), og er opt erfitt að greina, hvort sé merkingin
þrengri eða rýmri. Auk þess eru vitanlega partar af
einstökum altarisklæðum líka taldir með altarisbúnað-
inum og fólgnir i honum, svo t. d. altarisbrún. Auk þess

1) T. d. D. I. III. 582. 2) D. I II, 484. 3) Bls. 56. 4) Sbr.
Ð. 1. II. 562. 5) T. d. D. I. II. 439. 6) T. d, D. 1. II, 62. 7) Kem-
ur aöeins fyrir í Hólamáidaganum 1550. 8) T. d. D. I. I, 255.

302

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

verður að telja klæði huslkersins, þvi það átti ból á
altarinu eða i grend við það, og svo altarisvængina og
sudarium — fórnarklæðið með altarisbúningi, þó ekki
séu þessi klæði fólgin í því nafni, eins og miðaldirnar
notuðu það. Ekki er nefnd önnur skipting á altaris-
búnaði en hvort hann sé hátíðabúningur^) eða hvers-
dagsleg altarisklæði ^), hvort hann sé föstubúnaður ^)
(þar um hér á eptir) eða venjulegur búnaður og hvort
hann sé til háaltaris^) eða útaltara^). Heila altarisbún-
aði virðist dómkirkjan hafa átt þessa:

1374. 1) Háaltarisklæði 5.

2) Hversdagsaltarisklæði 6,

1396. 1) Háaltarisklæði 5.
2) Útaltarisklæði 4.

1525. 1) Háaltarisklæði 7 með hversdagslegum og

föstuskrúða.

2) Altarisskrúðar fram í kirkju 8 með brún-
um, brestur til tvo vigsludúka og einn
saurdúk.

3) Altarisskrúðar 8 fornir og brestur til 4
vigsludúka og einn saurdúk.

4) Föstuskrúðar 5 og brestur einn saurdúk
og vígsludúk.

1550. 1) Skrúði til háaltaris hversdagslegur alfær

með brikarklæði.

2) Altarisklæði^).

3) Altarisklæði með þelaðan reíilsaum 7 með
einu við ós^).

4) Altarisklæði með krosssaum^).

1.) Altarisdúkar hafa verið notaðir frá upphafi
kristninnar, og hefur altaf verið skylda að nota þá, er
messa var sungin. Tala þessara dúka hefur á ýmsum
tímum og ýmsum stöðum verið mjög misjöfn, Hið

1) T. d. D. I. VII, 288. 2) T. d. D. L IV. ISö; 3) Óalgengl.
Kemur óvíöa fyrir nema i Hólamáldaganum 1525. 4) T. d. D, L
III, 258. 5) T. d. D. L IV, 193. 6) í biskupskapellu. 7) V. e.
Kolbeinsárós. Biskup Jón lagöi til. 8) Biskup Jón lagöi til.

NR. 6

í HJALTADÁL

303

alþekta skriptaboð Píusar L páfa^) skipar að hafa fjóra
dúka, Aðrir skípa meira að segja að hafa þá fimm, en
Durandus nefnir tvo: ))duplici mappa debet operiri at-
tare((^). Hér á landi gjöra tveir siðir vart við sig i þessu
efni. Hinn eldri var sá að hafa ekki nema einn dúk, eða
að það að minsta kosti nægði að hafa hann ekki nema
einn. Skriptaboð Þorláks segir: ))syngja skal messu þótt
altarsdúkur sé óvigður eða lindi((^) og tekur skriptaboð
Jóns biskups L Halldórssonar ákvæðið upp óbreytt^),
og er hér bersýnilega aðeins ætlast til að dúkurinn sé
einn. Hefur hann að jafnaði einnig verið nefndur blæja^)
eða altarisblæja^) og er það heiti nefnt síðast 1461^),
en hefur þá um skeið aðeins verið nefnt á stangli. —
Yngri siðurinn var að hafa dúkana tvo, vígsludúk og
saurdúk^) og eru báðir nefndir i fyrsta skipti 1461®),
og má af þvi ráða, að þá sé gamli siðurinn alhorfinn
og hinn nýi kominn á, Hann hefur þó verið orðinn
löngu kunnur og verið að smáfærast yfir, þvi allopt er
fyrir þann tíma talað um ))altarisklæði með dúkumcí
eða eitthvað á þá lund, og getur það vegna fleirtölunnar
))dúkum« aðeins átt við yngri siðinn, og er svo í fyrsta
sinn til orða tekið 133P**). Eptir þvi hefur hinn nýi
5iður verið rúmlega 100 ár að komast á. Altarisdúkar

1) Úídráttur úr pví er í breferinu í þriöja ræöingnum á
raessudag hans 11. Júlí. 2) Rationale fol. 5. 3) D. 1. I, 244. 4) D. L
II, 599. í B-textanum bls. 604 stendur: ))Syngja skal raessu, ef
nauösyn ber til, pótt missi altarisdúks« o. s, frv. Að orðfæri er
staðurinn óbjagaöur, en aÖ efni til gjörbrenglaöur. Þetta er ó-
hugsandi aö sé rétt, það er þvert ofan i öll kirkiulög allra tima
og alla venju. í statútu Wilhjálms biskups af Worcbester 1229
segir: ))Tria lintea, sive unum benedictum, ad rainus((, þrir lín-
dúkar, eöa aÖ minsta kosti einn vigöur, og eru þaö lægstu kröfur,
sem gjörðar hafa veriö, enda leggur skipan Eilifs og Jóns eyris
sekt viö aö syngja messu svo altarisblæju vanti (D, 1. II, 562),
sbr. Braun: Parameniik bls. 213. 5) T. d. D. I. I, 266. 6) T. d.
-D. /. II, 668, 7) D. L V, 309, 8) Wallem bls. 125 getur ekki frælt
mann á öðru um þessa dúka en því, aö hann botni ekkert 1
(staar mig ikke klart), hvemig sambandi þeirra og corporalanna
sé varið. 9) ö. /. V, 251, 274. 10) D, L II, 666,

304

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

voru altaf úr Jíni^), og er hreinasta undantekning, ef
þeir eru úr bómulP). Blæjan i eldri siðnum og vigslu-
dúkurinn i hinum nýja voru sama fatið, að þvi leyti sem
þau lágu næst altari, og var latneska heitið chrismale
— vígsludúkur þýðing á því — af því dregið, að sá
dúkur var lagður á altari, þegar biskup var nýbúinn að
olea það með krisma. Blæjan í eldri siðnum var að því
leyti sama og saurdúkurinn, að hún lá efst á altarinu
og hlaut ytra útlit hennar að draga dám af því. Vígslu-
dúkur er opt nefndur, og þarf ekki um það að efast»
að hann hafi altaf verið úr líni, þó hvergi sé þess getið.
Hins er og hvergi getið, að hann hafi prýddur verið
með saum eða á annan hátt, og er það ekki nema
eðUlegt, þareð hann sást aldrei'*). Um altarisblæjuna
eða blæjudúkinn, sem stundum er svo nefndur^), er
öðru máli að gegna; vitanlega var hún úr líni, en hins
vegar prýdd með allskyns útflúri, af því að hún var
yzt fata. Nefnd er blæja blámerkt^) og hvit®), en að
getið er um þann lit, sem eðHlegastur var, sýnir glögg-
lega, að venjulegast voru blæjurnar mislitar. Blæjur eru
og nefndar með tefling^), búnar með pelli^) og óbúnar^)
og virðist af því sennilegt, að þær hafi og að jafn-
aði verið búnar. Saurdúkur, dúkur^"), altarisdúkur^^)^
messudúkur^'O og yfirdúkur^^) er alt sama altarisfatið.
Það er auðséð. Aldrei er getið um það úr öðru efni en
lérepti og það aðeins tekið fram tvisvar^*), og er það
þó afaropt nefnt, þó ekki sé getið úr hverju; svo sjálf-
sagt hefur þótt að það væri úr lérepti. Hinsvegar er

1) Rationale fol. 5 gjörir aö vísu ráö fyrir að altarisdúkar
geli veriö úr silki. 2) Braun: Paramenlik bls. 21-4. 3) Ekki sést,
að hér hafi veriÖ notaðir vaxbornir vigsludúkar eins og annar-
staöar var gjört, til að hindra aö altarið drykki i sig blóðið,
ef kaleikurinn steyptist niður, sem gat hlotist mikiö vastur af.
4) D. I. IV, 214. 5) D. I. II, 472. 6) D. 1. III, 518. 7) D. 2. IH,
558. 8) D. I. II, 442. 9) Ibid. 10) D. L II, 769. 11) D. L III,
502 og viöar. 12) D. L II, 576. 13) D. L V, 403. 14) A /. IH,
482, IV, 158. Á siðara staöDum er nefnt bleikt lérépt. Pað hefur
eptir því veriö til að nota óbleikt lérept; annars hefði ekki þurft
að taka petta fram.

NR. 6

í HJALTADAL

305

opt getið um allskonar skraut á þvi, en hefði, þar sem blæj-
an er, verið um vígsludúk að ræða, iiefði það ekki komið
fyrir; það var, eins og bent hefur verið á, óþaríi, Sjald-
an eru nefndir litir. Hvitt er nefnt^) og mun þvi al-
gengast hafa verið að þessi dúkur væri mislitur; annars
hefði ekki þurft að taka það fraro. Blámerktir dúkar
eru og nefndir allopt^), en blámerktur þýðir blár, eins
kolmerktur þýðir svartur. Eru allglöggar lýsingar á frá-
gangi saurdúka. Þeir eru nefndir búnir'*) og óbúnir^), með
hlaði^) og gullhlaði*^), sprangaðir^), sem þýðir lagðir
með silfurplötum, þ. e. peningabúnaði**), og ))með 17
peníngum smeltum og gyltuma^), með rauðum silki-
búningi og peningum^**), með heiðið stykki") og með
rautt skinn að framan^^); svo og er nokkrum sinnum
nefndur dúkur með typping^^), Typping er það, sem
nú er kallað kniphngar. Á þýzku heitir það »Spitze«^^)
— oddur, broddur — og á frönsku ))dentelle«, af latneska
orðinu ))dens«, sem þýðir tönn, toppur, oddur. Orðið
typping er því ekki annað en þýðing á )>Spitze« eða
»dentelle«, og alveg á sama hátt þýðir og orðið oddabún-
ingur, sem opt kemur fyrir^^), sama. Að því er til vefn-
aðarins og saumaskaparins kemur, eru nefndir saurdúkar
glitaðir^^), — er það orð komíð af miðaldalatinu-orðinu
gliphaticus, sem aptur er komið af glissum, sem þýðir
dýrindis-lindúkur, og dregur hann nafnið af þvi að á hann
stirnir^^), — blásaumaðir^^), með röndum^^), sem merkir,-
að um dúkinn þveran voru með jöfnu miUibili saumað-
ar randir, hringofnir^**) og með röndum hringofnir-^).

1) Z). /. II, 79. 2) T. d. D, L III, 522. 3) D. I. IV, 108. 4) D,
III, 526. 5) D. 1. IV. 149. 6) D. I. IV, 78. 7) T. d. D. L II. 448.
8) Sbr. Lexicoii inflmœ latiniíaiis undir oröinu spranfíatus, sem
Þýöir »Iarainis argenteis ornatus«. 9) D. /. IV, 61. 10) /). / IV,
130. 11) /). /. IX. 330. 12) D. L IV. 100. 13) T. d. jD. /. IV, 117.
14) Lögmannsannáll nefnir ))spiza«. /. A. 270. 15) T, d. D. /.
V, 308. 16) T. d. /). /. V, 297. 17) Lexicon inflmœ laiinilalis
undir því oröi. Bent er þar á, aö orðiö gæti verið af griphalus,
þvi aö 1 dúkinn væru ofin íingalicn (gripho). 18) D. L III,
519. 19) n. L V, 282. 20) D. L VII, 448. 21) D, L IX, 317.

306

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

Gelið er um diika vígða^) og óvigða^), og bendir það
til, að ekki hafi dúkarnir hér, frekar en viða annar-
staðar, að jafnaði verið vigðir, nema vigsludúkurinn
einn. Svo sýnist sem brúnin hafi opt verið áföst vígslu-
dúknum^) eða einhverjum dúkanna*). Styðst það af
lýsingu þeirri á búnaðinum, sem hér hefur verið gjörð,
og einnig af því, hve brún er tiltölulega sjaldan nefnd
sér. Stærð dúkanna fór eptir ölturunum; nefndur er
dúkur þriggja álna langur og álnar breiður*^), svo og
sex álna langur dúkur*^), og um stærð þeirra tveggja,
sem enn eru til, hefur áður verið getið. Hvernig dúk-
arnir hafi farið á altarinu, er ekki gott að segja. Á
altarismynd þeirri, sem er á Möðruvallatabúlunni, fellur
dúkurinn jafnt niður yfir brúnir aUarisins á alla vegu,
alveg eins og borðdúkur — altarið er bríkarlaust.
Hóladúkurinn hefur fallið alveg að brúnum altarisplöt-
unnar og sama mun vera um dúkinn nr. 2371 í Þjóð-
minjasafni. Sama hefur vafalaust verið um dúkinn
þriggja álna langa og álnar breiða, en dúkur sá hinn
sex álna langi hefur óefað lafað niður að jörð til altaris-
endanna, en ekki falhð yfir brún að framan eða aptan,
og hefur altari það, sem hann hefur á verið, verið um
200 cm á lengd, hafi það verið c. 94 cm á bæð, sem
venjulegast var. Hóladúkurinn er úr hvítu lérepti og
yfir hann þveran fimm randir saumaðar um 11 cm
breiðar, og er aðalHturinn í þeim blár (svonefnt Peru-
giaverk). Dúkurinn nr. 2371 er og úr lérepti og í miðju
saumaður (ofinn?) með marglitum tiglum ; til endanna eru
tveir auðir geirar; á hvorum enda eru saumaðar tvær linur
með letri, sem lesa skal frá efstu línu vinstra megin
yfir neðstu línu hægra raegin, neðstu línu vinstra megin
og upp á efri linu hægra megin. Stendur þar: ))Ave
Mai'ia, hjálp mér þá, ave María«. Höfðu miðaldamenn

1) D. L IV, 84. Sumstaðar (t, d. D. L IV, 123) eru nefodir
dúkar ))veigaÖir(( og viröist einsætt, aö þaö sé viö afskript eöa á
annan hátt, ailagafært úr vígöur. 2) D. L IV, 59. 3) D. L V, 278.
4) D. L líl, 502. 5) D. I. IX, 330. 6) D, L V, 631.

NR. 6

í HJALTADAL

307

gaman af því að láta bæði letur og liti ganga kráku-
-stíg^). Hóladómkirkja átti

1374. 1) Altarisdúka 6 búna.

2) Altarisblæjur vígðar 3.

3) óvigðar 2.

4) Búning á altarisdúk sæmilegan,
1396. Búning á dúk sæmilegan.

1525. 1) Vigsludúk.

2) Dúka nýja 4 með saurdúkum á hátiðum.

3) — 3 iiversdagslega.

1550. 1) Altarisdúka 4. '

2) Glitdúka 5.

3) Vígsludúk 1.

4) Saurdúka 3.

5) 18.

6) Saurdúk silfurneraðan^) og vigsludúk.
Corporale var dúkur, sem breiddur var ofan á

^aurdúkinn, er messa var sungin, og stóð á honum
kaleikurinn og lá á honum brauðið eptir að þvi hafði
verið fórnað^). Var dúkur þessi í öndverðu svo stór,
að hann náði yfir alt altarið*), en um árið 1000 fór að
draga úr honum, og mun hann fljótlega hafa orðið
sem hann er nú, 45—50 cm á hvern veg, og þó heldur
stærri. Fyrsta skipti er hér getið um corporale i Jóns
biskups sögu. Þurfti Jón að kljúfa helgan dóm Marteins
biskups, en timdi því ekki, og lagði hann svo á altarið
undir corporale hjá kaleiknum, og var hann sprottinn í
tvent efUr messu'*). Einkennilegt er það, að sagan nefnir
dúkinn corporalia í þolfalli eintölu. Handritið AM. 266,
4to gjörir sama nokkrum sinnum, og hefur jafnvel
myndina corporaliam. Af Jónssögu biskups sýnist sem
ekki sé um annað en smádúk að ræða. 1 máldögum

1) Sbr. Hólafordúkinn og kórkápuna frá Hólum, aö því er
litina snerlir. 2) Svo Ð, 7., en í handritinu stendur: asilfur-
tteradurw, sem óefaö er misskript íyrir »silfuruiradur« —
silfurviraöur. 3) Sjá par um Missale romanum. 4) Sbr.
^■vxijutvoiov, corporale hjá grísk-kapólskum, þó aö þaö aö nokkru
leyti, þó dukur sé, korai l staö altarissteins. 5) B. S, I. 169.

20

308 DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

er corporale fyrst nefnt í byrjun 14. aldar*). Af því
ræður Wallem^), að corporalia hafi ekki verið notuð
hér fyrri en á 14. öld, sem auðvitað er rangt, eins og
sagan af Jóni biskupi ber með sér. En það er auk þess
boðið af Gratian") og 1178 af Þorláki biskupi, að ekki
megi syngja messu korpóralslaust^), en skipan Eilifs
og Jóns leggur við merkursekt, ef út af er brugðið^),
og þarf hér um ekki að fjölyrða frekar. Gederschiöld
heldur*^), að corporale sé fólgið undir orðiau altarisklaeði,
en svo er ekki; það er undir orðinu messuklæði, sem
það geymist, eins og skriptaboð Þorláks ber svo glögg-
lega með sér. Tilgangurinn með corporale var sá, að^
gjöra það léttara að halda sakramentinu frá þeim hlut-
um öllum, er vanhelgi gæti lagst á, og var þvi dúknum
aðeins brugðið upp þegar farið var með guðs líkama-
Dúkurinn var notaður til fleira en að láta sakramentið
standa á honum. Prestur þurfti nákvæmlega að gæta
þess, að ekki félli fluga, maðkur eða óhreinindi í kaleik^.
sem preslur málti ekki neyta háskalaust, þvi af þvi
hlauzt mikill trafali fyrir hann'). Til að forðast þetta,
brugðu prestar horninu á corporale yfir kaleikinn
eptir offertorium. Þetta hefur óefað verið svona hér á-
landi. Sýnir það staður sá i Jónssögu, sem vitnað var í.
Jón lætur helgan dóm Marteins hjá kaleik, en undir
corporale. Nú stóð kaleikur á corporale, svo þetta
verður að skilja svo, sem dómurinn hafl legið á cor-
porale, en undir því horni, sem yfir kaleik var brugðið.
Ekki er heldur nefndur patínudúkur (palla) hér á landi
fyrri en alveg undir siðaskiptin eða 1525 og þá ekki
nema tvisvar^), Patínudúkurinn var i öndverðu saman-
brotið corporale, en síðar smádúkur, er lagður var yfir
kaleikinn^). Meðan sá siður tiðkaðist að brjóta korpór-
alshornið yfir kaleikinn, hefur korpórallinn hlotið að

1) D. J. II, 442, 2) Bls. 125. 3) Decretum, pars tertia de,
consecratione, canon 46, distinctio 1. 4) D. L I, 243. 5) D. L IL
562. 6) A. 0. 1887 69. 7) Sjá D. L II, 562. 8) D. L IX, 306, 313..
9) Nú er hann haföur stinnur, en paö var hann ekki i öndveröu-

NR. 6

■ '

í HJALTADAL

309

vera nokkuð stærri en nú er, svo að það væri hægt.
Þó að sá siður sé nú löngu aflagður, og corporale nú
aðeins notað sem dúkur undir sakramentið, eimir á
einkennilegan hátt enn þá eptir af siðnum. Enn þann
dag í dag biður biskup, er hann vígir corporale, guð
að blessa ))linteamen istud ad tegendum involvendum-
que corpus et sanguinem domini«^) — þennan líndúk,
sem á að þekja með og vefja í Hkama drottins og blóð.
Enn skyldi á skírdag leggja oflátu þá, sem vígð var til
neyzlu á föstudaginn langa (præsantificata, sem föstu-
dagsmessan dregur nafn sitt ))missa præsanctificatoruma
af), ))í miðjan corporalinn, svo ekki sé í brotunum, og
láti síðan í pung sinn^) og láti á patínu, og setji kaleik-
inn hreinlega i messufatakistu«^). Corporale var ávalt
úr líni og skrautlaust; mátti enginn snerta það óþvegið
nema prestur einn, því það hafði snert guðs likama,
enda varð prestur að þvo það sjálfur. ))CorporaIe skal
prestur þvo við altari í hreinni munnlaug, og steypa
vatni í sacrarium því sem þvegið var í; má hann og
fá djákna, síðan hann hefur skolað, að þvo betur«*).
Svo að siður væri hætta á að óvigðar hendur snertu
corporale, var það geymt í sjerstöku hylki, svo og til
þess að hver gæti borið það sem vildi. Þessi hylki voru
með tvennu móti, corpóralshús'') (á latinu: domus
corporalium, á miðlágþýzku : korporalienhus), er var
ferstrendur stokkur með loki, og fóður*^) (bursa cor-
poraHum), það er að segja taska úr vefnaði. í húsinu
komust fyrir nokkrir corporalar í einu, í fóðrið ekki
nema eitL Nefndir eru corporalar 7 í 5 húsum^). Fóðrin
og húsin voru hin skrautlegustu. Getið er um korpórals-
hús silkisaumað®) og guUsaumað®). Ekki mega menn
láta villa sig um stærð á corporale af þvi að registrið
við D. I. IV getur um ))corporaIia laus 15 álna með

1) Sjá Poníipcale, de benedictione corporalíum. 2) Þaö er
huslpungurinn; sjá um hann síöar, 3) AM. 266, 4to, bls. 2. 4) D.
I. II, 562. 5) T. d, D, L III, 69. 6) D. L III, 171. 7) D. /. IV, 21.
8) /. III, 519, 9) D. /.,IV, 139. ■ '

26*

310

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

rent klæðí pítalsett((, því þetta eru tveir póstar í ver-
unni: ))tvenn corporalia Iaus« og »15 alnar (svo rétt)
með rent klæði pítalsett«. Til eru 4 íslenzk miðalda kor-
póralsfóður. Eitt er enn í Skálholti, en annað þaðan^), 26
X 26 cm, úr rauðu flugeli með silfurplötum á hornum og
jöðrum, og er perlusaumuð á það mynd af boðun Maríu.
Er það innan og neðan fóðrað með lérepti, og fellur
loka aptur yfir og er hnept með hneslum. Þriðja er
frá Grund í Eyjafirði^); hefur fráganginum á því verið
lýst hér áður; það er úr rauðu flugeli og fóður og
lokun með sama hætti og á hinu, stærð 23 X 22 cm.
í þjóðminjasafni Dana er fjórða fóðrið^), og er það út-
saumað i bak og fyrir, opið að ofan, lokulaust*). Fóðrið
frá Skálholti er óefað útlent. Hóladómkirkja átti:

1374. 1) Corporalia betri 10.
2) léttari 3.

1396. 1) betri 10.

2) léttari 5.

1525. 1) Korpóralshús 9 með korpórölum.

2) 2 með 2 korpórölum hvert.

3) 1 með 20 korpórölum.

1550. 1) 16 með 15 korpórölum.

2) 6 með nokkrum korpórölum

vondum.

Þegar ekki var verið að syngja messu við altarið, var
annar dúkur á því yíir saurdúknum til hlífðar og var
hann nefndur aliarisklœði eða klæði^), á latínu vesperale,
og dró hann það nafn af því að hann lá á altarinu
meðan tíðir voru sungnar, og lá því í augum uppi, að
hann þurfti að vera prýðilegur. Það er enginn vafi á
þvi, að þetta er ekki sama fat og neinn dúkanna, sem
lýst hefur verið, því aldrei er getið um altarisklæði í

1) Pjóöminjas. ísl. nr. 421. Mynd af þvi léleg í Á. í. F. F.,
fíóö i Gaimard. 2) Pjóöminjas. ísl. nr, 7053. 3) Þjóöminjas.
Dana nr. CLIV, mynd hjá Wallem bls. 128. 4) Pjóöminjas. ísL
nr. 6229 er fímta korpóralsfóörið héöan, en er allhæpiö aö paö
sé frá þvi fyrir siöaskiptin. 5) T. d. D. I. IV, 100.

NR. 6

í HJALTADAL

311

sambandi við messusöng i biskupastatútunum, beldur
altaf dúka. Aldrei eru heldur nefndir dúkar úr öðru en
lérepti, eins og vera átti, en aðeins örfáum sinnum er
nefnt altarisklæði úr lérepti^). Svo er og altarisklæði
nefnt i sama andartaki og dúkur, t. d. á Þykkvabæjar-
klaustur 1340 »altarisklæði niu nieð dúkum búnumft^)
og tekur þetta af öll tvimæli. Nefnt er altarisklæði úr
búkram«). fustan*), guðvef^), pelli«), salúni'), silki«),
sæi^), flandri^**), bastarði^i), sindeP^-j^ skínandi klæði^")
og baldurskinni^*), og sést á þessu, að altarisklæðið
svarar að efni íil til yfirklæðanna úr messufötunum, á
sama hátt og dúkarnir svara til undirklæðanna. Altaris-
klæðið hefur oftast verið mislitt ; steint er það opt
nefnt^^), og jafnvel er nefnt, með hverju það hafi verið
litað, t. d. með enskan lit^^), en aðrir litir en rauður^^)
og grænn'*) og blámerkt^^) eru ekki nefndir. Altaris-
klæðið var með margskonar búnaði, með hlöðum^**),
gullhlöðum"), með smásilfurpeninga 30 (þ. e. sprang)^^),

með skjöldum sex'^) og með oddabúningi forgyltum^*)»
og er þar átt við gullkniplinga, eins og bent hefur verið
til. Að þvi er til vefnaðar og saumaskapar kemur er
nefnt klæði glitað^^) og með tefling^®), en það myndi
nú vera kallað rúðótt eða stykkjótt, það er að segja að
skiptast á mislitir og hvítir ferhyrningar. Loks er nefnt

1) D. L VI, 74, 734. 2) D. 1. II, 737, sbr. og III, 338, og enn
viöar. 3) T. d. D L IV, 191. 4) T. d. D. L IV, 175. 5) T. d. D.
L IV, 133. 6) T. d. D, L IV, 135. 7) T. d. D, L IV, 143. 8) T. d.
D. L IV, 78. 9) T. d. J}. /. IV, 180. 10) T. d. D. L V, 308. Petta
er klæöi, Fiandrarar voru beztir klæöavefarar á miööldum.
11) T. d. D. L IV, 146. 12) D. /. III, 174. Er paö sama og cendal
á latinu, en þaö er silkitegund sú, sem nú er kölluö taft (ofið
eins og lérept), sbr. Braun: Parameniik II. utg. 243. 13) T. d.
D, L IV, 108. 14) T. d. D. L II, 448. 15) T. d. D. L III, 515.
16) D. L III. 482. 17) T. d. D. L III, 206. 18) T. d. D. L IV, 100.
19) D. L IV, 220. 20) D. /. II, 635. 21) /). /. IV, 68. 22) D. L IV,
61. Hálíleiöínleg symbólik, ef raanni deltur í hug Júdas. 23) D.
/. VI, 629. Eru peir nú á Oddabrúnínni i Pjóörainjas, ísl. nr.
2669. 24) /}. /. V, 308. 25) D. L IV, 78 og viöar. 26) T. d. D. I
IV, 139.

312

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

klæði, sem gjört er á cruciíixum — krossmark^). Nefnt
er hversdagslegt klæði*'*), og verður þá að gjöra ráð
fyrir, að til hafi verið hátiðaklæði. Um verð á klæðum
er lítið til; ))altarisklæði íimm með dúkum í 4 hundr-
uð((^) er nefnt, svo og »altarisklæði og dúkur metið
hálfa mörk«*). Hóladómkirkja átti:

1374 1) Altarisklæði 3 með búkram.
2) Hversdagsaltarisklæði.

1550. 1) Altarisklæði 2.

2) með krosssaum^).

3) 7 með þelaðan refilsaum, þar

í eitt við Ós%

í registri D. L V er nefndur »bjarnfeldur á altari((, en
bjarnfeldar hafa aldrei verið notaðir á altari. Er rangt
tekið saman í registrinu; á altari á ekki við bjarnfeld-
ur, heldur við það sem á eptir fer í máldaganum^).
Nefnd er i nokkrum örfáum máldögum sótdript yfir
altari®). Hér er vitanlega ekki um neitt liturgiskt altaris-
klæði að ræða, heldur um einhvern ótíndan dúk, sem
breiddur var ofan á hina dýru altarisdúka til að hlífa
þeim við sóti og ryki, þegar kirkjan stóð ónotuð, og
er hér því um engan kirkjugrip að ræða. Það hcfur
verið í sjálfsvald sett, hvort menn notuðu slikt eða ekki.

iír//far/í:/œ(Ji (superfrontale, retrodorsale) kemur afar-
opt fyrir^) og er það einnig nefnt brikartjald^**) eða
bríkarbúningur^^). Var það haft yfir altari i bríkar stað
og tíðkaðist mjög á Frakklandi, Englandi og Niður-
löndum^^). Hér á landi sýnist hvorttveggja hafa verið
til, að hafa það i brikar stað og utan á brikinni. I elztu
máldögunum, þar sem getið er um brikarklæði, eru
engar bríkur nefndar, nema þá i viðbótum frá síðari
timum, og hefur brikarklæðið þá óefað verið hengt á

1) D, I, VI, 28. 2) T. d, Ð. L IV, 148. 3) D. L II, 775. 4) D.
L IV, 118 5) Biskup Jón lagöi til. 6) Lagt til af biskup Jóni.
Ós = Kolbeinsárós, 7) Wallem hefur lika veitt pessu eftir-
tekt. 8) D L III, 451, 585 o. s. frv. 9) T. d. D. /. II, 460. 10) D.
L II, 696. 11) D. L I. 268. 12) Braun: Pavamentik II. útg. bls.
197.

NR. 6 í HJALTADAL 313

vegg í brikar stað. Síðar eru beint nefnd lilæði, til að
bylja œeð brikina, t. d. »dúkur yfir brik«^), og hefur
það væntanlega verið gjört hversdagslega, en bríkin
svipt klæði, svo hún Ijómaði i allri dýrð á hátíðum,
svipað eins og stóru vængjabríkurnar nú á dögum eru
lokaðar nema á hátiðum^). Bríkarklæðin voru ekki
hlífðarklæði, heldur skrúðklæði; það sýnir frágangurinn.
Nefnt er bríkarklæði steint (þ. e. litað)^), rent (með
röndum)*), með bastarð og silki^) og með baldurskinn^).
Nefnt er og bríkarklæði hversdagslegt'), og er það ber-
sýnilegt, að það á að koma í bríkar stað, enda er að-
^ins í yngri viðbót við máldagann, þar sem það er
nefnt, getið um brik^). Hóladómkirkja átti:

1374. Brikarklæði fimm.

1396. —

1525. þrjú á háaltari.

Fordúkur (antependium, frontale) var dúkur, sem
Botaður var fyrir altarið á sama hátt og brikarklæði
fyrir bríkina. Orðið fordúkur gat að vísu stundum
merkt sama og brún, en það var sjaldan, og verður
að sjá það á sambandinu i hvert skipti hver merk-
ingin er. Hann var ýmist i stað tabúlunnar fyrir alt-
arinu eða hengdur yfir hana og þá af sömu áslæðum.
Um antependium er þess sjaldan getið, úr hverju efni
það væri; þó er eitt sinn nefndur strigi^). Um frágang þess
að vefnaði og saum er aldrei talað. Opt sýnist antepen-
dium hafa verið áfast við altarisdúkana ; t. d. er nefnt öante-

1) D. L III, 584. 2) Brikurnar af eldri geröinni (retabula)
voru opt meö vængjum (huröum), t. d. alabastursbríkur pær
allar, sem nefndar hafa veriö. AuöséÖ er þó á alabastursbrikinni
frá Reynistaö, aö aldrei hefur henni veriö ætlaö aö vera lokuö um
guöspjónustutímana, því huröirnar eru misbreiöar, svo lokuö
stæöi hún ekki fyrir miöju altari. 3) D. L III, 784, 4) D. L
IV, 100. 5) Ibid. 6) D. L II, 447. 7) D. L IV, 100. 8) ViÖ mál-
daga þenna er athugandi, aö fyrri partur hans er eldri en 1397,
en aöeins siöari parturinn er frá pví ári, pó ekki geti útgáfan
pess. í niöurlagi hans stendur: wTabulam fyrir altari og annað
litiö yfir altarabríkw; i hdr. stendur pó: )>Tabulum o. s. frv.
4itiö fyrir altari, brika, sem auögefiö var. 9) /. V, 346.

314

DÓMKIRKJAN Á HOLUM

SAFN V

pendium með glituðum dúkum«^), og stundum við brún-
ina lika: »þrenn antependia háaltaris með dúkum og
fordúkumíc*) og var það jalsiða annarstaðar um þær
mundir**). Máldagar Hólakirkju nefna aldrei antependia,
hvernig sem á því stendur, vitanlega þó ekki af því
að hún ætti engin, enda er hinn margnefndi fordúkur
Pjóðminjas. ísl. nr. 4380 frá Hólum (Hólafordúkurinn),
og hefur kirkjan vafalaust átt fleiri.

Brúnir^ fordúkar (frontellum, aurifrisium, prætexta)
voru borðar, sem lágu meðfram fremri brún altarisins
og voru ýmist lausir*), áfastir við antependium, eða
við dukana: »12 altarisdúkar og á þessum ein slitin
brúnct^), Var brúninni ætlað að hylja samskeyti millí
dúka og antependium eða tabúlu. Brúnir eru og nefnd-
ar með kirkjutjöldum, Altarisbrúnir voru afarskraut-
legar að öllum búniagi, og þó hvergi sé um efnið getið,
hefur það fráleitt verið síðra. Sérstaklega sýnist það
hafa verið tízka að hafa þær sprangaðar (með silfur-
plötum). Nefnd er brún og lagður á borgarbúnaður
gyltur með silfur^), með gyltum peningabúnaði^), með
silfurskjöldum og perlum^), með silfurbúningi forgyll^),
með 10 skjöldum með silfur og tveir smápeningar mílli
hvers skjaldar^*'), með látúnsskjöldum"), með gullhlað^*)
og guUlögð^^)^ svo og fitalögð^*); er það sama og pítal-
lagður^^), sem dregið er af petalum á miðaldalatínu og
þýðir guUplata; er það því sama og sprangaður. Aðeins
ein altarisbrún af Islandi frá þessum tímum er nú til;
hún er frá Reykjum i Tungusveit^®); er hún krossofin og

1) D 1. II, 691. 2) D. L III, 213. 3) Braun: Paramentik 11.
útg. bls. 195. 4) T. d. D. I. I, 402. 5) D. /. III, 502. 6) jD. /. IV,
100. Með þessu er óefað átt við búaað með múr(vigis-)lögun,
sem allalgengur var í útsaumi, t. d. á hökulkrossi í Mariukirkju
í Danzig og handlini i kirkjunni i Pontigny á Frakklandi.
7) D. I. V, 631. 8) D. 1. V, 308. 9) D. L V, 307. 10) D. /. VII, 41.
11) D. L IX, 317. 12) D. L V, 308. 13) D. L V, 345-6. 14) D. /.
III, 570. 15) D. /. II, 635. 16) Pjóðminjas. ísl. nr. 51. AUarís-
brúnin i sama safni nr. 1145 frá Skálholti er óefað frá miðöld-
um, en hefur þá verið hlöð á kantarakápu að dómi Matth.
Pórðarsonar pjóðminjav. og hefur hann óefað rétt fyrir sér i þviv

NR. 6

í HJALTADAL

315

steadur á með gulli: ))Assumta est maria in celum«.
Brúnin frá Odda^) er ný að uppruna, en peningarnir
á lienni hafa á miðöldunum verið á annari brún. Hóla-
dómkirkja átti:

1525. 1) Háaltarisbrúnmeðskjöldumogsilfurbúningi.,

2) Brúnir tvær stakar.

3) Brún staka.

1550. 1) Hátiðabrún á háaltari með búningi.
2) Brún einas).

Sudarium hét dúkur, sem á miðöldunum var not-
aður af djáknanum, er hann fyrir ofiertorium i mess-
unni bar kaleik og patinu til altaris. Er það fyrirrenn-
ari fats þess, sem nú er nefnt herðavelum og notað er
til hins sama, en er upp komið eptir siðaskiptin. Hefur
hingað til verið haldið, að sudarium væri dúkur til að
þurka af kaleiknum eptir berging (purificatorium), og
stafar sá misskilningur af þvi, að í útgáfunni af orðu-
bók Jakobs Gajetanusar hefur misprentast mappula ad>
tergendum — fyrir tegendum — calicem (dúkur til að
þurka — fyrir hylja — kaleikinn). Ekkert veit maður
um útganginn á honum. Hann eru nefndur hér stöku
sinnum^), og Hóladómkirkja átti

1374. Sudaria fímm.

1396. þrjú.

Sýnist dúkurinn því hafa horfið, er að siðaskiptum dró..

Huldaklœði yfir propitiaiorium. Sakramentið var
að staðaldri geymt í islenzkum kirkjum, eins og í öllum
öðrum kaþólskum kirkjum bæði fyr og siðar. Ekki
mátti þó fyrna brauðið meira en mánuð^). Um það,,
hvernig geymslunni var varið, er Htið hægt að sjá. —
Jörundur erkibiskup skipar: »Eucaristiam skulu prestar
geyma i læstri hirðslu, að enginn ofdirfðarfullur megi
til ná«^), og skipan Eilifs og Jóns segir, að prestar skuli
geyma ))eucaristiam i kirkju sinni i læstri hirðslu, svo

1) Pjóöminjas. fsl. nr. 2669. 2) Wallem segir rangt og ófull-
Q^gjandi frá altarisbrún og er ómögulegt að eltast við að leið-
réUa það lið fyrir liö. 3) T. d. D. /. II, 479. 4) D. L I, 435..
5) D. /. II. 276.

316

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

að engin óhreinindi nái til((, og leggur afsetningu við,
ef »komi að mús eður hundur eður önnur óhrein-
indi«^). En máldagarnir nefna sakramentisker með
ýmsum nöfnum — sem síðar mun getið — og var pro-
pitiatorium eitt þeirra. Codex Scardensis*) segir, að
prestur skyldi geyma oflátuna, er vígð var á skirdag,
»hreinlega i messufatakistu eða almariu((, og hefur
sakramentið vafalaust að jafnaði verið geymt þar. Nii
var og siður að hengja upp sakramentið, og þektist sá
siður hér. Var þá venja að hylja propitiatorium með dúk
— hulduklæði. Það má telja óyggjandi, að sakramentið
haíi, að minsta kosti undir siðaskiptin, verið geymt
hangandi í Hóladómkirkju, því hún átti

1525. 1) Hulduklæði yfir propitiatoriura, og
2) silki yfir öðru (propitiatorio).
Slíkir dúkar þekkjast nú fáir^), en afsprengur þeirra er
konopeum, fat það sem leggja skal yflr sakramentis-
hirðsluna, samkvæmt Caeremoniale episcoporum, en er
svo að segja hvergi haft^).

Handklœði (manutergium) var eðhlega til hér til
forna á hverri kirkju, þvi hver prestur þvoði sér tvisvar
í hverri messu, og auk þess fyrir og eptir. Um handa-
þvottinn eptir messuna er getið i Guðmundarsögu;
hann þó sér ofan á pálma, sem á gólfinu lágu, því
sacrarium yar ekkert hjá altari'*). í hverri kirkju var
og er enn svonefnt sacrarium*^); þangað er steypt vigðu
vatni og öðru því, sem ónýtt er af ýmsu, er helgidóm-
inn snertir, svo það lendi ekki fyrir hunda og manna
fótum. Því var það, að Guðmundur biskup lét hella
vatni því, er hann vigði með krossana, sem segir í Sel-
kolluþætti, niður i þakið á bænhúsinu undir Hamri'),

1) D. I. II, 518. 2) Fyrri parturinn AM. 266, 4to. 3) Einn er
i kirkjunni í Hesset í Suííolk á Englandi, Cox: English church
farnilure bls, 41. 4) Sá er petta ritar hefur hvergi séö þaö nenaa
i Jóhannesarriddarakirkjunni í Rothenburg o. T. í Bayern, og
er paö einslaklega ólögulegt og svipljótt. 5) B, S, I, 440—41.
6) Leifar af sacrarium er í Ólafskirkju á Gunnsteinsstööum, og
er par um getiö áöur. 7) B. S. I, 607.

KR. 6

í HJALTADAL

317

að þar hefur ekki sacrarium verið. Yfir sacrarium þvoðu
prestar sér eptir messu, því þeír höfðu snert guðs lík-
ama, og brol úr honum gátu setið á fingrum, og þurk-
uðu sér svo með sérstöku handklæði, en notuðu annað
í messu^). Var hið fyrnefnda nefnt sacrarium-hand-
klæði^), en hitt aðeins handklæði^) og eru bæði nefnd
fjarska opt í máldögum. Nefnt er handklæði veigað^)
(þ. e. vígt), en nú er það ekki siður að vigja þau.
Handklæðin voru úr góðu efni — t, d. er nefnt glit^) — ,
og voru þau opt með miklu skrauti. Nefnt er i máldaga
»handklæði yfir líkneskjum«^), en það er vafalaust einhver
misskript. Þó var handklæði notað til fleira en þess sem
nafnið segir. I Codex scardensis*^) segir: »Langa frjádag
móti nóni skal leggja á altarið blæju, óbúna altaris-
blæju, og handklæði sinum megin hvort«, og ennfrem-
'ur: ))en þá er sagt er i passiunni^): Partiti sunt vesti-
menta mea®), þá skal kippa handklæðunum af altar-
inu«. Þetta á að vera svo sem imynd þess að Kristur
var sviptur klæðum, enda er altarið ímynd Krists, og
helzt sá siður enn, þó á þann veg, að prestur afskrýðir
nú altarið að lokinni messu. Hóladómkirkja átti:

1374. Handklæði 6.

1396. 8.

1525. 1) glituð 2, hálf sjötta alin hvort.

2) 3.

3) 2, annað með glit og hitt með sprang.

4) Sacrarium handklæði 4.

5) Handklæði glituð 4.

1) Braun: Pavamenlik II. útg. bls. 227. Lá viö hálfseyrissekt,
ef prestur haföi ekki hreint handklæöi. D. L II, 562. 2) T, d.
D. 1. IV, 270. 3) T. d. Z). /. II, 378. 4) D. I. IX, 317. PeUa orö-
taeki er fátitt og er sennilegast aö pað sé misskript eöa mislestur
fyrir vigöur. t*ó er ekki meö öUu fortakandi aÖ þaÖ væri annaö,
t. d. dregiö af bicha á miöaldalatínu — hind, eöa af einhverju
slíku. 5) Ibid. 6) Fyrri partinum, AM. 266 4to. 7) Pislarsagan
eftir Jóbannes, sem sungin er i guÖspjaUsstaÖ á föstudaginn
langa. 8) P. e, Þeir skiptu klæöum mínum (meö sér); Jóh.
19, 24.

318

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN y

1550. 1) Handklæði 4.

2) Sacrarium handklæði^),

Krismaklœði er hvergi nefnt nema í máldögum
Hólakirkju, og er það að vonum, úr þvi að engir Skál-
holtsmáldagar eru til, því það gat ekki komið fyrir
nema á dómkirkjum. Á skirdag skyldi biskup á dóm-
kirkju sinni vigja sjúkraolíu (oieum iníirmorum),
skírnaroliu (oleum cathecumenorum) og gjöra krisma
(chrisma), og var skirnarolían og efnið i krismað (lín-
olía og balsam) borið fram fyrir biskup »involutum
cum mappula, quam diaconus ipse circa collum posuit«
vafið í dúk, sem djákninn sjálfur bar um hálsinn, og
var það ekki svipt þessum dúk fyrri en vigslunni var
lokið^). Um þennan dúk tekur pontiíicale ekki annað
fram en að hann eigi yfir krismaefninu að vera ))de
panno sericeo albo«, en yfir hinum ))de sericeo panno
alterius colorisa''), Nú á dögum er ekki haft sérstakt
klæði til þessara þarfa, eins og ekki heldur þarf sam-
kvæmt orðalagi fyrirmælanna, heldur er notaður herða-
dúkur sá, sem hafður er til að bera með sakramentið.
Sá dúkur var ekki til nema á einstöku stað fyrir siða-
skiptin. t*að var því ofur eðlilegt, að á miðöldunum
væri hafður til þess sérstakur dúkur og sýnir lengdin,
4^2 og 5^4 alin, að honum hefur verið brugðið um herð-
ar, svo hann hafi lafað niður um bæði brjóst, og gat
hann þá vel hulið ílátin eins og til stóð. Manni gæti
dottið í hug, að hér væri um vigsludúk á altari, sem á
latínu heitir chrismale — krismadúkur — að ræða, og
styður lengdin það að visu. Vigsludúkur var þó ávalt
úr líni, en þessir dúkar eru úr dýrmætum silkivefnaði,
svo það eitt út af fyrir sig er nóg sönnun, og hitt, að*
krismaklæði er hvergi nefnt nema á biskupsstólnum,
tekur alveg af skarið. Dúkur þessi þekkist hvergi annar-
staðar en hér á landi sem sérstakt klæði. Hóladóm-
kirkja átti:

1) í biskupskapellu. 2) Ponlificale, de officio in feria quinta'
in coenae domini. 3) Ibid,

NR. 6

í HJALTADAL

319

1374. 1) Krismaklæði skínanda með baldakin kvartil

fátt í sex álnir.

2) Krismaklæði skinanda með pell hálf fimta
alin.

3) Skinandi klæði fimm álnir^).

1396. 1) Klæði með baldikin hálf sjötta ahn.

2) Pellzklæði hálf fjórða ahn.

3) Skínandi klæði fjórar álnir').

Að dúkarnir eru þrír styður enn þá skoðun, sem fram
hefur verið sett. Var einn fyrir skírnarolíuna, annar
fyrir balsamið, en hinn þriðji fyrir krismaoUuna, og
að þeir eru sitt með hverju móti kemur heim við um-
mælin 1 pontificale. Að báðir eru nefndir krismaklæði
kemur heim við heitið á keri því, sem allar þrjár olíur
voru geymdar i saman, en hét þó krismaker*).

Vœngir (vela, alae) voru dúkar, sem hengdir voru
um altarið, svipað og dyratjöld nú á dögum. Voru þeir
meðfram altarinu á báðar hliðar eins og nafnið ber
með sér. Er allsendis óvíst, að vængirnir séu upprunnir
af þeim fjórum tjöldum (tetravela), sem snemma voru
notuð i Róm og luktu um altarið á alla vegu, og enn
eru leifar af í grísk-kaþólsku kirkjunni. Væri altarið
húfualtari, hengu vængirnir á teinum á milli súlnanna,
er báru húfuna, en annars hengu þeir á veggföstum örm-
um, eða að reistar voru 4 súlur, sín út af hverju horni
altaris, og voru teinar á miUi þeirra tveggja og tveggja.
Uppi á súlum þessum voru afaropt englar, er báru
Ijósastikur, og voru í þeim höfð kerti. Enginn vafi er
á því, að þeir wenglar tveir með gyltum stikumcc og
))englar tveir litlir með bjöllum og gyltum stönguma,
sem Hólamáldagarnir 1525 og 1550 geta, eru einmitt af
slikum súlum. Nefnd eru himintjöld í einum máldaga*)
og eru það vafalaust vængir undir húfu (himin). Getið
er um langvængi á míðarenda^). Milli 1399 og 1404

1) Petta er óefaö einnig krismaklæöi. 2) Óefaö krisma-
klaeöi og bersýnilega alt sömu klæðin og 1374. 3) Wallem bls.
126 telur krismaklæöiö óráöanlega gátu. 4) D, L II, 484. 5) D.
I' IV, 69.

1

320

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

lagði sira Steinmóður ríki Grenjaðarstaðakirkju til 4
vængi^), og á kirkjan þá enn 146P) og tvo af þeim
1522^), svo þeir iiafa enzt forsvaranlega. Er tekið íram
að vængirnir væri með teinum. Ekki skulu menn láta
það, að vængir þessir eru tjórir, tæla sig til að halda, að
hér sé um tetravela að ræða. Peiv voru gefnir með
tveim ölturum, þ. e. tveir með hvoru. Annars er hvergi
getið um vængi nema á Hólum^). Sést á lýsingunni, að
þeir voru með mikilli prýði. Um tilgang vængjanna
segir i prestastefnuskipan úr Soissons frá 1404: ))Cor-
tinæ sint circa altare, ne sacerdos a circumstantibus
turbetur, maxime ubi est frequentia populia — vængir
séu um altari, svo prestur truflist ekki af þeim, sem
hjá eru, sérstaklega ef mannmargt er^), Um 1725 voru
enn notaðir vængir á Hólum, því Árni Magnússon fékk
það ár nákvæma lýsingu á þeim vængjum, sem þá voru
hangandi. Var einn hvoru megin altaris og saumaðar á
góðar bænir og myndir helgra manna^). Færir útgef-
andi Fornbréfasafnsins góð rök fjTÍr því, að vængirnir
séu gerðir á árabilinu 1535—50. Er þo á lýsingunni
ekki hægt að þekkja að það sé neinn af þeim vængjum^
sem getið er í máldaganum 1550. Hóladómkirkja átti
1525. 1) Vængi fyrir háaltari þrenna.

2) — hversdagslega.

3) Föstuvængi.

1550. 1) Vængi tvenna með sprang').

2) — með borusaum').

3) 8 hyersdagsvængi og 2 af þeim vel færa.

4) Vængi eina.

5) Væng lítinn með glit^).

Eins og vikið hefur verið að, eru nefndir altaris-

1) D. /. III, 582. 2) D. /. V, 280. 3) D. /. IX, 322. 4) Pó
eru pau tvö sparlök, sem nefnd eru í Viöeyjarmáldaga (D, Í*
III, 213), sennilega vængir. 5) Braiin: Parameniik II. útg. bls. 200.
6) Lýsingin prentuö í D. /. III, bls. 610—11. 7) Biskup Jón lagði
til, 8) í biskupskapellu. Hvernig á þvi stendur, aö hann er ekki
nema einn, er ekki Ijóst. Væri liklegast af því, aö annar altaris-
gaflinn heföi staöiö viö vegg.

NR. 6

1 HJALTADAL 321

búnaðir hversdagslegir og á hátiðir, Er engum blöðum
um það að fletta, að munurinn hefur legið í meiri eða
minni prýði á frágangi. Hitt er aptur á móti óljóst,
hver munur hefur verið á föstubúnaði og öðrum bún-
aði altarisins, ekki af því að ókunnugt sé, hver tilgang-
ur væri með honum, heldur af hinu, að máldagar lýsa
aldrei föstubúnaði, svo að séð verði, með hvaða hætti
hann var. Tilgangurinn var með ytra merki að sýna
hrygð þá og alvöru, er vera átti í huga hvers kristins
manns í tilefni af pislum og dauða lausnarans. Nú á
dögum eru þau klæði altarisins, er ekki eiga að vera
skrautlaus og úr líni, um föstuna og aðventuna fjólublá
að lit — litur iðranar og yfirbótar. En hér á landi
þektu menn á miðöldunum ekki litarreglurnar, og er
þvi ómögulegt að vita, til hverra ráða þeir hafa gripið
i þessu efni.

C. Kirkjuskrúði var og ýmislegur annar en sá,
sem beint, eins það sem áður hefur verið nefnt, leiddi
af lögboðnum eða venjulegum kirkjusiðum (ritus).
Dúkar og tjöld voru beinlínis tizka á miðöldum og
þóktu falleg, og voru það i raun og veru. Eins var það,
að þar sem kirkjuhúsin sjálf — eins og t. d, hér á
landi — ekki voru, og vegna efnisins i húsunum og
fjárhagsins, ekki gátu verið prýðileg, var reynt að bæta
úr þessu með handhægu móti. Nekt húsanna var klædd
með dúkum, og þá var hægt að leggja til eptir því sem
efnin leyfðu. Sumir slikir dúkar áttu og rót sína i ^am-
alli venju, sem að vísu var utan við kirkjusiðina (arituel)
og því ekki skylda að halda.

1.) HiildnklœðL Það var afgamall siður um föstu-
timann, að hylja allar myndir og alt, sem ghtrandi var
með blæjum, svo sem til að beina athygli safnaðarins en
betur að pínu og dauða frelsarans. Nú á dögum hefst
það með öskudegi, en á miðöldum með mánudegi í
föstuinngang eða jafnvel með septuagesima. Ekki sést,
hvernig það hefur verið haft hér. En að öðru íeyti
virðist því hafa verið eins varið hér og annarstaðar.
Það eru krossarnir, líkneski, skriptir, helöiskrínin ocr

322

DÓMKIRKJAN A HÓLUM SAFN V

textarnir^), sem var byrgt. Það er dúkur yfir krossi*)
eða krossdúkur*), dúkur yfir likneski*) eða yfirdúkur'*)
eða tjald yfir likneski^) og opt tilgreint yfir hvaða lik-
neski^), skrínklæði®), textadúkar^) og dúkar yfir skript-
um^°), sem islenzkir máldagar nefna. Optast voru
þessir dúkar annarstaðar úr líni, en bæði þekkjast þar
þó steindir dúkar, silkidúkar og silkisaumaðir dúkar^^).
Likneskjadúkar eru hér nefndir með glit^^), sprang^^),
hálfur með sprang og hálfur með glit^*), með tefling"), svo
og með röndum^®) og blámerktir"). Nefnt er og silki-
skaut yfir vorri frú"). Skríndúkur er nefndur með
rauðu silki*^), og er það að vonum, að helgir dómar
væru prýðilega til fara. Hóladómkirkja átti eptir máldög-
unum ekki mikið af sliku. Hún á

1396. 2 skrindúka og

1525. hulduklæði yfir Jónshöfði,
•en hefur vitanlega átt miklu meira, þótt það komi
hvergi fram. Sumstaðar hefur verið siður að hafa dúka
yfir líkneskjum til að hlífa þeim við sól og sóti, því
nefndir eru »sólardúkar 2, yfir Nikolaum og Ceciliu,
með bláum röndumft*'') og sóldriptir yfir Ukneskjum
og skriptum allopt^^), en ekki sýnist Hóladómkirkja
hafa átt neitt af því, ef máldögunum skal trúa. Hér
má qg nefna, að reynt var að hylja mót líkneskjanna
við stalHnn, sem þær stóðu á, með brún"), svo að alt
yrði að einni heild, og eins að láta þær njóta sín sem
frekast var hægt, raeð því að hafa dúk fyrir aptan þær,
isvo þær skæru sig vel úr; þvi nefndur er »dúkur glit-

1) Hér veröur aö hafa hugfast, aö textarnír stóöu á öltor-
um til prýöi og voru spjðldin skartgripir. 2) Z). J. IV, 49. 3) D. I*
IV, 153, 4) D. /. III, 547. 5) D. I. III, 177. 6) D. /. H, 480.
7) T. d. dúkur yfir Petro, D. /. III, 157 o. s. frv. 8) D. /. IV,
108. Skrínklæöi lágu þó stundum á skrinum alt áriö. 9) D. J.

IV, 104. 10) D. /. II. 443. 11) Braun: Parameniik II. útg. bls. 234.
12) T. d. D. 1. III, 160. 13) T. d. D. /. IV. 161. 14) D. /. IH, 583.
15) T. d. D. /. III, 558. 16) T. d. D. /. VIII, 770. 17) T. d. D. /.

V, 297. 18) D. /. V, 345. 19) D. /. IX, 328. 20) D. /. IX, 328.
21) T. d. D. /. II, 378, 668 o. s. frv, 22) T. d. D. /. V, 301.

NR. 6

í HJALTADAL

323

aður á hákór bak við Iíkneskin«^) og þekkist hvor-
tveggja siðurinn annarstaðar. Hér sýnist og eiga bezt
við að minnast á róðukyrtlana. Það virðist hafa verið
siður hér á landi sumstaðar, að klæða likneskjurnar á
krossum i föt, því tvívegis er getið um krossa klædda^),
og einu sinni er getið um silfurbelti um kross^) og
það i Görðum á Akranesi. Sá siður var þó htt þektur
í útlöndum, og er ekkert hægt að segja um, hvort
fatið hafi verið mittisskýla (»silfurbelti«) eða alfatnað-
ur. Sama kirkja átti og »3 róðukyrtla og einn hlað-
búinn«*). Registur D. L heldur bersýnilega, að hér sé
um kyrtla á krossa að ræða, en það er þó afarvafasamt.
Kirkjan á ekki nema tvo krossa og er annar smeltur,
og sýnist þvi, úr þvi svo var, að eiidn kyrtiU hefði
nægt. Hinsvegar á kirkjan í þennan mund þrjú likneski,
af Mariu, Jóhannesi og Laurentiusi, og hafa fötin því
"verið á likneskin, enda var það altítt annarstaðar — og
er enn, jafnvel utankirkju^). Nú þýðir róða ekki að eins
kross, heldur líkneskja, og í sambandi við kross líkneskjan
á krossinum, sbr. kross með róðu®), og er alþekt Hof-
róða, Maríumynd klædd, sem tildurrófur enn bera heiti
eptir. RóðukyrtiU þarf því engan veginn að vera á
kross. Ekki sést að Hóladómkirkja haíi átt neitt slikt
nema

1550. Englaskrúða,
sem sýnist hafa verið skrúði á engla 4 gylta, sem hún
-átti 1525, en ekki eru nefndir í máldaganum 1550,

2.) Föstutjald (velum quadragesimale). Sá siður reis
upp um ár 1000, að breiða fyrir kórdyrnar á föstunni
stórt tjald, er huldi bæði prest og altari sjónum fólks-
ins; lá það á jafnlengi og hulduklæðin, það er að segja
til miðvikudags fyrir páska, að sögð eru í passíu þessi

1) D, L V. 308. 2) D. /. III, 87, 241, 3) D. /. III, 69, sbr.
IV, 196. Wallem segir bls. 37, aö Múlakirkja eigi Mariumynd meö
guUbelti og visar til D. I. V, 284, en þar er getiö um: ))Mariu-
likneski meö einu gullnistucc. Wallem hefur því hér alveg mis-
skiliö »oldnorsk«-una. 4) Ibid, 5) Sbr. Manneken-pis i Bruxelles.
'6) D. /. III, 482.

21

324

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

orð: »Et obscnratus est sol et velum templi scissum
est mediumcc^). Var það úr ýmsu efni: ull, barchent,.
silki, og með ýmsum lit og klofið í miðju. Var þa5
aðallega fyrir háaltari, þó einnig kæmi það fyrir fyrir
útölturum, og var það á þýzku nefnt »Hungertuch« —
hungurdúkur^). Hér á landi er nokkuð opt nefnt föstu-
tjald") og langaföstutjald*), og nefnt er föstutjald bæði
frammi i kirkju og fyrir háaltari^), svo auðséð er, að
það hefur einnig verið notað fyrir útölturum. Hóla-
dómkirkja átti:

1525. Föstutjöld tvö, annað vont.

1550. með sprang, en mestur hluti nýr^

þó nokkuð fornt utan með®).

3. ) Lektaradúkur (pulpitale) var renningur, sem
breiddur var yíir lektarana og náði hann niður að gólfi
bæði hið fremra og eptra, en var jafnbreiður iektaran-
um. Voru lektaradúkar afaralgengir hér sem annar-
staðar og nefndir ýmist lektaradúkar') eða lektara-
tjöld^). Lektaradúkar eru nefndir óvigðir®) og hafa þeir
eptir þeim bókum verið vígðir hér, en það er nú fátítt.
Annarstaðar voru þeir úr allskonar efni og með alls-
konar lit. Hér eru nefndir lektaradúkar glitaðir^**),
sprangaðir"), glitaðir og sprangaðir^^), blámerktir^*)
og með röndum"). Nefndur er lektaradúkur hálf sjötta
alin^^) og má af því marka hæð lektarans, — liðug
2V2 alin islenzkar. Hóladómkirkja átti samkvæmt mál-
daganum

1396. Lektaradúka 3 glitaða,
en hefur vitanlega átt miklu fleiri.

4. ) Fontklœði, Á laugardaginn fyrir páska vígði
prestur skirnarvatn til ársins^*^) og var það geymt í
fontinum alt árið. Varð síðan að gæta þess vandlega,

1) AM. 266, 4to. 2) Braun: Paramentik II. útg. 234—5. 3) T.
d. D. /, II, 441. 4) T. d. D. /. II, 445, 5) D. /. V, 308. 6J Lagt
til af biskup Jóni. 7) T. d. D. /. II, 693. 8) D. /. I, 420. 9) D. L
III, 171. 10) T. d. D. /. II, 482. 11) T. d. D. /. II, 635. 12) D, L
V. 631. 13) D. /. III. 514. 14) D. /. V, 299. 15) D. /. V, 308.
16) Sjá AM. 266, 4to bls. 3.

NR. 6

í HJALTADAL

325

að ekki kæmust saurindi í vatnið. Svo segir skipan
Eilifs og Jóns: ))Prestar skulu Iialda og hafa fonta sína
hreina, þétta og vel Iokaða«^), og var til þess venjulega
notað lok, svonefnd húfa — sjá um hana þar sem talað
er um font. Slíkt klæði þekkist hvergi fyr né síðar
nema hér á landi, og er þvi engar leiðbeiningar að hafa
um notkun þess. Þó er ekki nema tvent til, annað-
hvort að klæðið væri til gagnsemdar og þá, þar sem
fontvigsla var, sem ekki var alstaðar, ætlað til að byrgja
fontinn, ef ekki var húfa til á hann, svo ekki ó-
hreinkaðist vatnið, eða hitt, að það væri aðeins til prýði,
til að hylja nekt fontanna, sem stundum ekki mun
hafa af veitt, ef trúa skal máldögum Ólafs Rögnvalds-
sonar*), sem á hverri kirkjunni eptir aðra nefna »fontur
vondur« eða eitthvað þvilikt. Siðari tilgátan er senni-
legust, en það verður að vera á biðangri að vissa fáist
um þetta, þar til meiri gögn íinnast. Um fráganginn á
fontklæði er aldrei getið, það yfir höfuð ekki nefnt
nema fontklæði**), eða þá svo til tekið: »fontur og klæði
með«*), en afarviða er það til. Hóladómkirkja átti

1525. Fontklæði tvö.
5.) Merki^) eða gunnfánar^) (vexillum) koma fyrst til
skjalanna á 10. öld, svo nokkru nemi, og eru þeir svo
undir komnir, að fyrir neðan krossinn á uppihalds-
krossum var, svo sem til prýði, farið að binda dúk.
Úr þeim dúk urðu svo fánarnir og því eðlilega á mið-
öldunum litlir. Voru og eru þeir enn optast á einn veg,
hanga lóðrétt niður af þverslá og eru klaufir upp í að
neðan, en þversláin er fest á stöng, og er upp af henni
kross; var hann i öndverðu aðalatriðið, en eptir því
sem fáninn dafnaði, veslaðist krossinn upp og er nú á
dögum orðinn aukaatriði, þó opt sé hann prýðilegur.
Hér eru nefndar merkistengurO og látúnskrossar á
merkistöngum®). Um efni og frágang var sem annar-

1) D. 1. II, 518. 2) D. /. V, 247—361. 3) T. d. Ð. /. II, 616.
4) D. /. I, 597. 5) T. d. D. /. I, 592. 6) T. d. D. /. I, 255. 7) T.
d. D. /. IX, 191. 8) D. /. V, 308.

21*

326

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

staðar; efnið gat verið hið einfaldasta eða hið bezta og
merkin gátu verið með prýðilegum saum. Nefnd eru
silkimerki^), rauð silkimerki^) og merki silkisaumað
með veandasaum^). Til er íslenzkt merki*) frá Flatey
á Breiðafirði, á lengd 97 cm, á breidd 46 cm, tvíklofið
að neðan og grænt og gylt kögur á oddunum. Það er
úr rauðu silki, sem nú er að vísu fölnað, og ofnir í
hringar og í þeim á víxl hjörtur, örn, maður og fiðr-
ildi (»heiðið stykki((); er saumaður yfir það þvert og
endilangt mjór léreptskross, og það hangir á mjóu,
rauðu, nýlegu kefli. Er frá 13.— 14. öld. í forngripa-
safninu í Björgvin er eptirtektarverður norskur fáni og
markaður á Ólafur konungur. Merki voru borin i pró-
sessíum og stóðu í Idrkjum til prýði, en prósessíur
voru gjörðar ))með krossum og kertum, með merkjum,
reykelsiskerum, acerrum og mörgum dýrðligum, helg-
um dómum«^). Hóladómkirkja átti

1525. 1) Merki 1 með silki.

2) — 2 með steint lérept.

3) Merkistengur tvær.
1550. Merki fjögur.

6.) Líkaábreiðsl (pallium mortuorum) var altaf not-
að á miðöldum og var það af eðlilegum ástæðum, því
lík voru þá sjaldnast grafin í kistum*^) — ef svo var, voru
þær optast loklausar, sbr. fundinn í Herjólfsnesi — , unz að
siðaskiptum leið, heldur voru þau saumuð í dúka'), enda

1) Z). /. III, 160. 2) D. /. 11, 474. 3) D. /. V, 583. Mun pað
ef til vill dregiö af vivendum á latinu (á frönsku viande), sem
þýöir (meöal annars) kvikindi, og merkir þá aö saumuö hafi veriö
á merkiö dýr, t, d. hirtir, sem ekki var óalgengt. 4) PjóÖminjas.
ísl. nr. 256. 5) B, S. I. 258. 6) Sumir biskuparnir fornu voru i
kistura grafnir, t. d. GuÖmundur Arason (B, S, I, 828), aörir, t. d.
Jón Ögmundsson, ekki (B. S. I, 176—177). Dæmi eru pess, aö Ifk
vœru grafin í steinþrær eins og Páll biskup (B, S, I, 132) og pá
auövitaö í engri kistu annarri. Bein Odds Þórarinssonar voru
sett í kistu, er pau voru tekin upp 1279 (B, S. I, 711). 7) Sjá t.
d. /. A. 288 sbr. pjóösöguna »Pú átt eptir að bita úr nálinni«
og B, S. I, 444 og 529. Enn 1548 eru heföarmenn grafnir kistu-
lausir, t, d, Gissur biskup Einarsson. Póröur Marteinsson segir;

NR. 6

í HJALTADAL

327

stóðu þau uppi afarstutta stund^) og þurfti að klæða
sem mest af þeim ógnarsvip dauðans. Voru likin inn-
saumuð lögð á barir og breitt yfir klæðið meðan sálu-
messan var sungin og jarðarförin fór fram, en svipt af rétt
áður en grafið var. Er klæðið ýmist nefnt líkaábreiðsP),
líkaáklæði^), líkakult^), en það er dregið af latneska
orðinu cultra, sem þýðir ábreiða, eða likasálún^), og
má af því sjá, að það efni hefur verið i þau haft. Á
einum stað er getið um likaáklæði engelskt®). Voru
þessi klæði við svo að segja hverja graptarkirkju. Hóla-
dómkirkja átti:

1374. Klæði með crucifixo').

1525. Grafarklæði,
og er sú eign minni en við var að búast, komi öU
kurl þar til grafar.

7. ) Koddar (cusini) voru á miðöldum notaðir undir
texta og messubækur, ýmist til að bera þá eða liggja undir
þeim á altari. Sömuleiðis voru þeir hafðir á altari
undir messubókina, og var það alsiða til skamms tima®).
Eins voru þeir notaðir til að bera á mítur fyrir bisk-
upum og ábótum (sjá það sem sagt er um mítur). Hér
á landi eru hvergi nefndir messubókarkoddar með
nafni, en textakoddar allopt^). Að þvi er til efnisins
kemur er nefndur silkikoddi^**). Hóladómkirkja átti

1374. Kodda þrjá me& silki'^).
1525. Textakodda tvo.

8. ) Sœtabúnaðurinn i miðaldakirkjunum var með

»Let hann (þ. e, herra Jón) grafa upp legstaö Gissurar Einars-
sonar, góörar minningar, mikils guös orös vinar, og svo láta bein
hans meö líni pví, sem um þau var, í seklc og ílytja úr kirkjunni
og varpa í holu nokkra«. D. L XI, 258.

1) Sjá t. d. B, 5. I. 585. 2) T. t. D. /. II, 445. 3) T. d. D. L
III, 587. 4) T. d, D. L II, 442. 5) T. d. D. /. III, 171. 6) D, /. V,
256, 7) Er óefaö graptarklæöi. 8) Rubricæ generales í Missale
romanum titulus XX, nefnir aöeins kodda, en ekki lektara, sem
nú er alslaöar notaöur undír messubók. 9) T. d. D. L IV, 208.
10) D. L III, 213. 11) í textanum stendur: »koddar þrir meö
silkisessur prjára, en á vitanlega aö lesast: »koddar þrír raeö
silki, sessur prjánc í registrinu kemur þessi misskilningur aptur.

328

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

tvennu móti: sessur og klæði; voru sessurnar (bancalia)
til að mýkja sætin og klæðin til að prýða og gjöra
sætið heitara. Nefndar eru sessur^), bólstrar^) og lang-
sessur'); eru þær nefndar á Möðruvallaklaustri, svo
bersýnilega er um formasessur að ræða. Dúkarnir eru
ýmist stólklæði*), formadúkar^) eða frammistöðuforma-
dúkar^) (um þessar sætategundir sjá áhöld Hólakirkju),
og er nefnt að dúkur i frammistöðuforma sé langur^),
en það kemur heim við skilgreining sætaheitanna. Er-
lendis voru þessir dúkar lítt kunnir. Hóladómkirkja átti

1374. 1) Sessur þrjár^).
2) Stólklæði tvö.

1396. 1) Sessur fjórar litlar^).

2) — tvær illar.

3) — tvær langar.
1525. 1) - þrjár^).

2) Skinnsessu eina.

3) Formadúka sex.

1550. 1) Sessu i frammistöðustól.

2) — stóra^).

3) Formadúka fjóra.

4) Áklæði í frammistöðustól.

Það er eplirtakanlegt, að formadúkar eru ekki nefndir
í tveim elztu Hólamáldögunum, og kemur það heim
við það, að formar fóru fyrst að tíðkast um miðja eða
i lok 13. aldar^**), og tízkurnar voru stundum lengi að
komast hingað.

9.) Tjöld (cortinae, tapeta) var framan úr öldum
altitt að nota til að prýða kirkjuveggi, þó vitanlega aðal-
lega þar sem ekki voru pentaðir veggirnir eða lagðir
dýrum steini, t. d. marmara eins og tíðkaðist siðar. Voru
tjöldin úr dýrum efnum: líni, ull eða silki, og voru

1) T. d. D. /. II, 467. 2) T. d. D. II, 427. 3) D. /. IX, 317.
4) T. d. D. /. V, 402. 5) T. d. D. /. III, 536. 6) T. d. D. /. IX,
313. 7) D. /. V, 548. 8) Bersýnilega í frammistööuforma (handa
presti og tveim djáknum, og ef svo bar undir rector chorij.
9) Lögö til af biskup Jóni. 10) Otte I, 283.

KR. 6

í HJALTADAL

329

þau með prýðilegum saum eða vefnaði. Hér á landi
eru i máldögum nefnd fimm veggtjöld: re fiU, iialdj
farún^ borði og bid L Það er óefað, að siðurinn að tjalda
kirkjur er hér á landi að uppruna veraldlegur, en hitt
6r óvíst, hvort hér sé upprunalegra að tjalda veggi og
hafa á þeim refla, eins og opt er getið í íslenzkura sög-
um, eða þá að marka »ágætlegar sögur á þiliviðinum og
svo á ræfrinu«^). Vist er og, að algengt var frá fyrstu
kristni að tjalda kirkjurnar. Kringum 1200 skrýðir
Einar djákn Hólakirkju á móti messudeginum*), og
1199 gjörist ein af jarteinum hins blessaða Þorláks
biskups með þeim ummerkjum, að »menn voru að
tjalda kirkju á einhverjum bæ, en þeir tjölduðu söng-
húsið«8) o. s. frv. Af þessu sést bæði að siðurinn er
gamall, en fyrst eru íjöld nefnd 1120*), og eins hitt, að
tjöldin voru hátíðaföt kirknanna, en ekki hversdags.

a.) Refillinn sýnist hafa verið nokkurskonar á-
auki ofan við tjöldin. í Björgynjarkálfskinnu segir: »tveir
hlutir af kornum tjaldaðir með reflum fornum með
undirtjöldumcí^), svo og í jarðabók Ásláks Bolts: »Jtem
þrja refla, item tvo duka.til undirtielldcc^), og enn segja
norskar heimildir: »reflar med undirtjöld«'), og svo
segir Pétursmáldagi: »reflar um alla kirkju og engin
tjöld undir«^). Það er þarna auðséð, að reflllinn er sér-
stakur dúkur viðlaus tjöldum, en þó áauki við þau,
ofan við þau á veggnum, Einhverstaðar hef ég heyrt
eða lesið, en veit ekkert hvar, að Auðun biskup hafi
fyrstur haft hingað refla, og er það vitanlega eins og
hver önnur þjóðsaga, þó ekki sé af öðru en því, að
svo skritilega vill til, að refill er nefndur fyrst 1 kirkju-
máldaga sunnan af landi sama ár og Auðun tók bisk-
upsdóm 1313^), En hitt er gefið, að reflar eru útlendir
að uppruna og er einn refill heimsfrægur, refillinn i

1) Laxd, 98—99. Slikar þiljur frá Möörufelli i Pjööminjas.
voru nr. 6069 a— e og 7015 a— h. A. /. F. F. 1916, 26-30. 2) B. S.
I, 179. 3) Ibid 340. 4) D. 1. I, 174. 5) BIs. 83. 6) Aslak BoUs
Joidebog, Oslo 1852, bls. 113. 7) D. N. II, 41. 8) D. /. III, 521,
sbr. V, 291. 9) D. L II, 378.

330

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN Y

ráðhúsinu i Bayeux á Frakklandi; er á honum sýnd
herferð Vilhjálms bastarðar til Englands. Sænskir reflar
veraldlegir eru til og heita á þvi máli bonad^). Hér
á landi hafa reflar óefað bæði utan kirkju og innan
verið með myndum; nefndur er MartínusrefiU á Grenj-
aðarstöðum^), er það að vísu tæplega kirkjurefiU'), en
hefur þó á hann verið mörkuð æfi hins blessaða Mar-
teins, er Grenjaðarstaðakirkja var helguð, og voru
slikir sagnareflar ekki með öUu fásénir. 1406 vottar
Logi Stigsson officialis, að Steinmóður prestur Þor-
steinsson hafi meðal annars gefið Hóladómkirkju refil,
»sem á er Nikulássaga«*), en ekki sést hvort átt er við
kirkjurefil. Hvammskirkja í Laxárdal á aptur á móti sýni-
lega kirkjurelil, 24 álna; á hann er mörkuð Karlamagn-
ússaga^). Hvað hátt refiUinn hefur hangið á vegg hefur
farið eptir hæð tjaldsins. Hvað breiður refillinn hefur
verið til uppjafnaðar, er ómögulegt að segja, og reflar
þeir, er þjóðminjasafn vort á, eru allir rekkjureflar frá
því eptir síðaskiptin og skipta því hér engu máli, þó
auðséð sé, að verið sé í gerð þeirra að stæla forna refla
»með heiðið stykki«®). Bayeux-refillinn, sá er nefndur
var, er nákvæmlega 50 cm á hæð. Lengd refla er viða
nefnd. 8 álnir^), 9 álnir«), 12 álnirö), 17 álnir^^) og alla
leið upp í 52 álnir varmæltar"), alt íslenzkt mál, og
að þvi er til verðmætisins kemur, er nefnt ))hálft fjórða
hundrað i reflum«'^). Að hve miklu leyti þeir hafi að
jafnaði náð um kirkjuna, má sjá af orðatiltækjum, svo
sem »refill utar um kirkju«^®), ))refill i sönghúsi«^*)í
»um þvert yfir altari«^^) og »um bjór i sönghíisi«^^)*
Frágangur refla er þrivegis nefndur utan Hólamáldag-

1) Hildebrand 76. 2) D, I. 111, 711. 3) Skjaliö er afhending á
veraldlegu góssi staðarins; hann er talinn innan um stofubúnad.
4) A /. III, 710. 5) D. /. III, 174. 6) Sbr. />;ód;7izn/as. 64— 5. 7)D./.II.
378. 8) D. /. II, 440. 9) D. /. II, 786. 10) D. /. II, 476. 11) D. /•
III, 482, Wallem 27 heldur aö ))varmæltur« sé efniö í reflinuni.
Hann viröist ekki vera stálsleginn i miðislenzku, sem hann, guö
veit hvers vegna, altaf kallar ))oldnorsk«, 12) D. /. Ih 58h
13) D. /. II, 463. 14) Ibid. 15) D. /. IV, 67. 16) D. 7. IV. 164.

NR. 6

í HJALTADAL

331

anna; í eitt skiptið linrefilP), annað »reflar með ull-
þelum«^) og hið þriðja »skrúðreflar 2 góðir norrænir«*),
og má af þvi ráða tvent, að hafðir hafi verið sérstakir
reflar svo sem spari*), svo og hitt, að altitt hafi verið
að hingað hafi flutzt útlendir reflar. Þareð reflarnir
héngu fyrir ofan tjöldin, lágu þeir við beran kirkju-
vegginn, en til að hlífa þeim við sagga og fúa, voru
lagðir undir þá dukar. »Línrefill dúklaus«^), »reflar
með Hndúkum«^) og »dúkar undir reflum«'). Wallem
virðist halda^), að reflarnir hafi legið með dúknum
ofan á tjöldunum ofanverðum. Ef svo hefði verið, hefðu
hlífardúkarnir verið óþarfir. Á vegginn í kirkjunni í
Ráda í Svíþjóð eru um 1300 málaðir reflar og tjöld
undir; eru tjöldin greinilega viðlosa reflana®), svo hér
á er enginn efi. Hóladómkirkja átti:

1374. Forna refla góða átta álnum fátt i 200 álna.

1396. 1) Refla 100 álna.

2) Refil nýþelaðan.

3) Eina ferskeptu^«).

b.) Tjöldin tóku við fyrir neðan refil; voru þau
og stundum nefnd sparlök^^). Pó að þau væru víða
mjög ríkmannleg, sýnist ekki hafa verið því að heilsa
hér. Nefnt er lérept um kór^^), ferskepta^"), steintjald**)
eða steinklæði^^), og hæst kemst það að nefnt er sprang-
tjald^*') og »blátt klæði og saumað á og refill um-
fram«^'), en einu sinni er getið um að tjöld séu út-
lenzk*^). Um lengd eða breidd á tjöldum er hvergi
getið, nema kirkjutjöld hálffimtug^^), en mjög opt er
tiltekið hvað þau nái. »TjöId um alla kirkju«^"), »tjöld

1) D. /. IV, 137. 2) D. /. III, 718. Eru tæplega kirkjureflar,
Wallem 27 misles velpelum fyrir ullpelum. Misskilur alt um efni
refla. 3) D. /. II, 463. 4) Wallem bls. 26-7 heldur, aö skrúö-
reflar sé ))tautologiskt«, svipaö og gufudampur, en pað merkir
vitanlega sérstaklega vandaöa refla. 5) D, /. IV, 137. 6) D. /.
III, 718. 7) D. /. II, 463 og víöar. 8) Bls. 26. 9) Hildebrand 83—4.
10) Óefaö refill parna. 11) D. /. III, 84. 12) D. /. V, 277. 13) D.
/. III, 160. 14) D. /. II, 441 og víöar. 15) D. /. II, 427 og viöar.
16) D. /. V, 309. 17) D. A II, 427. 18) D. /. VII, 82. 19) D. /. II, 635.
20) T. d. D. /. II, 117.

332

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

umhverfis kirkjucc^), »kirkjutjöld öll«*), ))kirkja altjöld-
uð<v^), »tjöld um sönghús«*), »sönghústjöld«^), ))stein-
tjöld yfir altari«®) mætir manni svo að segja við hvert
fet um máldagana, eða eitthvað svipað, Sumar kirkjur
létu sér ekki nægja að vera tjaldaðar um kór og fram-
kirkju, heldur var og tjaldaður stöpuUinn í sumum"^),
og þó nokkrar kirkjur voru svo efnum búnar að geta
tvítjaldað sig^), Svo að tjöldin skemdust ekki af raka
úr veggnum, voru lagðir dúkar undir þau eins og refl-
ana. »Tjöld um framkirkju dúkalaus«®) og »dúkur með
tjöldum«") verða fyrir manni svo að segja eins opt og
tjöldin sjálf. Verðs er stundum getið á tjöldum: »tjöld
til átta aura«^^), »tjöld umhverfls kirkju hálft annað
hundrað«^^), »tvö hundruð í tjöldum«^*), »kirkjutjöld
hálffimlug með dúkum fyrir 4 hundruð«^*). Hvernig
tjöldin voru hengd sést ekki, en líkast er að þau hafi
verið fest á nöglum, með nokkru millibili, og lagst í
fellingum niður af þeim og bogum á milli þeirra.
Hóladómkirkja átti

1374. Tapeta tvö.

1396. — tvö.

1525, Tjöld sex steind með lérept.

1550. 1) Tjöld með refllsaum óþeluð um allan kór.

2) Steintjald fyrir altari.

3) Borusaumstjald á Jesúkór (þ. e. hákór).

4) Tjöld ofln fram i kirkju tvö, sitt hvorum
megin, svo löng sem kirkjan er*^).

c.) Brún og borði sýnist óefað vera hið sama og
refill. Er hvorttveggja nefnt á sama hátt og hann, t. d.
»tjöld og borðar umhverfls kirkju«") eða »tjöld um alla
kirkju og brún«^^). Bæði brún og borði er nefnt með

1) T. d. D. /. II, 484. 2) T. d. D. /. I, 416. 3) T. d. D. /. H,
437. 4) T. d. D. /. I, 409. 5) T. d. D. /. I, 405. 6) T. d. D. /. V,
265. 7) D. /. II, 85. Páll biskup lét tjalda stöpulinn i Skálliolti,
og átti til þess prenn tjöld. 5. I, 132. 8) D. /. IV, 238, II, 779
og víöar. 9) D. /. II, 616. 10) D. /. II, 683. 11) D. /. H, 119.
12) D. /. II. 775. 13) D. /. II, 771. 14) D. /. II, 635. 15) Alt lagt
tii af biskup Jóni. 16) D. /. II, 781. 17) D. /. III, 522.

KR, 6

í HJALTADAL

333

dúkum^) og er því ekkert að efa. Nefnd er brún með
ulIþeF), Hóladómkirkja átti

1374. Borða fimtiger álna og sex.
d.) Bjór hét sá partur af kirkjugafll, er lá ræfra
milli, og var þar hengt tjald, sem nefnt var bjórtjald^)
eða bjór^). Bjórarnir voru auðvitað tveir^) og eru þeir
þvi optast nefndir í fleirtölu og þá optast í sambandi
við tjöld, t. d. »tjöld umhverfis kirkju og bjórar««).
Hvergi er getið um stærð, verð eða frágang á bjórum.
HóJadómkirkja átti

1374. Bjóra 6.
Þegar stundir liðu fram, og helgi- og hátiðisdögum
fjölgaði — en þeir voru, þegar að siðaskiptunum leið,
orðnir æðimargir — fóru menn að gefasí upp á því
að vera að tjalda kirkjurnar og rýja á vixl, og kringum
1300 og úr þvi er ekki borið við að taka ofan tjöldin,
Það er þá orðíð svo ríkt í mönnum að kirkja standi
altaf altjölduð og ekki þurfi að vinna það starf, að þegar
verið er að ganga frá þeirri meðferð af Jónssögu Hóla-
biskups, sem útgefandi Biskupssagna kennir við Gunn-
laug munk og rituð er um 1300^), þykir sagan af Einari
djákna, sem sagt var frá hér áður, sem eptir elztu sög-
unni skrýddi kirkju á móti Andrés messudegi, svo ó-
eðlileg, að því er breytt í að hann hafl verið að skrýða
altari^). Eftir það er tjöldum og reflum vitanlega miklu
hættara við skemdum, og þvi varð að varna. Dúkar
þeir, sem, eins og getið var um, voru undir þeim hafðir
til að verja þau slagningi, voru liður í þeim vörnum,
enda eru þeir fyrst nefndir eptir 1300. En vitanlega
hlaut og að setjast á þau ryk og aðallega sót úr glóðar-
'kerjum og kertum. Var þvi daglega brugðið fyrir tjöldin
sótdriptum, og eru orðatiltæki eins og »tjöld umhverfis
kirkju, bjór og sótdripta^) eða »kirkja altjölduð með
bjórum og sótdriptum«^**) úr því mjög algeng. Á hátíð-

1) T. d. jD. /. III. 527, 566. 2) jD. J. III, 718. 3) /). J. II,
■768 og víöar. 4) D. /. II, 427 og víöar. 5) D. J. V, 251. 6) D, I.
1. 402. 7) Sjá bls. 11 hér ad framan. 8) B. S. I, 253. 9) D. /. II,
484. 10) D. /. II, 437.

334

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN T

um og tyllidögum hefur sótdriptinni verið svipt af-
Óefað hafa sótdriptirnar verið svo frágengnar að lýti væri
ekki að, sem ráða má af þvi að nefndar eru sótdriptir
blámerktar með tjöldum ^). En þrátt fyrir sótdriptir
og dúka hafa engin íslenzk tjöld geymst nútiðinni.

10.) Gólfábreiður (substratoria) voru á miðöldun-
um tiltölulega fátiðar bæði hér og annarstaðar. Var það að
vonum úti í löndum, þar sem gólfin opt voru skínandi
listaverk (mosaik o. s. frv.), en ekki er gott að gizka á,
hverju hér hefur valdið, Einkennilegastar og algengastar
gólfábreiður eru bjarnskinnin. Voru hvítabjarnarskinn,
að því er Olaus Magnus segir, höfð á altarisþrepum^).
Bjarnfell'*) og bjarnskinn**) eru nefnd opt, og er jafnvel
stundum greint svo nákvæmlega frá, að nefnt er bjarn-
skinn af hún^); optar er þó farið miður nákvæmlega í
sakirnar og látið duga að kalla það fótaskinn®) þó efa-
litið sé átt við bjarnskinn. En ekki var bjarnfeldum
ætlaður sá starfi einn að verja fætur kennimanna kali-
Þá var sá siður, að þeir sem höfðu útistöður, það er
að segja, vegna aíbrota sinna áttu ekki kirkjugengt,.
stóðu berfættir fyrir kirkjudyrum, og var sá siður hér
á landi, að fá þeim bjarnfeld til að standa á, svo að
þeir króknuðu ekki með öllu út af^). Nefnd er og
ábreiða®), ábreiðsP), fótaklæði^**), kögur") og salún^Or
og segja þau nöfn öU vel til sín nema salún, enda er
sagan af því bæði merkilegt og skemtilegt sýnishorn af
refilstigum málsins. Svo sem minst hefur verið á, voru
Hkaábreiðsl opt úr salúni og drógu af þvi heitið líka-

1) D. L II, 455. 2) ))Ita et de reliquis animalibus damnosis
in tota Septentrionáli plaga observatur, salvo quod pelles gran-
dium ursorum præsærlim alborum, scabellis sacrorum aUariuni,
ne frigus sacerdotibus noceat, substernentur«. Olaas Magnas: De
gentibus septentrionallbus historia, Amberg 1599. Lib. IV, cap.
XVI, bls. 157. 3) T. d. D, I. II, 469. 4) T. d. D. I. II, 453. 5) D-
L III, 550, Registur viö D. I. V nefnir ))bjarnfeldur á altarift, en
þaö er tekiö ranglega saman. 6) T. d. D. L II, 427. 7) B, S. I,
855. Sbr. Skriptabréf sira Póröar Roöbjartssonar 1431 D. L IV,
457. 8) T. d. D. /. IV, 374. 9) T, d. D. L II, 459. 10) T. d. D. L
II, 474. 11) D. L III, 553 og víöar. 12) T. d. D. L II, 635.

NR. 6

í HJALTADAL

335

salún, en af því virðist hafa leitt tvent, að ábreiðsl
annarsvegar hafi alment hlotið nafhið salún, en salúns-
vefnaður hinsvegar haíi hlotið nafnið ábreiðsl; gólf-
dúkar eru, eins og tekið var fram, greinilega nefndir
salún, en í máldaga einum er nefnd ábreiðslkápa^),
þ. e. kantarakápa, og verður hvergi séð, að ábreiðsl sé
eðlilegt samheiti við neitt það efni, er í kápur væri
hæft, nema einmitt við salún og þá i orðunum líka-
ábreiðsl — líkasalún; en salún var algengt kantarakápu-
efni, svo sem getið hefur verið. Ekki er talað um, hvar
í kirkjunum fótaskinnin og ábreiðslin voru höfð, en
^ðlilega hlýtur það að hafa verið þar sem kennimenn
helzt höfðust við, fyrir allari^), formum, stólum og
iektörum. Um frágang og verð hermir hvergi, nema
hvað nefnt er ábreiðsl á fimm aura^). Hóladómkirkja
^tti

1374. Kögra þrjá.
1396. Bjarnfeldi átta.
1525. 1) Bjarnfeldi fjóra. .

2) Kögra fjóra nýja.

3) Kögur lítinn með sækögur*).

4) — fornan.

. 1550. 1) Bjarnfeldi tvo.

2) Feldaslitur tvö.

3) Kögurfeldi þrjá^).

11.) Ýmiskonar dúka og efni er Hólakirkja talin
eiga, sem sumpart ekki verður ráðið í hvað er eða ekki
er kirkjuskrúði eins og það liggur fyrir, en vel hefði
mátt verða, ef úr hefði verið unnið, blátt áfram ósniðnir
<iúkar. Hóladómkirkja átti

1369. Pálmadagsdúka tvo.
Hvergi er i neinum, hvorki eldri né yngri, kirkjusiða-
bókum getið um neina slíka dúka, ekki heldur nefnir
handritið AM. 266, 4to, sem á bls. 2 lýsir nákvæmlega

1) D, I. III. 123. 2) Sbr. tilvitnuö uramæli Olai Magni.
Ð. /, II, 430. 4) í*. e. kögur (»frunsur<() úr sæi. 5) Meö kögur-
feldur er óefaö átt viö skinn, sem lagt er klæöi undir og utan
^eö, sYo úr þvi veröi kögur.

336

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

kírkjusiðunum á pálmadag, þá með einu orði. Ekki er
og heldur neitt atriði í helgisiðunum, það er gefi
visbendingu um nokkra þörf á slikum sérstökum dúk-
um, og er því blátt áfram ógjörningur að gjöra sér
með vissu i hugarlund við hvað er átt. Ef til viU gætu
dúkarnir hafa verið hafðir undir greinarnar sem vigðar
voru á pálmadag, þó hvorki sé þörfin brýn né greinileg*
Enn áttí Hóladómkirkja

1525, Himna tvo.
Frá þvi á 12. öld hafði verið siður að páfinn léti bera
yfir sér himin (baldachinum). Er Kristslikamadýrkunin
fór að magnast eptir að lögtekinn var dýridagur, var
farið með guðslikama í processíum undir himni, er fjórir
menn báru á stöngum, og var það orðið alsiða á 14»
og 15. öld. Það er óefað átt við tvo slíka himna hér,
og hafa þeir verið fágæti. Magnús lagabætir gaf Arna
biskupi Þorlákssyni ))baldiken það, sem hann gaf herra
Runólfi i Veri ábótaa^. Hér gæti auðvitað verið átt við
himin, orðanna vegna, en vegna tímans (lok 13. aldar)
verður að álita að átt sé við silkiefnið austræna með
því nafni.

Það hefur fráleitt verið fátitt að kirkjur væru for-
sjálir búmenn og ættu efni bæði i föt og dúka, því að
ekki var þá, eins og nú, hægt að fara í búðina, ef eitt-
hvað vantaði, enda eru þess dæmi, að kirkjum hafi
verið gefin fataefni og það rikulega. í erfðaskrá Björns
Jórsalafara 1405 segir: ))Item gefur eg kirkjunni í Vatns-
firði 12 stikur með bleikt lérept til messuklæða og þa^
til hökulsefnicí^), en það var ekki Htið sem mátti gjöra
af messuklæðum úr 12 stikum (riflega 10 m). Á dóm-
kirkjunni hlaut þetta að vera sérlega nauðsynlegt, þvi
hun gat þurft að sjá öðrum kirkjum fyrir skrúða, en
þar eð enginn gjaldeyrir var til í landinu, varð hún að
hafa auðæfi sin í einhverju og voru dúkar sæmileg eign,
enda opt notaðir til greiðslu í viðskiptum manna á meðal
einmitt af kirkjulegum stofnunum*). Hóladómkirkja átti

1) B. 5. I, 713. 2) Ð. I. III, 702-3. 3) T. d. D. 1. V, 722.

NR. 6

í HJALTADAL

337

1374. 1) Átta álnir með strik^).

2) Gullhlöð smá fimm.
1396. Fjórar álnir strik.
1525. 1) Búkram með fargan^) 40 stikur«).

2) ófargað 30 stikur.

3) Stafadúk*) 30 stikur.

4) Kolneskt^) 20 stikur.

5) Dúk glitaðan 20 stikur.

6) — — 10 stikur.

7) Arest^) 100 stikur.

8) Varpaðan dúk 10 stikur.

9) — 7V2 alin.

10) Hringofna dúka (síridúka) 2, hvor 6 stikur...

III. Eirbjnáhöld. Pó að það séu kirkju- og kenni-
mannaskrúðarnir og kirkiusiðirnir, sem settu svipinn á
guðsþjónustuna, þá eru þó kirkjuáhöldin, sem mikið
minna her á, að öllu leyti þýðingarmeiri, ekki aðeins
fyrir helgi sakir, af því að þau komast i náið samband
við sakramentin, heldur og fyrir það, að án þeirra,
sumra að minsta kosti, var og er beint likamlega ó-
mögulegt að koma helgiathöfnunum i framkvæmd. Má
skipta kirkjuáhöldunum í 10 flokka: 1) Sakramentis-
áhöld, 2) Vatnsker, 3) Helgir dómar og skrin, 4) Ljós-
og eldsáhöld, 5) Píslarmörk, 6) Likneski, 7) Sæli og
lektarar, 8) Klukkur, 9) Hirðslur og 10) Graftól.

1.) Sakramentin eru, svo sem kunnugt er, 7 talsins
og þarf til framkvæmdar 6 þeirra — skirnar, altaris,
biskupanar, skripta, prestvigslu og oleanar sakrament-
anna — sérstök áhöid.

a.) Altarissakramentið er framið á altari; þarf til

1) Strik og strip (norskt) er einskonar röndóttur silkivefn-
aöur. Hefur Matth. pjóöminjav, Póröarson góöfúslega látiö mér
Þessa fræöslu í té. 2) =: steint. 3) Stikan = 2 álnir; alin = 46
cm. 4) Gæti veriö sama og fustan, ef þaö orö, eins og getiö
hefur veriö til, væri komiö af latneska oröinu fustis — póstur,
stafur. 5) KölnarvefnaÖur var á miööldum frægur, sérstaklega
naessufataefni. 6) Mislitur lindúkur, kendur viö borgina Arras á
Frakklandi, sbr. Lexicon infimœ latiniiatis.

338

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

þess, auk þeirra dúka, sem getið hefur verið, og altaris-
steins, kaleik og patínu^). Uppruni og þróun skiptir
hér engu máli, því þegar kristni fluttist hingað, voru
bæði búín að fá á sig það snið, sem þau hafa enn:
bikarsbolli á fæti og diskur er fellur yfir bollann. Eitt-
hvað virðist patínunotkun þó hafa verið takmörkuð
fram á miðja 14. öld, því Jón biskup Sigurðsson býður
i skipan sinni 1345, að prestar »neyti guðs Hkama af
patinua^). Ekki eru til nein íslenzk ákvæði um, úr hverju
kaleikur og patína skyldu vera, en í Gratian er tiltekið,
að þessi áhöld megi vera úr gulli, silfri eða tini, en
bannað að þau sé úr kopar, messing, tré eða gleri^).
Að vísu eru hér nefndir gullkaleikar^), silfurkaleikar
ógyltir^), silfurkaleikar gyltir®) og algyltir^), en eptir
reglunni hefur þó ekki verið farið nema þegar svo bar
undir, því einnig er nefndur glerkaleikur^), koparkaleik-
ur^) og eirpatína^**). Um fráganginn er stundum getið,
t. d. ))gullkaleikur með gyltum smisum«^^), »kaleikur
með viravirkjum algyldur«^^), en langoptast er þess þó
getið, hvað kaleikarnir vegi, séu þeir úr dýrum málmi,
't. d. »kaleikur er stendur 11 aura«^*), »silfurkaleikur
gyltur er vegur 12 aura«**). En hér um eru svo miklu
'betri gögn en máldagarnir, nefnilega kaleikarnir sjálfir.
I Þjóðminjasafninu í Reykjavik eru að minsta kosti 11
kaleikar, sem áreiðanlega eru frá miðöldum^^), allif úr
silfri og hinir prýðilegustu að gerð, sumir með róm-
önsku sniði, sumir með gotnesku, og eru tveir þeirra,
annar frá Skálholti^^) og hinn frá Grund^'), sannnefnd
listaverk, og er hinn siðarnefndi settur gimsteinum.

1) T. d. D. /. I, 243. 2) D. L II, 795. 3) Decretum, pars
tertia de consecratione, canon 44, 45, distinctio I, sbr, Decre-
talia Gregorii caput 5, liber I, titulus 14. 4) T. d. D. L I, 417.
5) T. d. D. /. II, 737. 6) T. d. D. L I, 402. 7) T. d. D. L II, 259.
8) D. /. III, 512. 9) D. L VII, 43. 10) D. L IX, 322. 11) D, /. IV,
104. 12) Ibid. 13) D. L II, 378. 14) D, L II, 463. 15) Nr. 2596,
3436, 5599 a— b, 5908, 6120 a~b, 6168 a-b, 6236, 6267 a—b, 6440
a— b, og auk þess tveir í Vídalínssafni. 16) Nr. 2596. 17) í
Vídalínssafni.

NR. 6

í HJALTADAL

339

Hafa beztu kaleikar opt verið það; að minsta kosti var
guUkaleikur sá, er Klængur biskup lagði Skálholtskirkju,
settur gimsteinum^). í þjóðminjasafni Dana eru og til
þrír, en hinn fjórði að dómi Wallems^) er kókoshnot
silfurbúin og komin frá Odda. Wallem kvartar undan
þvi, að ekki sé getið um þennan kaleik i Oddamáldög-
um, en það er engin furða, því þetta hefur aldrei í upp-
hafi kaleikur verið. Það sýnir lag og hvað eina; þvottur
hans við altari væri erfiður; í stuttu niáli, það er lítúr-
giskt ómögulegt. Hann er veraldlegur bikar, svokallað
mösurker, sem opt er nefnt^). Verðmæti kaleika er
nokkrum sinnum nefnt, t. d. kaleikur virtur á 4 hund-
ruð^), kaleikur fyrir hálfa fimtu mörk^). Optast var
kaleikur nefndur því nafni; þó er til messukaleikur®)
og kirkjukaleikur'). Fyrir mun það hafa komið, að
gefin væru til veraldleg ker, svo af þeim væru gjörðir
kaleikar; getið er um ))silfurskál til að gjöra afkaleik«*).
Getið er um kaleikshús^). Kaleik hverjum fylgdi patina
samstæð, og var á barminn optast markaður kross (vígslu-
mark), en þar mynnist prestur við hana áður en hann
brýtur á henni brauðið í messunni. Hóladómkirkja átti:

1374. 1) Gullkaleika tvo.
2) Kaleika gylta sjö.

1396. 1) Gullkaleika tvo.

2) Kaleika gylta sjö,

3) ógylta þrjá.

1500. Kaleika 6 og 1 brotinn (o: alls 7); tveir af
þeim, sem eru dýrlingaeign^**), eru úr gulli,
hinir gyltir nema tveir.

1525. 1) GuUkaleik með gullpatinu, er vegur nær

hálfa níundu mörk^^).

1) B. S, I, 83. 2) Myndaöir hjá Wallem 73. 3) T. d. í Hóla-
máldögunum 1374 og 1396. Dregur nafn af borginni Mosul í Persiu,
4) D. L II, 775. 5) D. 1. II, 771. 6) D. L V, 301. 7) D. L V, 266.

-ö. L IV, 154. 9) D. /. VI, 328. 10) Siöur var aö gefa gripi til
ákveöins altaris og var þá taliö gefiö þeim dýrling, er altariö
Var helgaö. 11) Er þetta kaleikurinn, er danskir rændu á Hólum
-og biskup Gottskálk lagöi til.

22

340 DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

2) Silfurkaleika 19 með patínum.
1550. 1) Gullkaleik hálfa niundu mörk^),

2) Kaleika átta með patínum.

3) litla fimm^).

4) Kaleik einn^).

Laurentius biskup lét gullsmið þann, er Eyjólfur
hét, smiða handa dómkírkjunni kaleik sæmilegan, sem
gæti verið annar þeirra gullkaleika, sem dómkirkjan á
1374. í þessu sambandi má geta þess, að Wallem tekur
það réttilega fram, að ekki bendi neitt á» að hér á
landi haíi verið notuð sia við kaleiksvinið eða að leik-
menn hafi drukkið blóðið um pípu, og er það sizt að^
furða, því sá siður var aldrei til á Norðurlöndum, sem
hann vill þó láta hafa verið*). Ber hann fyrir sig^
að i skrá yfir gripi, sem teknir hafi verið um siða*
skiptin á Ólafskirkju í Wisby á Gotlandi, sé nefnt: »1
Rorichin do man spollinge dorch gegeben«. Þennan
stað hefur hann þó misskilið, þvi þetta þýðir: »pipa, sem
þeim er spilla niður er gefið um<(, og er það auðséð^
að þetta er ætlað örvasa prestum, svo þeír steypi ekki
niður sakramentinu, er þeir syngja messu, en það þótti
hið mesta óhapp, ef slikt bar undir, og hlauzt af margs-
konar bjástur og umstang, svo sem getið er. A sama sta&
segir Wallem, að á Tjörn sé 1394 nefndur spónn til að^
»flytja ofláturnar úr huslkerinu«. Er þessi skýring á
brauðspónum röng, sem minst gjörir til, því þeir tíðk-
uðust aðeins í austurlenzku kirkjunum. Spónninn á
Tjörn er reykelsisspónn.

Sakramentið var framleitt i kaleik og á patinu undir
messu, en aldrei utan. Fyrir því varð að geyma það,
svo að það væri sjúkum til reiðu milli messna. Sá sið-
ur var hér á landi jafngamall kristni, og brann fyrsta
Hólakirkja, sú er Oxi bygði á árabih'nu 1050—1106, upp
»með öllu skrúði sinu og leyndum dómi guðs<( )•

1) Petta er kaleikurinn, sem danskir rændu á Hólum og
biskup Gottskálk lagöí til. 2) Biskup Jón lagöí til. 3) Var tek-
inn i Sauöafellsreiö. 4) Wallem 76. 5) Sjá bls. 8 í pessu riti.

NR. 6

í HJALTADAL

341

Biskupastatútur kveða svo á, að eucharistiam skuli
geyma í læstri hirðslu, svo enginu maður eða óhrein-
indi nái til, og leggja afsetningu við, ef hundur eða
mús kemst í^), sem eptir þessum bókum ekki hefur
verið dæmalaust. En geymt mun það að jafnaði hafa
verið í messufatakistu^). Ekki máttu prestar geyma
þjónustu lengur en mánuð og skyldu þá endurnýja^).
Var sakramentið geymt í sérstöku keri, sem nefndist
ýmsum nöfnum: propitiatorium*) — og var það heiti
algengast — , þjónustuhús^), þjónustuker*), þjónustu-
buðkur^), huslker^), sem dró nafn sitt af gotneska orð-
inu hunsl, sem þýðir brauð, eucharistiarium^), en sakra-
mentið heitir á grisku evxaQiona, og guðslíkamahús^**).
Varð vitanlega að hafa það úr góðum efnum eins og
kaleikinn, enda eru þau nefnd með silfur^^), með silfur
gylt^*), með silfur og kopar utan^*), með kopar^*), for-
gylt með kopar^*), og með tönn^®). Nefnd eru og
nokkur ker, sem auðsjáanlega hafa ekki i öndverðu
verið ætluð undir sakramentið, svo sem ))silfurhirðsla
litil er geymt er i corpus Christia^'^) og ))fílsbeinsbuðkur
er fyrir huslker er haft<(^'). Wallem heldur^^), að oílátu-
buðkur og baksturbuðkur séu heiti á huslkeri, en það
er með öUu rangt og gjörósamrýmanlegt eðlilegum
skilningi á fyrirbrigðum rómverskrar kristni, þvi engum
kaþólskum leikmanni, hvað þá heldur presti, en þeir
hafa samið máldagaua, hefur nokkurn tima dottið i hug
að kalla guðslikama bakstur eða oflátu ; þvi veldur
trúin á svonefnda transsubstantiation, þ. e. að brauð
og vin sé sannarlega, virkilega og verulega likami Krists

1) D, L II, 276, 518. 2) Sbr. AM. 266, 4to, bls. 2. 3) D, 1. I,
435. Nú á dögum má ekki geyraa guðsiikama lengur en háifan
tnánuö; raygla sækir sem sé ákaft á brauöiö. 4) T. d. D. 1. II,
433. 5) T. d. D. L III, 171. 6) T. d. D, L II, 440. 7) T. d. D. L
II, 446. 8) T. d. /). L III, 213. Skýringin i registri D. I. II, er
röng. 9) T. d. D. /. IV, 181. 10) T. d. D. L III, 531. 11) T. d.
-ö. /. III, 160. 12) T. d. D. L II, 681. 13) T. d. IV, 74. 14) T. d.
-D. /. IV, 117. 15) T. d. Z). /. IV, 423. 16) T, d. D. L IV, 107.
17) D. L II, 474, III, 160. 18) D. L IV, 138. 19) Bis. 75.

22*

342

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

og blóð aðeins í gerfi brauðs og vins. Oflátubuðkar eru
vitanlega ílát undir óvígt altarisbrauð, Gerð á huslkerj-
um var með ýmsum hætti; það gat verið fótarlaus
baukur með loki og það gat verið lokað ker á stétt^),
og optsinnis var það í dúfulíki; var það og opt hengt
upp í húfuna yflr altarinu. Ekki virðist það hafa verið
algengt, en fyrir kom það, því nefnt er »huslker hang-
andi«*). Venjulegasta heitið latneska á huslkeri var
pyxis. Margsinnis er getið um þyngd á huslkeri lir göf-
ugum málmi, t. d. propitiatorium 6 aura af silfri®) og
þar fram eptir götunum. Á fráganginn er sjaldan minst;
þó er nefnt »eucharistiarium með silfur gylt og grafið
og amúleraðcc^) og »propitiatorium með silfurbúnaði og
ofan)á hani«^). Um verðmæti huslkerja er til nógu
skemtilegt og greinargott gagn; það er kaupbréf um
slikt ker frá 1473. Steingrímur Isleifsson selur Einari
bróður sinum ábóta á Munkaþverá propitiatorium með
silfur, er vegur vart fjórar merkur, »klaustrinu íil heið-
urs og sæmdar og fullrar eignar«, en fyrir það skyldi
ábóti gjalda 10 málnytu kúgildi og fimm geldfjár kú-
gildi eptir vorlagi, tvituga voð, 2 stikur klæðis og 2
klippinga upp á hvert ár meðan fimm hundruð stæðu
eptir ógreidd®). Mikið gat myntarleysið gert miðalda-
viðskipti kringileg. Huslker islenzk eru engin til nú svo
vitað sé. Nú er það auðskilið, að ekki hefur verið
hægt að bera sakramentið til sjúkra í huslkerjunum
sjálfum; það hefði verið of óhentugt, ef um langa leið
hefði verið að ræða og i vondu veðri, og eru til tvenn
ákvæði um það, annað frá 1290 i skipan Jörundar
erkibiskups; þar segir, að prestar skuli, ef leið sé löng,
bera sakramentið »á hálsi sér í hreinum pungi eða
skjóðu og geyma vandlega það, sem afgengur«'); hitt er
í skipan Eilífs og Jóns frá 1323, og þar segir: »Presíur
skal hvern tíma er hann fer í hérað í nauðsýn til sjúks

1) Stéttarker, sem opt eru nefnd í máldögum, eru aö jafn-
aöi ekki huslker, heldur bikarar til veraldlegra nota, pó svo se
ekki i Hólamáldögunum. 2) D. I. V, 325. 3) Ð. 1. II, 456. 4) D. L
IV, 181. 5) D. L III, 565. 6) /). L V, 722. 7) D. L 11, 276.

NR. 6

í HJALTADAL

343

manns hafa með sér viaticumi) hreinlega geymt í hand-
bók og bera sjálfur fyrir sér á brjósti bæði til kirkju
og frá og eigi öðrum i hendum fá, nema prestur sé
eða djákn«^). Auðséð er, að hér hafa báðar aðferðirnar
verið hafðar, þvi allopt eru nefndir huslpungar^) eða
pungar*), og hafa þeir verið vandaðir eins og sómdi,
enda er nefndur bæði huslpungur með pelP) og silki-
pungur^), en um geymslu sakramentisins í handbók
segir Hólamáldaginn 1550 glögglega. í huslkerjum og
öðrum sakramentishirðslum áíti Hóladómkirkja:

1374. 1) Propitiatorium Maríu með silfur.
2) Stéttarker.

1396. !)• Propitiatorium litið.
2) Stéttarker gylt.

1500. Propitiatoria 2 úr silfri gylt.

1525. 1) PropitiatoriumO stórt forgylt.
2) ' lítið með silfur.

1550. Propitiatorium®) með silfur, sem hafa má i
handbókarhúsum ^).

Eptir að festum corporis Christi — dýridagur, nýja-
hald — var orðið lögmætur helgidagur um alla kirkjuna,
er eins og breytist dýrkun altarissakramentisins og taki
stakkaskiptum á ytri manninn. Sakramentið er úr því
ekki aðeins »guðslikami, er kallast englabrauð og veg-
farandi manna fæðaft^**), heldur verður það nú nokk-
urskonar helgur dómur, sem það reyndar altaf hafði
verið, en nokkuð í sama skilningi og dómar helgra
^anna. Helgir dómar voru hafðir til sýnis á altarinu
og bornir í prósessíum, og varð úr þvi að koma sakra-
mentinu fyrir í þar til hæfu keri. Um nokkurt skeið
höfðu i útlöndum þekst svonefnd monstrantia eða osten-

1) Vegarnesti. Svo er sakramentiö nefnt, er paö er fært deyj-
andi mönnum. 2) D, I. II, 527. 3) T. d. D. /. II, 404. 4) T. d.
-ö. /. III, 522. 5) D. L IV, 196. 6) />. /. III, 288. 7) í textanum
stendur proficiatorium, 8) í textanum stendur prostorium. 9) Er
hér átt viö huslker, sem bera má sakramentið í til sjukra, og
sést, aö þaö var haft í húsunum, ea ekki í bókÍDni sjálfri
10) Sjá B. 5. í, 249.

344

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

soria, þ. e. sýniker undir helga dóma; voru það gler-
hylki í prýðilegri umgjörð og á fæti þar sem geyma mátti
helgan dóm sýnilegan^). Þetta ker var með örlitlum
breytingum tilvalið undir sakramentið. Það var kaleiks-
fótur, en miklu stærri, ofan á honum mikil gotnesk
turnbygging og i henni miðri glergluggi eða horn, en
fyrir aptan hann var sakramentið haft fest í tunglmyndaða
kló, sem nefnd var lunula eða pyxis. Það er fyrst eptir
1316^), að sakramentis-prósessíurnar (teosphoriskar pró-
sessíur) hefjast, og með þeim fara sakramentis-monstrans-
arnir að verða algengir. Fyrsta sinn er hér á landi sýnist
vera nefnt monstrans er 1391, og er ekki voa á því fyr;
þá á Grenjaðarstaðarkirkja ))propitiatorium og annað
innani«®), og getur þar ekki verið átt við annað en
monstrans með lunula. Að svo sé í raun réttri, sést á
lýsingunni á monslransi þvi, sem Möðruvellir í Eyja-
firði eiga 1461, ))propiliatorium með kopar forgylt og
er horn í miðju og annað litið með silfur þar innaní<(^).
Monstransið er fyrst nefnt þvi nafni hér á landi 1488 i
Odda. Monströns voru og eru enn dýrgripir mestu bæði
að efni til og frágangi og voru það vitanlega eins hér
sem annarstaðar. Monströns eru hér svo sjaldan nefnd,
að auðséð er, að þau hafa aðeins verið búin að tylla
hér tánni, en ekki koma fyrir sig fótunum, er siða-
skiptin komu, Héðan af landi eru nú engin monströns
til. Monstransfótur sá, sem Sigurður málari telur forn-
gripasafnið eiga^), er fótur undan píslarmarki af alveg
sérstakri gerð, sem siðar mun vikið að. Þykir Sigurði
áletrunin ))Jesus Nasarenus rex judæorum« mæla á
móti því, að fótur þessi geti verið undan krossi, sem
vitanlega er mesta fjarstæða; þetta stóð á krossi Krists
og á flestum eptirmyndum hans. Hóladómkirkja átti
1500. Propitiatorium úr silfri og i þvi pyxis úr silfri
undir guðs likama.

1) Otte I, 208. 2) Paö ár var Dýridagur geröur aö allsherjar
helgidegi, en lögtekinn hér 1325. /. A. 305. 3) D, L IV, 21. 4) D.
L V, 307. 5) Skýrsla um Forngripasafn II, Kbh. 1824, 31. V\óó-
minjas. ísl. nr. 415.

TíR. 6

í HJALTADAL

345

1550. 1) Monsírancium stórt forgylt með silfur.
2) — minna.

Aðalefnin i sakramentinu voru vin og brauð. Svo
«em kunnugt er, neyttu aðeins prestar vínsins, og skyldi
það vera lireint drúfuvin (vinum de vite)^), blandið
vatni, þó ekki meira en svo, að enn mætti vín kalla;
en vinið skyldu prestar taka hjá próföstum, en prófast-
ar hjá biskupi^). Siglingin var stundnm ekki góð, og
varð þá erfitt með aðdrætti á vini; t. d. kom 1350
^kkert skip af Noregi til íslands, og var )>vín lítið, svo
að lagðist af messusöngur að öllum útkirkjum á
landinucc^), og var það ekki fyrsta skipti; 1326 hafði
lika verið svo vínfátt í Skálholtsbiskupsdæmi, að sum-
staðar lagðist af messusöngur*). Árið 1202 kom hingað
til lands Jón Grænlendingabiskup Sverrisfóstri og gaf
hann »mönnum ráð til, hversu vín skal gjöra af krækí-
berjum, eptir því sem Sverrir konungur hafði honum
fyrir sagto:^); hefur þetta óefað átt að miða til, að ekki
félli messusöngur sakir vínskorts, þótt ógild yrði reyndar
innsetningin að lögum. Vínið og vatnið var haft í tveim
litlum könnum (ampullæ), sem á íslenzku voru nefndar
ýmist ampli, ampull, hömpull eða ömpull; var vinið í
annari, vatnið i hinni. Amplar voru ýmist úr dýrum
málmi með fögruverki — »amúlleraður ömpulk®) — eða
úr lakara efni, t, d. tini'), og voru þeir stundum, svo
að síður félli þeir um koll, settir á gálga, svonefndan
könnustól^). Þegar Árni Magnússon kom á Hóla, var
þar til ömpull, og lýsir hann honum svo: ))AmpIi er lítil
vambarkanna, loklaus, með handarhalldi, meinast hafa
verið brúkað til vatns, sem blandaðist i kaleik. Ein
fylgir Hóladómkírkju, er af silfri. Vidi«^). Undir vatnið
sýnast stundum hafa verið höfð horn^*'), og voru þau
kölluð messuhorn^^) eða vatnshorn^'). Nú eru engir
hömplar til af Islandi. Hóladómkirkja átti:

1) Decretum Gratiani, pars 111, de consecratione, canon 1—7,
distinctio 2. 2) D, L II, 800, sbr. IV, 588. 3) L A. 355. 4) L A. 396,
5) B, S. I, 135. 6) jD. I. III, 242. 7) D. /. III, 482. 8) D. /. III. 577.
ð) Z). /. III, 608. 10) D, L III, 528. 11) D. L V, 267. 12) />. /. IX, 317.

346

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

1374, 1) Ampla tvo með silfur.

2) — þrjá með kopar.

3) — tvo með tin.
1396, 1) — tvo með silfur.

2) — tvo með kopar.

3) — tvo raeð tin.
1525. 1) Silfurhömpla tvo.

2) Tinhömpla tvo.

3) Koparhömpul.

4) TinhömpuP);
1550, 1) Koparhömpla tvo.

2) Hömpla tvo^).
Annað aðalefnið i sakramentinu var brauð, og skyldi
það eptir fornum sið kirkjunnar vera gjört úr hreinu
hveiti og vatni og vera ósýrt (panis azymus)^); voru
það oflátur með sama hætti og við þekkjum þær nú,
og voru þær tvennskonar; stórar til að brjóta í mess-
unni, minni til að gefa söfnuðinum, og voru markaðar
á þær myndir eða staíir, t. d. Alpha og Omega eins og
Laurentiusarsaga segir, Bakaðar voru ofláturnar á hverj-
um kirkjustað, en taka skyldu prófastar hveiti á bisk-
upsstólnum og býta út með prestum sínum*). Bakað
var brauðið með sérstökum járnum — töngum, bakst-
urjárnum, sem viða eru nefnd^), — en til að stinga oflát-
una út úr brauðhleifnum var notað svonefnt oflátu-
járn^) (ferrum characteratum, ferrum oblatorum)^), og
var það siðan geymt í oflátubuðk®) eða baksturbuðk^),
þar til það var notað. Kirkjur áttu sjaldan bakstur
fyrirliggjandi, því honum var mjög myglugjarnt, og það
er því að vonum, að hann er ekki nefndur nema einu
sinni'**). í t*jóðminjasafni voru eru til 4 baksturjárn^^)*

1) í biskupskapellu. 2) Bersýailega sömu hömplarnir öU árin.
3) Sbr. Decretum Graliani, pars tertia de consecratione, canon 4, 5,
distinctio 2. 4) D. L II, 800, sbr. IV, 588. 5) T. d. D. L I, 266.
6) T. d. D, 7. III, 1. 7) Otte I, 234. 8) T. d. Ð. /. IV, 44. 9) T. d.
D. /. III, 514. 10) D. L III. 518. Wallem heldur bls. 78, að kirkju-
bakstur »trygt kan betragtes som synonymt med baksturjárn«, sem
vitanlega er fáránleg vitleysa. 11) Nr. 4036, 4396, 6179, 6231.

NR. 6

í HJALTADAL

347

en óvíst er hvort nokkurt þeirra er frá miðöldum, og
eitt þeirra er með ártalinu 1668^), en er þó sennilegt,
að þau hafi altaf verið svipuð; eru það tangir með
löngum sköptum, með breiðum, ferstrendum kjapti;.
í hann var deiginu helt og sem snöggvast brugðið i eld.
Oflátujárn það, sem þar er tiP), er bersýnilega mjög
ungL Oflátubuðkar frá miðöldum þekkjast engir. Hóla-
dómkirkja átti:

1374. Baksturmunnlaug')
1396. 1) Baksturjárn fimm.

2) Sáðajárn^).
1525. 1) Baksturjárn þrjú.

2) Öskjur fjórar^).
1550. 1) Baksturjárn þrenn.
2) Eskjur tvær^).
Hér má geta um einkennilegt áhald, þó Hóladóm--
kirkja eigi það ekki, og það er aðeins nefnt einu sinni,
á Saurbæ á Kjalarnesi 1220; það er skafjárn^); er það-
nefnt innan um eintóma kirkjugripi og auðséð, til hvers
það er ætlað. Svo segir i skipan Eilifs og Jóns: »Með
allri geymslu skulu prestar sjá að engi óhreinindi komi
i kaleik, og að engi dropi megi úr honum koma de
sanguine Christi (þ, e. af blóði Krists) á klæði eður á
altari. En ef fyrir sakir vangeymslu kemur á corporale
eður á altarisblæju> þá skal þvo yfir kaleik með þrenn-
um vötnum, og skal þá ablutionem (þ. e. eiginlega úr-
þvætti, þvottavatn) sjálfur prestur taka, en ef á altari
kemur eða á öðrum stað eður stein, þá skal prestur
þann dropa, sem gjörst hann má með tungu sinni af-
sleikja og skafa síðan eptir eða telgja og brenna spón-

1) Nr, 4036. 2) Nr. 5551. 3) Vafalaust skál til aÖ geyma i
bakstur; hann hefur sjálfsagt veriö uppgangssamur á Hólum.
Wallem heldur bls. 78, aö petta sé áhald til aö baka oílátur í,.
en paö nær engri átt; pær voru bakaöar í járni — annars heföu
þær orpist, 4) Hér er vitanlega um einhverja misskript aö ræöa,
en paö er nefnt i sama andartaki og baksturjárnin og hlýtur
þvi aö vera oflátujárn. 5) Sýnist ekki geta veriö annaö en
oflátubuökar. 6) D, L I, 402.

348

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

una og steypa ösku í altari eða hjá, svo að eigi verði
troðin«^). Skafjárnið er bersýnilega til þess ætlað að
skafa með altarið, ef svo misferst með blóð Krists sem
skipanin gjörir ráð fyrir.

b.) Við skírnarsakramentið, biskupan, prestvígslu og
olean var viðhöfð smurning, og til hennar höfð þrenns-
konar olía, er biskupar einir gátu vígt, og gjörðu þeir
það á skírdag. 1202 fór Jón Grænlendingabiskup »1
Skálholt á fund Páls biskups og kom þar að skirdegi
og vigðu þeir báðir mikinn krismaa^). Olíurnar eru
sjúkraolia (oleum infirmorum), skírnarolia (oleum ca-
techumecorum) og krisma (chi'isma). Oliurnar tvær
fyrrnefndu voru annaðhvort línolía eða viðsmjör, alt
eptir efnum og ástæðum, og enginn eðlismunur þeirra
annar en vígsluformálinn. Krisma aptur var línolía eða
viðsmjör blandið balsami. Vigir biskup fyrst örlitið bal-
sam á patinu og siðan oliuna, sem ætiuð er i krismað,
blandar þá hvorutveggju saman og blessar það siðan,
og er það þá krisma orðið. Balsam er ilmandi smyrsl, er
draga nafn sitt af borginni Balsora i Persiu og eru unnin
úr austrænum viði, sem á latínu heitir balsamodendron
gilladense, og eru þau smyrsl enn þann dag i dag afar-
dýr. Það væri þvi ekki nema vonlegt, þó hér hefði stund-
um orðið balsamskortur; þó er þess hvergi getið, en
hætta hefur þótt á þvi, þvi útlendir biskupar, sem
vilja gjöra hinum íslenzku félögum sínum vel til, slægj-
ast eptir að gefa þeim balsam. Eilifur erkibiskup gefur
Laurentiusi biskupi tvo balsambuðka^), og Nikulás
biskup í Osló sendi Páli biskupi ))balsam svo mikinn
að von var að það yrði aldrei að vandræðum siðan,
en ekki var annað jafntórugætt, er að skyldu þurfti að
hafa, hafði það og kostað eigi minna en nokkrar merkur
brends silfurs<(^), og er hér auðfundinn feginleikurinn
yíir þvi, að nú þurfti ekki að óttast skortinn. Oliur
nýjar skyldu prestar taka á hverjum 12 mánuðum^) af

1) D. I. 11, 561-2. 2) B, S, I, 135. 3) B. S. I, 872. 4) B. S.
JI, 143. 5) D. L II, 805.

NR. 6 í HJALTADAL 349

próföstum sínum, sem aptur tóku krismuna á biskups-
stólnum^). Geyma skyldu prestar oliurnar vandlega og
hreinlega í læstri hirðslu, nákvæmlega eins og altaris-
sakramentið, og lá við afsetning, ef út af brá^). Þegar
prestar hér á landi oleuðu, notuðu þeir til þess odd-
mjóa spýtu, sem þeir vættu í oliunni; annarstaðar not-
uðu menn pensil eða þumalíingurinn, eins og nú er
algengast. Spýta þessi var nefnd krismaspýta, og var
ekki talið helgidagsbrot að tálga hana, jafnvel þó á
jóladag eða páskadag væri^). Sjúkraolían var notuð, er
veita skyldi sjúkum oleunarsakramentið (extrema unctio);
var með henni gjört krossmark á skilningarvitin fimm:
augu (sjón), eyru (heyrn), nef (þefjan), munn (smekk)
og hendur (tílfinning), svo og á lendar og fætur. Leik-
menn voru smurðir í lófann, prestar á handarbakið, —
þeir höfðu i prestvigslunni verið smurðir í lófann, og
ekki mátti tvismyrja sama líkamshluta, — Voru síðan
bundnir dreglar um hina oleuðu staði, svo sem við
skírn og biskupan*). Með skírnarolíunni gjörði prestur
fyrir skírnina kross á bak og brjóst skírnarþega^), en
eptir skirnina smurði hann höfuð hans með krismu®)
og þurkaði síðan olíuna af. í biskupan smurði biskup
þann, er ferma skyldi, í kross með krismu; voru siðan
knýttir svo breiðir dreglar um höfuð þess, er fermdur
var, að krismakrossinn hyldist; lágu dreglarnir á í þrjár
nætur, og lá við skript, ef af féllu; siðan var leyst frá og
höfuðið þvegið i lút og vörmu vatni, en dreglarnir brendir ^).
Við prestvigslu smurði biskup hendur prestlingsins með
skírnarolíu (ekki krismu), og i biskupsvígslu smyr vigslu-
biskup höfuð vigsluþega með krismu. Með krismu
smurði og biskup í altarisvigslu altari í kross á ISstöð-
um, 5 þar sem helgur dómurinn var geymdur og 5 á
steininn, sem lokaði þeim stað, sinn í hverju horni og
einn í miðið, og svo aptur, er búið var að leggja hann

1) D. L II, 800. 2) D, 1. II, 518. 3) D. 7. II, 800, 811. 4) B,
S. I, 111, Nú er sú lízka af, og er olían purkuö af jafnharöan.
5) D. L II, 516. 6) Ibid. 7) D. L II, 50, sbr. Kristinrélt Árna
biskups kap. 21.

.350

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

yfir, og smurði hann siðan altarið í kross á 5 stöðum
með skírnarolíu, á hverju horni og í miðið, og gjörði
hann það tvivegis, og svo smurði hann með sama hætti
altarisstein, er hann vígði hann. Er biskup vigði kirkju,
smurði hann 12 staði á kirkjuveggnum, 5 lcrossmörk
á hvern með krismu, og því vigðist i veggjum kirkja^).
Með krismu smurði biskup og patínu og kaleik í vígslu
þeirra gripa. Geymdar voru allar þrjár olíur í einu
keri, með sinu hólfi fyrir hverja tegund, og var það
kallað krismaker^), er það nefnt úr tönn^), grafið með
tönn*) og með kopar^). Vafalaust er það, að fjölmargir
af buðkum þeim, sem eru nefndir, eru krismabuðkar,
og er það einna bersýnilegast af því, að í Saurbæjar-
máldaga eru nefndir buðkar þrir*^), auðsjáanlega sinn
undir hverja olíutegund. Islenzk krismaker eru nú engin
til. Hóladómkirkja átti:

1374. 1) Buðk með silfur.

2) Buðka þrjá með balsamum^).

3) Könnubrot og aðra með oleum^).
1396. Silfurbuðk.

1525. 1) Krismaflöskur þrjár með silfur.

2) Tinflöskur tvær.

3) Krismaker tvö.

4) Balsamum.

1550. 1) Krismaflöskur þrjár með silfur.
2) Látúnsbuðk.

c.) Aðalefnið, sem notað var i skírninni, var vatn,
en auk skírnaroHunnar og krismunnar var og notað salt.
Skyldi prestur gefa barninu »salt vígt((®) og sagði um
leið eitthvað á þessa leið: »Accipe sal sapientiæ, pro-

1) N. G. L. V, 24. 2) T. d. D. 1. I. 219. 3) D. I. 11. 677.
4) D. L IV, 182. 5) D. I, IV, 372. 6) ö. /. I, 402, 7) Walkm bls.
79 heldur, aö hér sé um krisraaker aö ræöa, sinn buökinn undir
hverja oliutegund, en þaö er mísskiiningur af þvi sprottinn, að
hann veit ekki, aö balsamum er aöeins efni i krísma, sem bisk-
upsstólarnir vitanlega uröu aö leggja til, og þetta er geyrasluker
undir þaö. 8) Hér er vafalaust um óvígöa oliu aö ræöa. 9) D.
L II, 35.

NR. 6

í HJALTADAL

351

piliatio sit tibi in vitam æternam«^), þ. e.: Meðtak salt
og veitist þér náð í eilífu lííi. Var skírnarsaltið haft í
sérstöku keri, sem ýmist var nefnt saltker^), saltkall^)
og salthömpull*). Hóiastaður á að visu 1374 eitt saltker
lokað, en auðséð er á öllu, að þar er átt við veraldlegt
saltker. Tvær voru tegundir vatns, er nota mátti við
skirnir. Hið venjulega skírnarvatn, vigt á laugardag
fyrir páska^), var blandið salti, sldrnarolíu og krisma
og var geymt i skirnarfonti 12 mánuði. Fyrir þvi var
ákveðið, að prestar skyldu hafa fonta sina hreina, þétta
og vel lokaða*^), þvi skirnarvatnið stóð með þeim allan
ársins hring, en saltið og smyrslin vörnuðu þvi, að
vatnið fúlnaði* Nú var það, að ekki voru fontar á öll-
um kirkjum, en þar sem engir voru, skyldi ekki heldur
vigja skírnarvatn, og tóku vígslubréf kirkna til, hvort
þar skyldi font vígja'), Annarsvegar mátti hvergi börn
skíra ))nema þar sem fontar voru til þess skipaðir«*);
hinsvegar skipuðu yngri íslenzk kirkjulög svo fyrir, og
hefur það óefað ekki verið nýbreytni, að ekki mætti
halda barni óskirðu nauðsynjalaust lengur en fimm
nætur®). Var þvi brýn nauðsyn annaðhvort að koma
barninu til kirkju, þar sem fontur var, eða hitt, að skíra
barnið heima fyrir. Það gátu vitanlega verið mikil
vandkvæði á þvi að koma hvítvoðungi þriggja til fjög-
urra nátta að vetrarlagi og hvernig sem viðraði, ef
til vill yflr fjallveg, og jafnvel verðandi að trúa ein-
hverjum og einhverjum fyrir til kirkju, enda sýnir sagan
af Selliollu í Guðmundarsögu, að stundum gat ilt af
hlotist^**). Nú sýna margendurtekin og nákvæ,m ákvæði,
bæði Grágásar, Kristinréttar og biskupastatútna, að afar-
algengt hefur verið að skíra heimaskirn. Þó að tiltekið
væri reyndar, að ekki mælti gjöra slikt nema í ýtrustu
neyð, hafa menn einhvern veginn haft lag á að smokka
sér inn undir heimildina; annars væru ákvæðin tæplega

1) Pontificale. 2) T. d. D. /. III, 581. 3) T. d. D. L IV, 21.
4) Z). /. IX. 317. 5) Sjá AM. 266, 4to. 6) D. L II, 565. 7) D. /.
V, 493. 8) /). /. II, 756. 9) iY. G. L. V, 20. 10) S. I, 664—5.

352

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

eins mörg og greinileg. Nú segir i skipan Árna erki-
biskups, að ef skírt sé heimaskírn, skuli prestur, ef
hann sé á bænum, skíra frekar en aðrir^), og er þar
með gert hlaupvítt i þá eiginlegu heimaskírn; prestur-
inn er aðeins sóttur og svo skírir hann úr venjulegu
valni, og þá lá auðvitað ekkert á að færa barnið til prests,
svo að hann gæfi þvi salt og oleaði það og krismaði^)
og skirði það varaskírn^). Mátti við slika skírn nota
vatn, sjó og bræddan snjó, en ekki hráka*), Er bersýni-
legt, að þetta hefur opt komið fyrir, þvi annars myndi
ákvæðið ekki vera endurtekið jafnopt. En hrákaskírnin
er vafalaust sprottin af því, að fáfróður almúgi hefur
misskilið það, þegar prestur rauð hráka á nef og eyru
skírnþega^), eins og enn er gert, En vatn þetta skyldi
vígja og það leikmaður, ef ekki vildi betur til; er hann
vígði, skyldi hann svo mæla: »Eg vigi þig, vatn, i nafni
fðður, og gjöra kross á vatninu með hendi sinni hinni
hægri, og sonar, og gjöra annan kross á valninu, og
anda heilags, og gjöri hinn þriðja kross á vatninu ;.
hann skal bregða þumalfingri sinum i kross á vatninu
við hvert orð þeirra Þriggia«®). Er þetta afarmerkilegt
atriði, þvi hvergi þekkist, að leikmenn hafi vigt vatn,
nema úr Grágás og svo í Noregi í Eiðsifaþingslögum.
Tvennskonar var skirnaraðferðin : að ausa vatni þrisvar
(baptizare insuper fundendo)') og með þvi að dýfa
þrisvar í (mergendo), og var það formlega aðferðin.
1 fyrsta upphafsstafnum í handritinu AM. 350 fol. er
Ijómandi skemtileg og greinileg mynd af barnsskírn'*)
og er barninu þar drepið alsnöktu í skírnarsáinn. Dýfa
skyldi barninu þrívegis i vatnið, fyrst á grúfu og siðan
sitt sinni á hvora hliðina^). Skírnarvatnið var geymt í
fonti*") — af latneska orðinu fons, uppspretta — ; var
fonturinn mjaðmarhár stallur og i hann gróp, en þar í

1) D. L II, 839 sbr. Grg. I, 4. 2) D, I. II, 30—31. 3) D. L
II, 516-17. 4) D. I. II, 798. 5) D. 7. II, 31. 6) Grg, 1, 5-6, H,
4, III, 4. 7) N. G. L. V, 20. 8) Krístinréttur nýí, útg. Thorkelins
Kbh. 1777, hefur mynd af stafnum. 9) D. L II, 839. 10) T. d.
D. 1. I, 417.

NR, 6

í HJALTADAL

353

var skál, svonefnd skírnarmunnlaug'^) eða kirkjumunn-
laug^). Fontarnir munu sennilega Jiafa verið úr tré
optast nær, og er þó nefndur fontur úr pjátri^). Til
var að geyma skirnarvatnið i skirnarsá^), skírnarkatli^)
eða skírnarsteini®). Með skírnarsteini er átt við font,
eins og við nú köllum það, úr steini; heitir skirnar-
fontur enn ))skirnarsteinn« — Taufstein — á þýzku.
Skirnarkatlar voru afaralgengir; voru þeir úr eir eða
þviliku og mjög djúpir, og er i útlöndum fjöldinn allur
af þeim enn við liði'). Hvort átt sé við tréílát með
orðinu skirnarsár, svipað og sár þýðir nú, skal ekki
gizkað á, en á skírnarmynd þeirri, sem áðan gat um,
sýnist skirnarfatið vera trog úr tré, sem stendur á tré-
stalli. Skirnarmunnlaugar þær, sem í fontinum voru,
voru ekki munnlaugar í venjulegum skilningi, heldur
víðari og dýpri, því barnið átti að komast ofan i, og
hefur jafnvel stundum verið ketill, því nefndur er font-
ur með katli^). Skírnarskálar, eins og þær þekkjast nú,
eru aldrei eldri en frá lokum 15. aldar, þvi þá lagðist
fyrst fyrir óðöl niðurdýfingarskirnin, og sjaldan koma
þær fyrir úr kaþólskum löndum. Fontunum, kötlunum
og steinunum var lokað með loki, sem kallað var húfa
eða umbúningur (opercula); er svo tiltekið: fonthúfa
forn®), umbúnaður um font^®), fontsumbúnaður^^),
skírnarketill með fontsumbúnaði"), kirkjusár með um-
búnaði^*') o. s. frv, Upp af húfunni var krossmark, svo-
nefndur fontkross^*), og sýnist velta á ýmsu með gerð;
er nefndur fontkross með silfur^^), smeltur^^), með
kopar^^) og með járn tinaður^^). Fontarnir hafa senni-
lega verið Iltt prýðilegir, og hafa þeir til að bæta úr þvi
verið huldir klæði, fontklæði, eins og frá hefur verið
skýrt hér. Islenzkir miðaldafontar eru nú engir til.

1) D. I. IV, 110. 2) D. 1. II, 692; þýöir þó stundum annaö.
3) D, L V, 631, 4) D. I. I, 255. 5) D, L IV, 57. 6) D. L III, 260.
7) Oite I, 314 ff. 8) D, L III, 482. 9) D. L X, 557. 10) D. /. I, 420.
11) T. d. D. /. II, 427. 12) D. /. lí, 681. 13) D. /. II, 452. 14) T.
d. D. /. III, 170. 15) D. /. IV, 182. 16) D. /. V, 594. 17) D. /. V, .
315. 18) D. /. V, 633.

:354

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

nema skírnarsteinninn á Bessastöðum, ef ráða má af
frárenslinu i botni hans. Hóladómkirkja átti:

1374. Fontsumbúning.

1396. Fontsumbúnað.

1525. Kross lítinn upp úr fonti.

1550. Fontsumbúning nýjan.
d.) Skriptasakramentið var i því fólgið, að skripta-
barnið játaði syndir sínar, en prestur leysti það, Svo
sem í ráðningarskyni laust prestur skriptabarnið fyrst
eitt sinn og síðan þrjú í kollinn^). Er hreinsaðar voru
kirkjur (reconsiliatio ecclesiæ) — en það var aflausnar-
athöfn — voru notaðir lausnarvendir. Svo segir Þórður
Marteinsson um biskup Jón 1548, er hann hreinsaði
Skálholtskirlcju, að fyrst hafði hann stökt um hana
vigðu vatni: »deinde virga quadam omnes tempH postes
januas, omniaque altaria percussit«*) — siðan barði
hann allar kirkjustoðir, dyr og öll ölturu með vendi
nokkrum"). Lausnarvendir eru hvergi nefndir i mál-
dögum.

2.) Vatn var mjög svo notað i Idrlíjunni auk þeirra
nota, sem af þvi voru höfð i allaris- og skirnarsakra-
mentunum.. Notkun vatnsins er tvennskonar. Vatn vigt
með sahi í — svo það fúlnaði síður — var notað af
lærðum og leikum til að stökkva á sig, er menn gengu
í kirkju eða úr; á helgum dögum vígði prestur vatnið
fyrir embætti og gekk siðan fram um alla kirkju og
söng: »Asperges me domine«, 50.^) Daviðssálm 7—8,
og stöldi á fólkið, en fólldð flutti síðan vatn heim með
sér^); var og þetta vatn notað við allskonar vígslur
(benedictiones, ekki consecrationes). Vatn óvigt var

1) B. 5. II, 248—9. Frásögnin par um lausnarvöndinn er
vafalaust réU; hann þekkist annarstaöar aö, en um hÖggatöluna
er iU aö vita; aÖ ööru leyti er frásagan mjög aílagafærö.
2) D, L XI, 788. 3) Enn þann dag í dag gjörir Rituale romanum
(Tit. III, caput 3) ráö fyrir því, aö lausnarþegi sé barinn á öxl-
ina, sé hann opinberlega afleystur, pó þaö muni nú sjaldan vera
gjört. 4) í evangeliskum biblíum 51. 5) B. S. I, 248, 247-8, Sá
siöur helzt enn.

NR. 6

í HJALTADAL

I

355

notað við handþvotta prestanna. Vatnskerjum má þvi
^kipta i tvo flokka: vatnsilát er vatn var geymt á og
vatnsílát er vatninu var helt á. Fyrri flokkurinn skiptist
i tvo flokka: vigðsvatnsílát og þvottavatnsílát.

a.) Vigðsvatnsílát voru tvennskonar, ilát, sem allaf
Toru i kirkjunni á sinum fasta stað, þangað sem fólkið
sókti sér vigt vatn, og ilát, sem höfð voru til að geyfa
með við vigslur og annað þvilíkt. Ilát, sem hðfðu sinn
fasta stað, voru pottur^), vatnsker^), vatnssteinn*), kirkju-
bolli*), kirkjusár^), vatnssár®) og vatnsboili'). Geyfi-
kerin (vasa lustralia) voru aptur á móti ketill^), kirkju-
ketiIP), skjóla"), vatnsskjóla^^), vatnsklukka^^)^ vatns-
ketiIP^) og vatnskall (vatnskarl)^*). Orðið vatnskall
þýðir bæði vigðsvatnsílát^^) og þvottavatnsílát, og af
iþvi að orðið vatndýr kemur fyrir, hafa sumir viljað
draga þá ályktun, að vatnskall væri ker i mannsmynd,
■en svo er ekki. Ker slík i mannslíki eru afarfáséð,
en orðið kall (karl) er tilliking úr katl af ketiIP«).
Svipuð orðmynd er til í sænsku, vattenkarl, en kárl
stendur fyrir káril, sem er smækkunarorð af kar^^).
Skjólurnar voru pottar með höldum, optast úr mess-
ing^*) eða kopar^^) og er nefnt verðmæti þeirra á
stundum, t. d. hundraðsketilP"), og hengu þeir milli
þess að verið var að brúka þá á ákveðnum stað i
kirkjunni, t. d. feslir á brúnaásinn^^) eða frammi fyrir
kórsdyrum^^). Hverri vígðsvatnsskjólu fylgdi svonefndur
stökkuIP^), stökkvilP*) eða vatnsstökkuIF") (aspergil-

1) T. d. D. /. II, 460. 2) T. d. D. L I, 269. 3) T. d. £). /, I,
408. 4) T. d. D. /. II, 427. 5) T. d. D. /. II, 261. 6) T. d. D. /.

IV, 172. 7) T. d. D. /. II, 443. 8) T. d. D. /. I, 402. 9) T. d. D.
/. III, 662. 10) T. d. D. /. I, 408. 11) T. d. D, /. I, 255. 12) D. /.

V, 774, 13) T. d. D. /. III, 70, 14). T. d. D. /. II, 668. 15) Vatns-
kall til vigösvatns D. /. IV, 62. 16) Sfar. oröiö vatnskaUspottur
i eignaskrá Vatnsfjaröarkirkju 1596 AM. 262, 4to, bls. 62. Á sama
staö er nefnt vatnskallsdýr og sýnist þaö taka af skariö. 17)
Dalin: Ordbok öfver svenska sprokeí, Stockholm 1850 I, 390.
18) D. /. III, 922. 19) D. /. IV, 47. 20) D. /. III, 322. 21) B. S.
I, 804. 22) Ð, S. U, 248, ekki yíir kórsdyrum eins og par stendun
^3) Skjóla og stökkull D. /. II, 78. 24) D. /. I, 408. 25) D /. III, 69.

23

356

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

lum). Var það stutt stöng og neðan á henni hár, en
þeim var dýft 1 skjóluna. í lok 16. aldar er stökkli lýst
svo sem kýrhala litlum krosslögðum i skapti^) og fær
sú lýsing staðist, þvi á þýzku heitir stökkull »Weih-
wedel« — vigsluhali — og á frönsku »goupilIon<!c — refs-
hali — af fornfranska orðinu »goupil«, refur, Ekki eru
stökklar nefndir úr öðru efni en beini^). Nefnd er og
vigðsvatnskanna^) og vatnsberi með tin*) og er þar
vafalaust um samskonar ílát að ræða, aðeins með sér-
stðku lagi.

b.) Þvottar voru miklir 1 kírkjusiðunum. Fyrir og
eptir messu þvoði prestur sér í skrúðhúsi eða þar sem
hann skrýddist, svo og í messunni eptir offiertorium^)^
Voru þessir handþvottarogýmsir fleiri gjörðir úr venju-
legu vatni, sem helt var yfir hendur prests, en undir
var haldið skál eða var sacrarium. Koma fyrir þessi
nöfn á þvottavatnsílátum (aquamanilia): kanna®), vatn-
dýr^), horn^) og vatnskall. Pað er enginn eíi á því, að
vatnskall gat einnig verið þvottavatnsilát. Nefndar eru
t. d. »þrjár munnlaugar stórar með fjórum vatnsköll-
um«®); virðist hér ekki vera um að villast, og því siður
á vatnskalli »með loki og tveim stútum«^**), sem bein-
línis hefur verið ætlaður til að hengja upp svo að
mætti hella úr honum með því að halla honum. Vatns-
kallarnir sýnast hafa haft það til að vera á fæti^^)L
Hvort hirtir þeir tveir af messing, sem kirkjan á Völl-
um átti^^), hafl verið vatndýr, eins og Wállem held-
ur^^), skal látið ósagt, þó ekki sýnist það líklegt. En
hitt er víst, að járnkarlar þeir, sem Wallem nefnir^^)^
voru ekki vatnsilát, heldur járnkarlar til að pjakka mold
eins og þeir eru notaðir enn i dag. Það var algengt,
að slikar könnur væru í dýrsliki og eru tvær slikar til,
önnur frá Holtastöðum í þjóðminjasafni voru^*) en hin

1) B. S. I, 248. 2) D. 1. III, 105. 3) Ð, L VI, 333. 4) D. L
VII, 42. 5) B, S. I, 440- 41. 6) D. /. II, 682. 7) T. d. D, L II,
679. 8) ))horn og handklæöi(( D. L I, 408. 9> A /. IX, 307-8,
10) D. L VIII, 595. 11) D, L III, 718. 12) /). /. II, 455. 13) Bls.
81. 14) Nr. 1854.

NR. 6

I HJALTADAL

357

frá Vatnsfirði i þjóðminjasafni Dana^), Eru það Ijón
með stút í kjaptinum, en vatninu var helt á um lítið
gat 1 kollinum.

c.) Er presturinn þvoði sér við altarið, var haldið
undir munnlaug*), altarismunnlaug*) eða kirkjumunn-
laug*) (pelvis) og var þvottavatninu helt úr [tíenni jí
sacrarium þar sem það var tiL Utan messu þvoði og
prestur sér yfir sacrarium, annars yfir munnlaug.
Sacrarium var munnlaug með gati i botni, svo að^úr
gæti runnið i einhvern þann stað, sem ekki yrði^troiS^
inn; fyrir því eru orðatiltækin sacrariumker*), sacra-
riumsár^) og sacrariummunnlaug'). Nefnt er sacrarium
með blý*). í sacrarium var steypt vatni og hverjum
þeim vökva, sem beinlínis eða óbeinlinis hafði komist
i námunda við það sem heilagt var, t. d. sakramenti^
en var ónýtt orðið, svo og ösku og svipuðu, sem eins
stóð á með. Sacrarium var optast hjá altari^). Væri
ekki til sacrarium, skyldi steypa sliku »i altari eður hjá,
svo að eigi verður troðið^**), og var því jafnvel, ef svo
bar undir, steypt i kirkjuþekju^^).

Af vatnskerjum átti Hóladómkirkja:

1396. 1) Vatnskalla fjóra, hinn fimta með tin.

2) Kirkjuketil með munnlaug, brotið hvort-
tveggja.

3) Munnlaugar sex smeltar.
1525. 1) Skálar stórar fjórar.

2) Látúnsmunnlaug.

3) Sacrarium munnlaugar fímm.
1550. 1) Vatnskall og munnlaug stóra.

2) Sacrarium munnlaugar fimm.

1) Eptirmynd í Pjóöminjas, ísl. nr. 2369. 2) T. d, D. I,
62. 3) T. d. D. /. II, 378. 4) T. d. D, L 11, 359. 5) i). /. III, 537.
6) /). /. V, 252. 7) D. L II, 361 og víöar. 8) D, /. IV, 128. 9) B.
S. I, 440. 10) D. L II, 562. 11) B. S. I, 907.

358

DÓMKIRKJAN Á HÖLUM

SAFN V

3.) Ákall dýrlinga er jafngamalt kristni. í upphafi
héldu kristnir menn sarakomur sinar i Katakombunum,
grafskýlum sinum, og var það upphaf að heiðrun
helgra dóma. Þegar þeir fóru að hafast við ofanjarðar
og reisa kirkjur, fluttu þeir lík pislarvottanna með sér
og bjuggu veglega uni þau. Þegar fram i sótti og kristní
útbreiddist og kirkjum fjölgaði voru dýrlingarnir ekki
nógu margir til þess að hver kirkja gæti búið að sínum,
svo að gripa varð til þess að skipta hinum helgu dóm-
um, og áður en varði var það orðið bæði trúarnauðsyn
og metnaðaratriði að hver kirkja ætti sem mest af þeim,
og svo stóðu sakir er kristni kom hingað til lands. Þegar
hingað til lands kom, féll siðurinn 1 góðan jarðveg, því
fátt er mönnum eðlilegra og jafnframt skyldara en að
tigna þá menn liðna, er menn virtu lifs, og það því
fremur sem treysta mátti fulltingi þeirra í fyrirbænum
við guð. Og þó að oss nú, er vér litum á jartegnabækur
'hinna íslenzku dýrlinga, þyki þær allbarnalegar, þá skal
ekki gleyma því, að þeir menn, sem þá lifðu, voru börn
sinnar aldar svo sem vér vorrar, að upp munu renna
þeir timar, þegar vér erum löngu dauðir, er stökkvi bros
yfir einmitt þvi i voru fari, er oss var helgast og verður
þó engu vanhelgara fyrir það. Það má sjá á mörgu, hverja
feikna þýðingu helgir dómar höfðu fyrir íslenzkt mið-
aldaþjóðiíf. Það þykir t. d. annálsvert, að 1299 ))kom af
helgum dómi Magnúsar eyjajarls í SkáIholt«^). Það eru
hérlendis ekki kirkjurnar einar, sem seilast eptir helgum
dómum, einstaklingarnir eru fíkniriþá. Guðmundur prest-
ur Arason safnar sjálfur helgum dómum^), hann gefur
þá vinum sinum, svo sem Sigurði Ormssyni^ jafnvel
Jón biskup helgi gefur manni af beini Marteins biskups^)
og Rafn Sveinbjarnarson varði i Rómaferð sinni fé sinu í
helga dóma*^) og var þó um hans daga bannað að selja
helga dóma, það var simonia*^), Venjulegast var helgur
dómurinn partur af líkama dýrlingsins og þá helzt

1) /. A. 145. 2) B, S. 1, 440. 3) B. 5. I. 468. 4) B. S. I, 169.
5) B. S. I, 642. 6) Decretalium Gregorii, Caput 3, liber III, titn-
lus 45.

NR. 6

í HJALTADAL

359

partur af beinum hans, og þvi meiri þvi betri. En
menn létu sér nægja minna, t. d. mold úr leiði hins
helga Þorláks biskups; var hún að minsta kosti til i
tveim kirkjum^) og hefur óefað verið til viðar, en
nokkuð langt sýnist farið, þegar Páll biskup lætur
greipa i fingurgull sitt blöðrustein, sem fyrir tilstyrk
hins heilaga Þorláks á upptökudegi hans flaut frá getn-
aðarlimi pilts nokkurs'), en svona var tiðarandinn. —
Virðing sú, er menn sýndu hinum helgu dómum, sam-
svaraði alveg þessu. Guðmundur prestur Arason lét
menn á helgura dögum kyssa helga dóma^) og helzt
sá siður enn meðal kaþólskra. Og ekki gat Guðmundur
biskup vitað helga dóma í höndum bannfærðra*), sem
reyndar ekki var von. En voru nú þessir helgu dómar
ósviknir? Það rýrir i engu gildi þeirra, sem ósviknir
voru, að játa það, að afarmikill hluti helgra dóma á
miðöldum var svikinn; var það ekki kirkjan, sem gjörði
það, heldur óvandaðir menn og græddu á fé, en kirkjan
hefur altaf verið að reisa rammari og rammari skorður
við þeirri prettvisi. Á miðöldunum sjálfum hafa menn
efast um helgi dómanna. Porsteinn Þraslaugarson segist
ekki vita, hvort séu hrossbein eða helgra manna, er
Guðmundur Arason fer með"). Vissast er að ganga út
frá þvi, að meginið af helgum dómum, sem ekki voru
af islenzkum dýrlingum, eða dýrlingum úr nágranna-
löndunum, hafi verið svikið, og í þvi efni er eptir-
tektarvert, hve örsjaldan máldagarnir geta um, hvaða
helgir dómar séu i skrínunum og kistlunum, sem kirkj-
urnar eiga. Og jafnvel getur verið ástæða til að rengja
ágæti islenzkra helgra dóma, t. d, helgan dóm Guð-
mundar biskups, því Laurentiusar saga segir, að þegar
Auðun biskup hafi látið taka bein hans úr jörðu, hafi
menn eigi vitað hvar bein hans og leg var^). Helgan
dóm Þorláks aptur á móti þarf ekki að efa. Það er
vitanlega mjög óvíða, sem til hafa verið stórir partar

í) B. 5. J, 340, 375. 2) B. 5. J, 310. 3) B. S. I, 449. 4) B. S.
I, 493. 5) B. 5. I, 829.

360

DÓMKIRKJAN A HÓLUM

SAFN V

af líkum dýrlinganna (reliquiæ iusignes), venjulegast hafa
það verið smábrot eða örður, það sýna nöfnin á ilát-
unum (reliquiaria): ker^), skrín^), koffur^), kistill*),
hirðsla^), hringur®) og texti (bók)'). Wallem^) segir að
ekki sé hægt að koma þessum nöfnum heim við sam-
tíma latnesk heiti og telur þau, og meðal þeirra feret-
rum, sem þó ekki þýðir ílát undir helga dóma, eins
og hann heldur, heldur prósessiuburir undir skrin®),
Þetta eru alt ílát, sem voru kunn um allan heim.
Eins og getið hefur verið um, áttu helgir dómar að
vera í altarissteinum og ölturum, en mun þó fátítt
hafa verið hér á landi, því sjaldan er þess getið, og
þeir fáu steinar, sem til eru, eru ekki með þeim frá-
gangi. Frágangurinn á skrínunum var hinn prýðilegasti.
Þó fyrir komi einföld tréskrin^**), er hitt þó algengara,
að þau séu úr kopar"), silfri^^) eða hvorttveggju'^), með
tönn^^), steind^^), smelt^^) eða gylt^'), eða að minsta kosti
búin^*). Yms skrín voru með sérstakri gerð, t. d. eru
nefndir skildir með reliquiis*^) og stundum gulllagðir '**).
Algengt var það, ef kirkjur áttu heila limu, höfuð eða
hönd af dýriingi, að búa um þá i skrinum, sem gjörðir
voru í likingu þeirra með göfugum málmi og dýrum
steinum, t. d. átti Breiðabólstaðarkirkja í Fljótshlið
hönd »Johannis Holensis með armleggjum«^^). Meðferðin
á skrínunum virðist, þó undarlegt sé, hafa verið mis-
jöfn. Hrafnagilskirkja á 1461 ))IitiI skrín tvö með silfur
og er i burtu af báðum endunum á hvoru skrininu og
neðan í kringum af báðumcí^^) og getur það ekki hafa
verið af góðri meðferð. Ekki bera nöfnin á ilátunum
það með sér, hvernig þau hafi verið i laginu, en venju-

1) D. I. III, 405. 2) D. L III, 523. 3) Ibid. 4) D. L II, 408.
5) D, L III, 517. 6) T. d. B, S. í, 877. 7) D. L VI, 333. 8) Bls. 63.
9) í orðubók Rúðubiskupsstóls virðist orðið pó þýða huslker. Ordo
ecclesiœ Rothomagensis, 10) T. d. D, L IV, 52. 11) T, d. D, L 11,695.
12) T. d. D. L III. 197. 13) T, d. D. /. V, 307. 14) T. d. D. L IV,
164. 15) T. d. D. L II, 441. 16) T. d. D. L V, 408. 17) T. d. D.
L IV, 148. 18) T. d. D. L IV, 187. 19) T. d. D. L III, 522. 20) T.
d. D. L III, 512. 21) D. L III, 269. 22) D. /. V, 315.

NR. 6

í HJALTADAL

361

legast var, eptir að kristni komst á hér, að það væru
stokkar í laginu sem liús með risi og burst. Eru þau
tvö, sem til eru, bæði með þvi lagi, Er annað frá Val-
þjófsstað í þjóðminjasafni voru^) og er það úr tré lagt
gyltum og gröfnum koparþynnum og hefur verið sett
kristöllum. Hitt er frá Keldum og geymt i þjóðminja-
safni Dana^) og af sömu gerð, nema hvað koparþynn-
•urnar eru drifnar. Eptirtakanlegt er það á Valþjófs-
staðaskrininu, hve gatið á botninum, þar sem láta skyldi
inn um hina helgu dóma, er litið, ekki að ummáli
nema á borð við eldspítustokk, svo ekki hafa þeir verið
miklir um sig. Auk þess sem slík ilát sem þessi voru
höfð undir helga dóma, voru allopt notaðir pungar*).
Um stór skrín gat ekki verið að ræða nema utan um
íslenzku dýrlingana tvo, Þorlák og Jón, og svo Guð-
mund, sem raunar hvorki frá formsins hlið né í fram-
kvæmdinni var dýrUngur^). Lýsing ágæt á einu stóru

1) Nr. 3612; lýst meö mynd í i. /. F. F. 1898. 2) Nr. CMXXXIII,
Mynd hjá Wailem, 64. 3) T. d. B. 5. I, 375. 4) í sjálfu sér \oru
báðir, Porlákur og Jón, ekki löglegir dýrlingar; helgí þeírra var
lögtekin af alþýðu og bískupum á alþíngi (communí episcorum
«t populorum consensu). En skömmu áður en sú sampykt var
gjörö, haföi Alexander páfi III (1159—81) lagt öll slík mál undir
páfa einan (Decretalla Gregorii caput 1, liber III, tltulus 45, sbr.
caput 3, liber III, tit. 45). Engu að siður voru þeír haldnir sem
heilagir og tiðir þeirra sungnar, og varö helgi peirra lögfest af ólög-
iegri venjunni (consuetudo contraria specialis contra legem), og sér
það á, pvl ekki eru þeir i martyrologio. Um Guðmund er ööru
máli að gegna; dómur hans var að visu tekinn upp, en tiöir
voru honum engar sungnar né messur, heldur pvert á móti
sálumessur (B, S. I, 829); jartegnir hans voru pví kirkjuréttar-
lega séð ekkert annað en, ef svo mætti segja, skottulækningar.
Safnast höfðu 1522 um 200 rinargyllini til að koma Guðmundi í
helgra manna tölu (D, 1. IX, 120) og afhenti Jón biskup VÍ. Ólafi
erkibiskupi Engilbrigtssyni þá peninga, en erkibiskup lofaði aö
láta kanonisera Guðmund, )>ef þaö vœri guðs vilji« (D, L IX, 336).
En það var ekki, sem ekkí heldur var von til, því Guðmundar
saga ber það með sér, að hann var varla með rétta ráöi, og
hugsaöi ekki um annaö en að verða dýrlingur hvað sem kauraði
og var hann léieg skræmiraynd af hinni miklu fyrirmynd sinni,
Thomasi erkibiskupi. PáfastóIIina var ófáanlegur til að kanoni-

362

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

skrínánna er til, á Þorláksskríni. Safnast hafði fé til'
skrinsins úr öllum nágrannalöndunum, Noregi, Eng-
landi, Svíþjóð, Gautlandi, Gotlandi, Danmörku, Skot-
landi, Orkneyjum, Suðureyjum, Hjaltlandi og Græn-
landi, en mest þó af Islandi^). Mannfólkið er samt við-
sig, sparsemdarmönnum og apturbaldsmönnum þókti
eins og vant er nóg um og varð umtal af*). Skrinið^
smiðaði maður, sem Þorsteinn hét og eptir það var
kallaður skrlnsmiður. Var það gjört af gulli, gimstein-
um og brendu silfri og kostaði 4 hundruð hundraða
eða einhverstaðar miUi 150—200,000 krónur. Var skrínið
meira en þriggja álna (isl.) langt, en áður bafði lengsta
skrin á Islandi verið álnarlangt^). Til samanburðar má
nefna, að skrín Karlamagnúsar í Aachen er 2 m á lengd
og skrin austurvegsvitringanna i Köln er 1,72 m á lengd.
Það er auðséð á öllu, að skrin þetta befur þolað sam-
anburð við það, sem til var bezt úti í löndum. Skrinið'
stóð uppi á og aptur af altarinu og var gengt alveg að
því*) og var það þakið klæðum með tröfum*); grindur
hafa þó að öUum likindum verið um, svo menn ekki
gerðust of nærgöngulir við skrinið®). Helgiskrínunum
var ekki ætlað neitt sérstakt verk i kirkjunni, þau voru
dýrlingunum til heiðurs, almenningi til uppbyggingar
og kirkjunni til prýði og borin voru þau i processium');
svo var t. d, Jóns skrin Hólabiskups borið i processiu á
páskadag*). Til jafnaðar stóðu skrínin á ölturum eða á
kór**). Um skríndúka hefur verið getið. Hólakirkja átti:
1374. 1) Buðka með reliquiæ tvo.

2) Buðk með reliquiis.

3) Pung — —

sera hann fyrir minna en 3000 hertogadali (ducata), en vildi hins-
vegar lofa að heiðra hann og syngja honnm tfðir fyrir 300 her-
togadali i málfærslugjöld, bréfalausn og »gjöf« til Pacci kardínála
og annara /. IX. 229), sem var tæplega þrisvar meira en
GuÖmundar-féö nam, svo úr því varö ekkert. Nokkuö svipaö
guðsdómi þetta.

1) B, 5. I, 313. 2) B. S. I. 216. 3) B. S. I. 143. 4) B. S. l,
382. 5) B. S. I, 347. 6) Sbr. B. S. 1, 829. 7) B. S. 1. 258. 8) Bi
S. I, 893. 9) B, S. I, 186, 256.

NR. 6 í HJALTADAL 363

r

1525. 1) Sankti Jóhannes (Jóns biskups) skrín yfir

háaltari.

2) Góða Guðmundar skrín.

3) Smáskrin tvö.

4) Sankti Johannis höfuð með silfur forgyltri
mítru, með viravirki og steinum sett*),

5) Sancti Johannis hönd alt til olnboga, gjör
með silfur og steinum sett*).

1550 er skríneignin nákvæmlega sama og 1525, en.
þá sýnist Jónshöfuðið vera orðið eitthvað
laskað, þvi sér á parti er nefndur hnappur
af Jónshöfði með silfur og lítið brotasilfur.
Á dögum Jóns biskups I. stóð kistiU með helgum
dómum á háaltarinu") og gæti það hæglega hafa verið<
sá dómur Marteins biskups, sem kirkjan átti*). Lauren-
tius biskup lét gjöra Laurentiusskrín og var geymt i þvi
langt bein — væntanlega upphandleggur eða lærleggur —
og stóð það yfir háaltari á Hólum^). Þegar kirkjan fauk,
1394 var helgum dómum bjargað®). Það er því varla
nokkur efi á að þau smáskrín tvö, sem Iveir siðustu
máldagarnir nefna, hafi verið Marteins- og Laurentius—
skrín.

4.) Ljós- og eldáhöld skipta miklu máli í kirkju-
siðunum, og kerti þau, sem nota skal við messu altaf,.
hvort sem bjart er eða dimt, eiga rót sína að rekja til
katakombu-guðsþjónustanna, sem balda varð við Ijós,,
hvernig sem stóð á degi. Ljós þau, sem brend eru
fyrir helgimyndum, eiga rót sína i lömpum þeim, sem
voru látnir loga fyrir gröfum pislarvottanna í kata-
kombunum, svo menn rötuðu á þær'). Þegar hingað
kom kristni, var að mestu komin sú skipan á Ijósa- og:
eldfæranotkun, sem enn helzt. Hvað lítið af Ijósum
hefur verið notað við messur hér á landi er bágt að
segja, en Ijós varð að vera og átti það að vera vax-

1) í því var hausinn gej^mdur. 2) Hin höndin var á Breiða-
bólslaö í FljótshliÖ, en henni fylíjdu armleggir. 3) B. S. 1, 206,.
256. 4) B. S. I, 169. 5) B. S, I, 874. 6) J. A, 367. 7) Prír slikir
lampar eru til i Fiskesafninu i Þjóöminjasafninu i Reykjavik.

364

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

Ijós*). Hefur eptir þeim bókum nægt eitt kerti; hins-
vegar er enginn vafi á því, að hámarki Ijósadýrðarinnar
er náð með þeim 30 kertum annars hundraðs (150),
sem loguðu er Þorlákstíðir voru sungnar fyrst, því það
er tekið til marks um ástúð manna við dýrlinginn^).
I flestum eldri máldögunum eru ákvæði um lýsingu
kirkna og flest á þá leið, að lýsa skuli kirkju frá Maríu-
messu hinni fyrri (15, Aug.) til hinnar síðari (8. Sept.)
fyrir helga daga, en úr því h verja nótt, unz líður páskavika^).
Oftastvorukertináaltarinutvö. Durandussegir: ))Incorni-
bus altaris duo sunt candelabra constituta — mediante cruce
faculas ferunt accensas«*) og kemur það heim við myndina
í efra vinstra horni Möðruvalla-tabúlunnar; þar er verið að
syngja messu við altari með tveim kertastikum. Heilið var
kertistika^) eða stika®) og voru þær úr ýmsu efni, með
járn'), messing^), kopar^), pjátur^**), blý^^), tré**); tré-
stika steind^^) og rend^*), járnstika tinuð^^), koparstika
smelt^®) eru nefndar, og nefndar eru kertastikur flæmsk-
ar^'). Venjulega voru kertastikurnar allháar stangir (um
30 cm, en þó hærri eða lægri) á breiðum fæti og
breikkuðu þær að ofan út í plötu, en upp úr henni
járntittur 3—4 cm og á hann var kertinu stungið. —
Engir stjakar islenzkir frá miðöldunum eru nú til, en
fætur undan tveimur eru til frá Saurbæ og eru í róm-
önskum stíl forkunnar fallegir, svo og stjakabrot jarð-
fundið^®). Messustikurnar tóku aldrei nema eitt kerti bver
og stóðu aptan til á altarinu, undir brikinni, ef hún var
nokkur. En stikur voru og hafðar endra nær á öltur-
um og gátu þær þá verið með ýmsu móti, aðallega
með fleiri pípum. Nefndar eru stikur fyrir 4 Ijós^^)*
8 kerti"), 11 kerti^^) og þar fram eftir götunum, og

1) D. L I, 243-4. 2) 5. I, 313. 3) T. d. D. /. 275. 4) Du-
. randus fol. vij reclo. 5) T, d. D. I. I, 256. 6) T. d. D. L IV, 372.
7) T. d. Z). /. II. 683. 8) T. d. D, L II, 66. 9) T. d. D. L II. 576.
10) T. d. D. L IV, 372. 11) T. d. /). /. IV, 685. 12) T. d. /). /. H, 468.
13) T. d. /). /. II, 467. 14) T. d. D. L IV, 172. 15) T. d. D. L III.
446. 16) T. d. D. /. IV, 74. 17) T. d. D. L IV, 113. 18) Pjóö-
mÍDjas. ísl. nr. 6269 a— b, 6704. 19) /). /. IV, 62. 20) D. L V,
279. 21) /}. /. IV, 195.

^R. 6

í HJALTADAL

365

væru álmurnar á þeim bognar, voru þær ýmist nefndar
krókstika^) eða talknstika ^). Kertastikur voru og hafðar
fyrir likneskjum*) og stórar kertastikur stóðu á kór-
gólfi, svo sem annarstaðar tíðkaðist. Nefnd er járnstika
mikil*) og standstika með járn*) og er auðséð við hvað
er átt. Var þessum stikum aðallega ætlað að lýsa
upp kórinn, svo að söngmenn sæju til. Verð á kerta-
stikum er stundum nefnt, t. d. tvær merkur friðar fyrir
kertastiku'^), kertastika fyrir hundrað^) og fyrir 3 hund-
ruð«). Kirkjuhvolfið sjálft var lýst með hjálmum^) eða
kertahjálmum^**); hengu þeir i lopti og voru úr kopar^^),
látúni^^)^ járnii") eða tré^^). Það er enginn vafi á því,
að kertahjálmur með 12 kertum, eins og sá sem nefnd-
ur er í Jónssögu"), er með því stærsta sem hér hefur
þekst þá, það er auðséð á frásögunni. Annars eru
tiefndir Ijósahjálmar með 6^*^) og með 5") pípum.
Nefndur er ))hjálmur fyrir vorri frú«^®) og »fyrir sancti
Johannes« ^°), og er það óefað, að hér er átt við ölturu
þessara dýrlinga, en ekki iíkneski eins og Wallem
heldur^**). Verðmætið var vitanlega misjafnt, 10 aurar^^),
4 merkur*^) og hundrað^') er nefnt, Páskakerti var
kerti það nefnt, sem vígt var á laugardaginn fyrir páska,
og er þeirri athöfn lýst í AM. 266 4to. Var kerti þetla
venjulega risavaxið og stóð á háum stjaka norðanmegin
háaltaris og logaði á því við hverja messu, sem sungin
var við það altari alt fram til hvítasunnu. Ekki hafa
allar kirkjur haft efni á því að hafa veglegt páskakerti,

1) T. d. D, L II, 437. 2) D. L II, 455. Dregur væntanlega
nafniö af pvi að álmurnar sveigjast upp á viö likt og beinin í
tálkni; leiöir þaö hugann aö hinum sjöörmuöu Títusstikum,
sem algengar voru á miööldum. 3) T. d. D. L II, 637. 4) D. /,
I. 417. 5) D, L IV, 284. 6) D. L IV, 65. 7^. D. L IV, 100. 8) D.

IV, 139. 9) T. d. D. /. III, 446. 10) T. d. D. L III, 80. 11) T.

D. L IV, 423. 12) T. d. D. /. V. 208. 13) T. d. D. L IV, 162,
14) T. d. D. /. V, 337. Tréhjálmur sá, sem er i Pjóöminjas. Ísl.
nr. 4395 er frá pví eptir siöaskiptin. 15) B. S. I, 185. 16) D. /.
V, 269, VIII, 595. 17) D. L VII, 738. 18) D. L V, 332. 19) /). /. V,
'631. 20) Bls. 106. 21) D. L VII, 738. 22) D. L VII, 443. 23) Ð,

VII, 667.

366

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

og hefur því hér á landi tiðkast sá ósiður, sem enn er
víða við lýði, að hafa stórt kertishkan úr tré og festa
ofan á það eða í það venjulegu kerti, því opt er nefnt
páskakerti úr tré^). Páskakertin voru, hvort sem þau
voru úr vaxi eða tré, hin prýðilegustu, förguð með öll-
um regnbogans litum, og nefnd eru páskakerti steind^)-
Stjakinn undir páskakertinu var ýmist nefndur páska-
stika^), páskakertisstika^), umbúnaður með páskakerti^),
stólpi undir páskakerti^), páskastöng') og páskastaur ),
og eru þrjú síðustu heitin þýðing á columpna paschaliSr
latneska heitinu á páskakertisstiku. 1 skipan Árna bisk-
ups Þorlákssonar segir, að þá er presturinn heldur uppi
holdi og blóði vors herra Jesu Christi i messunni, skuh
»halldið upp logandi vaxkerti hjá prestinum«^). Eru
slik kerti nefnd uppihaldskerti"); voru þau digur og
fönguleg i öndverðu, en brátt dró úr þvi, og það urðu-
úr þeim venjuleg kerti, sem sett voru á sérstakar stikur^
svonefndar uppihaldsstikur"), burðarstikur^^) eða blys*^)^
eða að það fór sem með páskakertið, að það varð'
»uppihaldskerti með tré«^*) og þekkjast báðir siðirnir
enn. Uppihaldsstikur hafa væntanlega að jafnaði verið'
úr tré, þvi nefnd er uppihaldsstika skorin"), og þær tvser
uppihaldsstikur íslenzkar, sem til eru^®), eru úr tré rendar^
gyltar og steindar og að hæð 184,5 cm. Margar kirkjur
áttu slikar stikur og sumar allmargar. Af öðrum áhöld-
um til að bera kerti má nefna kertagrind^^), kertafjöP*)'
og kertaformi^"). Pað er alveg óefað. að kertafjöl og
kertagrind er sama og áhöld þau, sem nefnd voru á
latínu herciæ (herfi) og rastella (hrífa); voru þessar

1) T. d. Z). /. II, 665. Wallem bls. 104 heldur aö páskakertl
kerti þýöi páskakertisstika, og er paö vitanlega einber misskiln-
ingur, sbr. AM. 266, 4to. bls. 3. 2) D. L IV, 62. 3) D. /. IH, 555.
4) D. /. III, 446. 5) D. /. III, 257. 6) D. /. IX, 313. 7) D. /■ V,
267. 8) D. /. III. 559. 9) D. /. II, 29. 10) D. /. III, 528. 11) T. d.
D. /. V, 267. 12) T. d. D. /. V, 281. 13) B, S. I, 804. 14) T. d.
D. /. IV, 172. 15) D. /. V, 341. 16) Pjóðminjas. Dana nr. 12,577.
Mynd hjá Wallein, 105. 17) D. /. II, 429. 18) D. /. 11, 694. 19) D;
/. V, 315.

1

I l^R. 6 í HJALTADAL 367

kertagrindur með því lagi er nöfnin segja til, og er
auðvelt að koma þeim heim við islenzku heitin; hefur
I Wallem réttilega veitt þessu eptirtekt^). Kertaformi er
I hinsvegar óefað sama og ))KerzstalI« á þýzku, sem dregið
er af latneska orðinu stallum (sætaröð), en stallum hét
á islenzku formi^). Var það 13 eða 15 kerta grind þrí-
strend, sem notuð var um tiðir í dymbilvikunni, og var
fyrir hvern sálm Davíðs, sem sunginn var, slökt eitt
kerti, unz eptir var eitt kerti i toppnum. Til að skara
, kertin var hafður klofi^), kertaklofi*), skarklofi^) og
skari^). Kertin voru úr vaxi og voru þau stundum
misHt, t. d. græn'), og gátu sumar kirkjur verið ótrúlega
auðugar að þeim, svo átti Höskuldsstaðakirkja 1501
500 (þ. e. 600) kerti^). Um stærð kerta er óljóst getið.
Nefnd eru þrjú kerti, er vógu 11 aura**) eða 3,3 aura
hvert. Mörk vax kostaði eyri"); hefur hvert þeirra því
verið Hðugt hálft annað pund. G-texinn af skipan Pét-
urs Hólabiskups minaist á þyngd kerta^^), en þvi miður
^r einhver ruglingur á honum, svo að ekki er hægt að
sjá hvað meint er — hann nefnir 100 kerti er vega
pund, og nær það engri átt. Eitt sinn er getið um lengd
á kerti; i jartegnabók Þorláks biskups er sagt að menn
hafi heitið það til lífs uxa einum vænum, að gefa Þor-
láki kerti, er næði yfir um uxann; var kertið 5 álnir
isL (c. 226 cm) á hæð og brann hjá dómi Þorláks^^).
Kertin voru geymd í kertastokk^'^) eða kertakistu^^),
því annaðhvort varð að geyma þau liggjandi eða hang-
andi, svo þau svignuðu ekki. Kirkjur áttu, sem eðlilegt
var, opt vax i fórum sínum, því sennilega hafa þær
^teypt kerti sin sjálfar, en sjaldan var það mikið, þetta
mörk^s), þrjár merkur^*'), hálf fjórða mörk^') o. s. frv.;
var það geymt i sérstakri hirðslu, vaxstokk^^). Hvort

1 — ■ ^

4

1) Wallem bls. 105-6. 2) Sbr. ura sæti. 3) T. d. D. L II, 693.
4) T. d. D. /. II, 427. 5) T. d. D. 7. V, 267, sbr. clou á frönsku.

T. d. D. /. III, 531. 7) D. /. V, 266. 8) D, L V, 346. 9) D. 7.
V, 327. 10) D. /. II, 170. 11) D. /. III, 474. 12) B, S. I, 347.
^3) T. d. D. /. II, 403. 14) T. d. D. /. HI, 528. 15) T. d. D. /. III, 516.
^6) T. d. D. / III, 517. 17) T. d. D. /. IV, 236. 18) T. d. D. /. V, 267.

368

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

vaxið hefur verið islenzkt skal látið ósagt, en ekki er
ólíklegt að býflugur hafi verið hafðar á klaustrunum,
enda eru til villibýflugur hér á landi. Við siðaskiptin
hefur býflugnabúunum verið steypt, er klaustrin voru
upphafin; vera má að villibýflugurnar séu aíkomendur
þeirra býflugna. Vax hefur þó bersýnilega verið flutt
inn, þvi kaupsetning í Vestmannaeyjum við enska frá
1420 tekur til verð á vaxi^). Það hefur vafalaust verið
siður, síðan kristni hófst hér og þar til siðaskiptin skullu
á, að láta Ijós — ofurlitla týru — loga þar sem hold
og blóð lausnarans var geymt. 1 fyrstu hafa það eins
á Englandi verið steinar með bolla klappaðan i; köU-
uðu Englar þetta ))cresset«*), en vér kölluðum það
))lýsisteina«8). Er einn slikur lýsisteinn til í Flatey á
Breiðafirði, sem verið hefur þar í kirkjunni*), og tveir
eru til í þjóðminjasafni voru^). Nefnd er og lýsimunn-
laug®) og kirkjubolli'), og með honum spýta, sem ber-
sýnilega er ætluð til að færa fram kveikinn með, en
þessi áhöld öll eru auðsæ millistig milli lýsisteinsins og
kolunnar. Wallem hefur^) séð það alveg rétt, að kolan
var svona sibrennandi týra hjá sakramentinu, en furðar
sig á því, hve tiltölulega sjaldan hennar er getið, en
það er ekki að marka, þvi hún var, það sýna lýsing-
arnar, svo tiltölulega ómerkilegt og verðlaust áhald, að
ekki er að furða þó hún félli úr máldögunum, þ^ð
gjörði það sem stærra var. Það er bersýnlegt, að kol-
an^), lýsikolan^**) og kirkjukolan") eru áhöld, sem
leysa lýsisteininn, sem auðvitað ekki þókti nógu fíO'
gerður af hólmi. Kolurnar voru litlar skálar með trjónu
og upp eptir henni lá kveikurinn; heitið kola, eins og
það hefir verið notað lil skamms tíma, segir það. En
grútarlamparnir okkar eru alls ekki íslenzkir að upp-
runa og samskonar lampar þekkjast i öðrum löndum^^)-
Það er ekki mikið sem í kirkjukolurnar hefur verið

1) D. /. IV, 277. 2) Cox: English church fiirniliive, bls 320-21.
3) D. y. I, 266. 4) Sjá bls. 130-31 hér. 5) Nr. 1908, 7866. 6) D. A
11,62. 7)D. /.II, 429. 8) BIs. 108— 9. 9) D. /. III, 102. 10) D. /. 37»..
11) T. d. D. /. III, 85. 12) Sbr. v. Jaden: Húsmunir; Óðinn V, 68.

NR. 6

í HJALTADAL

369

borið; þær voru úr tré^), steindar^), úr járni^), mess-
ing*) og látúni^). Sumar kolur sýnast hafa staðið eða
verið reknar í vegg, en aðrar hafa hangið®), og hefur
jafnvel verið hægt að draga þær upp og ofan og voru
þær þá nefndar dráttarkolur'). Kolur voru ekki aðeins
hafðar fyrir sakramentinu, heldur og fyrir myndum eða
ölturum dýrlinga®). Kolurnar voru ekki altaf með einni
trjónu og einum kveik, t. d. er nefnd koparkola sex-
hyrnd^) og hefur hún vafalaust verið með jafnmörgum
kveikjum. Eptir kolurnar, og þó jafnhliða þeim, koma
lamparnir"). Þeir eru eins og kolurnar úr tré^^), ]árni^O»
njessing^"), eir^*) og gleri^^). Lampar sýnast hafa verið
með tvennu móti eða jafnvel þrennu; ekki ósennilegt,.
að þeir hafi verið alveg sama og kolurnar, jafnvel opt-
ast, en stundum hafa þeir verið innri skál i kolunum^
því nefnd er kirkjukola með lampa úr járni^*). Kemur
þetta heim við nútiðarmálvenju; kola er einföld skál
03 eð kveik, en lampi tvær skálar, önnur ofan i binui
og með einum kveik, Það hefur verið til, að lamparnir
væru á stöng sem stóð á fæti, svo að mætti færa
þá upp og ofan; slampur með messing og járnstiku
undir«") er óefað slíkur lampi; sama er að segja um
stiku þá með járnlampa, sem Reykjahlíðarkirkja átti
1394^^). Slikir lampar voru alþektir og hafa til skamms
tima verið notaðir upp til sveita erlendis. Voru þessir
standlampar stundum með fleiri en einni trjónu, t. d.
tveimur; urðu þeir þá mjókkandi til endanna og eins
skip i lagi, og er ég í engum vafa um að járnstika
sú með skipi, sem nefnd er í fatabúri á Hólum 1396^»),
hafi verið slíkur lampi, en kirkjugripur var það ekki
eins og Wallem heldur=**»). Járnskip þau, sem nefnd eru

1) T. d. D. /. V, 338. 2) D. L II, 62. 3) T. d. D. /. III, 173.
T. d. D. /. IV, 162. 5) T. d. D. /. V, 338. 6) D. /. V, 274.
7) D. /. V, 631. 8) Ibid.; D. /. IV, 194. 9) D. /. III, 703. 10) T. d.
A II, 436. 11) D. /. III, 575. 12) T. d. D. /. III, 527. 13) T. d.
III, 69. 14) T. d. Ð. I. III, 156. 15) T. d. D. /. III, 575.
]^) D. I. V, 297. 17) D. /. IV, 158. 18) D. /. III, 584. 19) D. /.
ín, 613. 20) BIs. 104.

370

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

í máldögum og hann heldur^) vera lampa^), munu
ekkí vera það, heldur reykelsisstokkar. 1 kolum og
lömpum hefur óefað verið brent lýsi, þar af nafnið
lýsikola, og hafa kirkjurnar haft ilát undir það, lýsi-
ker^) og lýsikistur*), en þær eru vitanlega ekki með
kirkjugripum teljandi. Sama er að segja um skons'^)
og skriðljós^), sem nokkrum sinnum er nefnt og er
eitt sinn talað um skons úr látúni^). Eru það luktir,
skriðljós venjuleg opin lukt, en skons — af latneska
•orðinu sconsa — lukt þar sem hægt var að byrgja
Ijósið án þess að slökkva það. Þessum áhöldum var
vitanlega ekki ætlað að vinna neitt kirkjulegt verk, það
var geyfiljós til allra nauðsynja. Hugsanlegt er þó, að
prestar hafi látið bera skriðljós fyrir sér, er þeir báru
sakramentið til sjúkra, eins og annarstaðar var siður®),
enda segir i skipan Jörundar erkibiskups, að prestar
skuli, er þeir beri sakramentið til sjúkra, láta bera fyrir
sér logandi kerti, nema vegalengd hamli^). Laurentius
biskup las á morgnana psaltara við skons og sofnaði
siðan^**); hefur hann bersýnilega notað skons, svo hann
gæti byrgt Ijósið er hann svæfi. Færi hann aptur á
móti að kveldi að gá að hátterni manna inni í bæ, lét
hann bera fyrir sér skriðljós^^). Vitanlegt var það, að
kveikja þurfti einhvern veginn á kertunum, en þó er
ekki nema einu sinni nefnt eldsvirki"), en þau munu
að jafnaði hafa þókt of ómerkileg til þess að menn
teldu þau. Hóladómkirkja átti:

1374. 1) Altarisstikur úr kopar gyltar fjórar.

2) Járnstikur litlar fjórar.

3) Járnstiku stóra^»).

1) Bls. 104. 2) Kertagrind sú meö skipslögun frá Urnæs-
kirkju, sem Wallem nefnir i riti sínu: Lys og Lysstel í norske
Kirker og Hjem, Oslo 1907, bls. 9, og hefur mynd af, hefur óefað
ekki veriö neitt aigengt Ijósáhald, heldur miklu fremur veriö
haft meö pvi lagi, svo sem lil gamans. 3) D. I, II, 665. 4) D. L
II, 427. 5) D, L II, 483. 6) Ibid. 7) D, L 594. 8) Olte I, 171.
9) D. L II, 276. 10) £. S. I, 847. 11) B. S. I, 849. 12) D, L I,
255. 13) Vafalaust á gólf.

NR. 6

í HJALTADAL

371

4) Formessustiku með kopar^).

5) Blys tvö (= upphaldsstikur).

6) Önnur betri,
1396. 1) líoparstikur fimm.

2) Járnstikur fimm^).

3) Járnstika með skipi. (Bersýnilega lampi.)
1525. 1) Koparstikur 18.

2) Upphaldsstikur 6..

3) Lampur.

4) Englar tveir litlir með bjöllum og gyltum
stöngum ^).

1550. 1) Koparstikur 11.

2) 2 góðar,

3) 2 fyrir bríkinni.

4) Koparstjaki.

5) Koparhjálmur.

6) Járnhjalmar þrír.

7) Englar tveir með gyltum stikum^).

Það er æfagamall siður að brenna reykelsi i guðs-
þjónustunní, og hafa kristnir tekið þann sið eptir gyð-
ingum. Þegar kristni barst hingað var siðurinn að
öllu með þeirri mynd sem hann hefur enn. Reykelsið
er imynd bænarinnar*) og var í virðingarskyni borið
yfir ýmsa hluti er þeir voru vigðir, svo sem kerti á
kyndilmessu, ösku á öskudag, og pálma á pálmasunnu-
^^g^X svo og yfir sakramentið utan messu og innan®).
Eins var um helga dóma, altari, biskupa, presta og
klerka og allan söfnuð, og haft var það í prócessíum ').
Var því brent í keri, sem optast var nefnt glóðarker®),

1) Stiku þessa skyldi nota viö formessu — lakari stika; —
hún ekki séráhald. Aö hún er ein bendir til þess, aö á Hólum hafi
Þá aöeins veriö haft eitt kerti viö formessu. 2) Sýnir aö mjög
litiö af þessum gripum fórst í fokinu 1396; þetta eru meö tölu
sömu stikur og 1374. 3) Áöur hefur veriö bent á, aö hér muni
aö ræöa um Ijósberandi engla, er stóöu á stöngum, sem báru alt-
arisvængina. Pó var ekki fátitt að venjulegir altarisstjakar væru
i engilsmynd, er bæri stjaka (Olte I, 169). 4) Opinb. Joh. 5) AM.
266, 410 bls. 2. 6) Ibid. bls. 3. 7) B. S. I. 258. 8) T. d. D. /.
I> 251.

24

372

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V.

stuDdum eldker^) og örsjaldan reykelsisker*) (thuribu-
lum). Var það gert úr tveim skálum, sem hvolft var sam-
an; á neðri skálinni var stétt svo hún fengi staðið, og
þrjár eða fjórar lykkjur á barminum, en efri skálin var
götótt og með lykkjum á barminum, sem stóðust á við
lykkjur neðra kersins. I lykkjur neðra kersins var fest
jafnlöngum keðjum eða stöngum, sem voru dregnar
upp um lykkjur efra kersins, og mættust keðjurnar í
plötu, sem þeim var fest á. Opt var í toppinn á efri
skálinni fest keðja, sem lék um gat á plötu þessari, svo
hægt væri að draga upp efri skálina og þar með opna
kerið. I neðri skálina voru lögð glóandi viðarkol og á
þau stráð reykelsi (olibanon, thus), og var kerinu siðan
lokað og veifað; við það fór súgur um götin á efri skál-
inni, er sogaði ilmandi reykinn út með sér. Reykelsi var
ýmist storknuð viðarkvoða úr reykelsistrénu (Boswellia)^
eða myrra, storknuð kvoða úr balsamviðinum (Balsamo-
dendron); hér á landi var sama nafnið notað um báðar
tegundirnar. Glóðarkerjaskálarnar voru opt með dýrasta
verki, opt myndaðar svo sem hús með gluggum, sem
þá voru súggöt. Á sumum glóðarkerjum voru festar
• langar^), á öðrum stuttar eða svo sem engar*). Nefnd
eru glóðarker með kopar ^) og með silfur forgylt ®).
Nefnt er glóðarker fyrir mörk'), glóðarker vel gjört
með góðan kopar fyrir 12 aura^) og reykelsisker fyrir
2 hundruð ^). Heilt reykelsisker íslenzkt er i þjóðmenja-
safni Dana") og neðri bolli af einu í þjóðmenjasafni
voru^^); er hann með kringlóttri stétt undir og ekki
stærri en lítiU tebolli. Svo er þar og efri skál af einu^*);
er það úr eir og lykkjurnar 1 enn, en siðan hefur því
verið breitt í Ijósastjaka. Reykelsið var í kirkjunni haft
i sérstöku keri (acera, navis, pyxis)*^), og var það ýmist

1) T. d. D. L II, 427. 2) T. d. Z). 7. III, 160. 3) L III, 450-
4) Nefnd eru glóöarker festarlaus, en þar mun veriö aö segja
galla á glóöarkerinu. 5) D, L IV, 75. 6) Ibid. 7) D. L III, 196.
8) D. L VII, 738. 9) D. L V, 341. 10) Nr. CXXI. 11) Nr. 3751*
12) Pjóömenjas. ísl. nr. 5899. 13) Wallem nefnir þaö bls. 82.
»íncensorium<(; þaö pýöir þó venjulegast glóöarker.

NR. 6

í HJATADAL

373

nefnt reykelsisbuðkur ^), reykelsisstokkur^), myrruker*)
eða skip*). Er siðasta heitið dregið af þvi, að ilátið var
i laginu sem bátur er stóð á fæti; var lok yfir honum
öllum, en mátti opna hálft^). Með reykelsisstokk eru
opt nefndir spænir^); voru þeir ætlaðir til að flytja
reykelsið úr stokknum yfir i glóðarkerið. Voru spæn-
irnir á stærð við venjulega kaffiskeið. ÖII skip, sem
nefnd eru, eru úr járni. Reykelsisstokkar eru nefndir úr
kopar, smeltir') og amalieraðir «), sem er sama. Eld-
berar^) eða eldberaker i^) voru nokkurskonar skapt-
pottar og voru kolaglæður í reykelsiskerin sóttar í þeim
innan úr bæ"). Varð þessi glóð kirkjunum opt
skeinuhætt og oUi brunum, t. d. i Holti undir Eyjafjöll-
um ") og i Skálholti ^^). Nefndur er eldberi með kopar ^*).
Voru þessi áhöld að vonum mjög forgengileg, og þarf
ekki að furða þótt komi fyrir eldberi ))og allur í sundur
bollinncc ^^). Glæðurnar voru færðar úr eldberanum yfir
i glóðarkerið með töngum, svonefndum glóðarjárnum ^^).
Hóladómkirkja átti:

1374. 1) Glóðarker tvö með silfur.

2) gylt.

3) tvö með kopar.

4) Aceru smelta.

1396. Sama og 1374, en að auki silfurspón litinn ^^).
1500. Sama og fyr, nema annað koparglóðarkerið.
1525. 1) Glóðarker tvö með silfur.

2) með kopar.

3) Myrrruskip tvö og annað með látúnsskeið ^*)^

4) Eldbera vondan.

1) D. L II, 709. 2) D. J. III, 527. 3) D. I. V, 341. 4) T. d.
D. J. III, 446. 5) Wallem heldur bls. 106, aö þetta sé Ijósáhald,
en sú skýring er ekki eölileg, 6) T. d. D. 1. V, 267. 7) D. I. II
709. 8) D. L IV, 219. 9) T. d. D. L I, 269. 10) D. L III, 574. 11)
D, L IX, 519. 12) L. c. 13) B. S. II, 321. 14) D. /. V, 256. 15)
D. L VI, 28. 16) T. d. D. L I, 270. Registriö viö D. L II, segir
ranglega aö paö sé baksturjárn. 17) í myrruskipið. 18) Wallem
segir bls. 83 neöanm.: wlátuns maa henföres til mirruskip, ikke
til skeiöíí, en paö er rangt.

24*

374

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

1550. 1) Glóðarker með silfur.

2) með kopar.

3) Myrruskip með kopar.

Þar sem vax og reykelsi var notað í öUum mess-
um og tiðum, þurfti liver kirkja að vera liæfilega birg
af þessu, enda á hver kirkja um aðra þvera »þrjár
merkur vaxcc^) ))aíu merkur vaxa^) o. s. frv. Sumar
eiga, sem getið er, svo hundruðum skiptir af vaxkertum,
og t. d. »10 merkur vax og reykelsi«*), »hálf mörk
reykelsisoc^), »íimm merkur meður reykelsicc^) o. s. frv.,
það jafnvel fátækustu kirkjur, Það er því síst að furða
þótt Hóladómkirkja eigi:

1374. 1) Vax sex og halfan (3 + SV^) fjórðung.
2) Reykelsi 26 merkur.

1396. 1) Vax þrjá fjórðunga.

2) Reykelsi ellefu merkur.

1525 Myrrusekki þrjá.

5. Píslarmörk voru í fyrstu kristni ekki 1 þeim há-
vegum höfð, sem síðar varð, þó að kristnin ætti sinn
veg mjög krossi Krists að þakka. Mun orsökin sú,
að krossinn var um sinn hafður sem kvalatól glæpa-
manna. Eptir að Konstantin keisari hafði sigrað Maxen-
tius 312 undir merki krossins, fór móðir hans Elín
(Helena) til Jórsala, fann kross Krists í jörðu, tók hann
upp, og var það hinn dýrasti helgur dómur. Nam Kon-
stantin krossfestingu úr lögum, og úr því var krossinn
merkí kirkjunnar. Krossmarkið olli eptir það því (sbr.
bls. 155 —163), að kór kirknanna var fluttur frá vest-
urendanum i austurendan. Eptir það komu og allar
signingarnar, aðalatriði allra vigslna, inn í kirkjusið-
una, og var nú varla svo aum kirkja, að ekki setti
hún kross einn eða fleiri. Krossar voru tvennskonar:
krossmörk (ornamentale), sem að eins sýndu sjálfa lög-
un krossins, en ekki hinn krossfesta nema þá óveru-
legan, annað hvort steindan eða upphleyptan, og róðu-

1) D. L II, 667. 2) D. L II, 778. 3) D. L II, 449. 4) D. L
n, 62. 5) D. L II, 442.

NR. 6

í HJALTADAL

375

krossar með Krist festan á (crucifixa). Fyrri gerðin var í
upphafi algengust, en hér á landi sýnist hvorttveggja hafa
þekst jöfnum höndum, því nefnt er krossmark^), teikn^),
crucifixum^), kross*), róðukross*^), kross og á róða*')
eða kross með hkneski ^), í krossmörkunum hafa þvi
mæst tveir timar, ekki búnir að útkljá það, sem þeim
bar á milh. Það, sem enn er til af íslenzkum miðalda-
krossum sýnir og þetta, Islenzkir krossar voru úr tré^),
ýmist steindir^) eða ómálaðir^®), úr alabastri ^^), mess-
ing^'Oi eir"), látúni^*) eða kopar^^), ýmist ósmeltir
eða smellir^®), úr silfri^') eða tönn^^). Þeir eru nefndir
búnir^^) þ. e. a. s. þaktir málmþynnum, búnir með
silfur^o), gulllagðir^O, pitallagðir^^) (= búnir), gyltir^^*).
smeltir^*) og steindir^^). Krossar með hkneskjum eru
nefndir oftar en einu sinni^*^), og er með þvi óefað ekki
að jafnaði átt við það, að undir krossinum stæðu hk-
neskjur af Mariu og Jóhannesi, eins og beinast lægi við,
heldur hitt að á örmum krossins væru hkneskjur af
Maríu og Jóhannesi, en af Adam undir róðunni, eins
og þekkist á islenzkum krossum'^), Er það og bersýni-
legt á því, að nefndir eru oftar en einusinni krossar
með þrem hkneskjum^®). Gerð og frágangi smeltra krossa
hefur Matth. Þórðarson lýst veP^); er það verk optast
kent við Limoges á Frakklandi, þar sem mest og bezt
var að þvi unnið. En merkilegt er það, að þetta verk

1) T. d. D. L I, 597. 2) D, L VI, 328. 3) D. L III, 289. 4)
-0. /. III, 515. 5) D. L III, 69. 6) D, L III, 557. 7) D. L II, 471.
8) T. d. D, L II, 446. 9) D, L II, 688. 10) T. d. D. L IV, 593.
11) D, L VII, 456; sá steinn tíökast annars fyrst hér um 1500. 12)
T. di jD. 7. II, 682. 13) T. d. D, L IV. 101. 14) T, d, D. L II, 434
—5. 15) T. d. D, L III, 581. 16) T. d. D. L I, 476. 17) T. d. i).
h IV, 21. 18) T. d. i). L IV. 159. 19) T. d. D. L III, 515. 20) T.
t. i). /, VI, 328. 21) T. d. D. L III, 238. 22) D, L II, 635. 23) T,
d, D. L III, 81. 24) T. d. D. /. II, 665. 25) T. d. D. L II, 361.
26) T. d. D. L II, 434. 27) Pjóöraenjas. ísl. Nr. 788, 2445 og 7032;
sbr. ágæta grein um ))róÖukrossa meö rómanskri gerÖ«, eptir
Matth. Póröarson, i. /. F. F. 1914, 30—37 og leiöréttingar hans
viö þá ritgjörö í sama riti 1918, 33-35. 28) T. d. D. L II, 474,
ni, 84 o. s. frv.

376

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

virðist hér á landi hafa verið keat við írland og smeltir
krossar optast nefndir írskir krossar ^). írskum krossum
er í ritgjörð um Skálholtsbiskupa, ritaðri 1593, lýst svo,
að þeir séu gjörðir af leiri og smeltir i steinar^). Þótt
lýsÍDgin sé röng, sést þó á henni, hvað við er átt, smelta
krossa með bjargkristöllum eins og krossinn í Þjóðmenjas.
ísl. nr. 7032 og krossa sama safns nr. 788 og 1499, en
smaltið hefur i augum höf. orðið að leir. Nefndur er
og ))irskur kross brotinn og úr steinarnir sumirc< ^),
bendir það alt á einn veg. Með orðinu guðspjallakross*)
mun ekki átt við neinn sérstakan frágang, nema hvað
hann var prýddur merkjum guðspjallamannanna, sínu
á hvorri álmu, Orðið hlaðkross i registrum Fornbréfa-
safnsins er einkar villandi, það er ekki krossmark, held-
ur kross á fatí, messufati eða altarisklæði. Til var að
hafa krossróður i fötum, þvi nefndir eru krossar klædd-
ir^) og óklæddir^) og var jafnvel brugðið silfurbelti yfir
um þá^). Eins og getið er voru krossar hafðir á öltur-
um, og voru þeir ýmist lausir við þau eða fastir og
stóðu þá á stalli^) eða undirstöðum ^) og hafa þeir þá ef
til vill verið í bríkarstað. Einn slíkur kross frá mið-
öldunum er til i þjóðmenjasafni voru^**), er hann frá
Haga, gjörður úr eik og ef til vill íslenzkur. Annar er
þar og smeltur með steinum ^^). Aðrir róðukrossar, sem
safn vort á nú, með undirstöðum, eru allir gerðir upp
úr brikum eptir siðaskiptin ^*). Hins vegar eru til i
safninu brot af krossum og róður at krossum, sem verið
haf^ með undirstöðum ^^) og eru sumir með gotneskri,
aðrir með rómanskri gerð, ýmist úr tré eða kopar,
smeltir eða lagðir málmþynnum. Fyrir processíum voru
bornir krossar á háum stöngum; nefndur er kross á
stöng^*) og kross og silfurbúin stöng undir"^. Á þessa

1) T. d. D, I. III, 527, 2) B. S. II, 248. 3) D, I. VI, 333. 4)
T. d. D. I. III, 241. 5) D. I. III, 87, III. 241, 6) D, L III, 87. 7)
Sjá »hulduklæöi(í. 8) T. d. D. L III, 242. 9) T. d. D. /. HI, 92.
10) Nr. 2062. 11) Nr. 7032; lýsing í A. /. F. F. 1918 33-35. 12)
Nr, 2070, 2090, 2134-38. 13) Nr. 240, 262, 788, 1855, 2139, 2445,
4499, 4751. 14) D. L IX, 305. 15) D. L IV, 48.

NR. ^

í HJALTADAL

377

krossa hefur verið minst að svo miklu leyti sem gunn*
fáninn á upptök sín i þeim. Þeir voru að öllu með
sama frágangi og krossar með undirstöðum, nema hvað
stöngin kom í stað undirstöðu; var optast broddur í
krossinum, sem rekinn var ofan í stöngina. Eru tveir
slíkir krossar í þjóðmenjasafni voru^), er annar kross^
mark og hinn róðukross. Nefndur er eitt sinn kross
»með stögít'), sem hlýtur að vera misskript fyrir stöng
og þvi burðarkross. Sérstök gerð á þessum krossum tíð-
kaðist á Englandi, og sýnist hún — af því að þjóð-
menjasafn vort á brot af þremur slíkum — og hafa tíðkast
hér á landi. Krossar þessir eru ekki eldri en frá 15.
öld. Tii sparnaðar voru þeir svo gerðir, að nota
mátti þá bæði sem altariskrossa og burðarkrossa. Var
krossinn sjálfur með titt niður úr sér; var hann rekinn
niður 1 stöng, eða undirstöðu eptir því hvort nota skyldi
hann sem burðarkross eða altariskross. Fylgdu honum
líkneskjur af Mariu og Jóhannesi á lausum álmum, er
hafa mátti undir honum'). Nr. 415 i þjóðmenjasafninu,
sem í skránni^) er kallað monstsansfotur, er i raun
réttri stallur undan slíkum krossi. Á nr. 3224 1 sama
safni eru álmur með myndum Maríu og Jóhannesar og
Kristsróðu af slíkum krossi. Nr. 4404 i safninu er og
slikur kross, er hann með hinum einkennilega breiða,
stýfða broddi. Eru þessir krossar svo likir krossunum
hjá Gpx^) að það tekur afskarið, og svo líkir innbyrðis,
^ð þeir hljóta að vera gjörðir á sama tima, og jafnvel i
sömu smiðju. Með orðatiltækinu kross með Hknekjum
gæti vitanlega líka verið átt við sama. Þar eð þeir þó
eru sjaldan nefndir eptir 1400, en hinir krossarnir eru
15. aldar verk, getur það ekki borið sig. Matth. Þórðar-
son álitur krossinn þjóðmenjas. ísl. nr. 788 — og hlýt^
ur það einnig að ná til nr 4499 — geti hafa verið pro-
cessíukross®); dregur hann það af þvi, að krossinn hef-

1) Nr. 911, 48n. 2) D. 7. II, 663. 3) Cox: English church
fumitave, bls. 54. Meö myadum. 4) Skýrsla um forngripasafn
tslands JI, Kbh. 1874, bls. 31—32 sbr. Pjódmenjasafn bis. 14. 5)
L. c. 6) Á, L F, F. 1914, 34,

378

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

ur verið lagður málmþynnum bæði framan og aptan.
Af þessu er þó varla ályktandi um það. Kirkjugrip-
ir miðaldanna eru sjaldan með )>rangtiverfu((. Krossar
voru hafðir víðar en á öltörum. Sérstaklega var algengt
að hengja stóra krossa í eða yíir kórdyrum. Svo eru
nefndir »stór kross yíir kór« ^), )>kross frammi á kór« ^),
»kross yíir kórdyruma^) o. s. frv. Af slíkum krossum
eru nú ekki til nema tveir, sem með vissu eru frá mið-
öldunum; þeir eru í þjóðmenjasafni voru nr. 4795 og
1581. Hinn siðarnefndi fanst í helli, norður í landi;
hefur verið fólginn þar svo hann ekki lenti í hershönd-
um siðaskiptamanna. Það eru því fleiri en Gissur Ein-
arsson, sem hafa amast við krossmörkunum. Klaustur-
hólakrossinn*) er sami krossinn, sem getið er um bjá
Wallem*), hann er frá þvi eplir siðaskiptin, gerður í
Hamborg 1592, og hefur á honum staðið:

Effigiem Christi qui transis pronus honora,
non tamen effígíem sed quem designat adora.

Þarna er, þó versið að vísu sé gamalt^) og ekki óal-
gengt á krossum í kaþólskum sið, sennilega verið að slá
varnagla siðaskiptanna við þvi, að myndinni sé sýnd-
ur sami heiður og i kaþólsku. Það mætti þvi álykta að
krossinn nr. 4522 í þjóðmenjasafni voru, sem gerðar-
innar vegna vel gæti verið úr kaþólskum sið, væri frá
þvi eptir siðaskiptin, því hann er með samskonar áletran:

Non deus est, sed sculpta deum præsentat imago;
qva visa tu in mente colas id qvod cernis in illa.

Af slikum krossum öðrum, sem þjóðmenjasafn vort á,
eru að eins tveir, sem til greina gæti komið að vseru
úr kaþólskum sið'), hinn þriðji®) er áreiðanlega yngn
en siðaskiptin. Aðrar tegundir krossa voru fontkrossar
(sjá font) og líkakrossar ^). Voru hinir síðarnefndu pro-
cessiukrossar, einfaldir að gerð og bornir á stöng fy^^^
líkfylgdum. Annarstaðar var það allkunnur siður,

1) D. /. III, 89. 2) D. L II, 781. 3) Z). /. II, 378. 4) Pjóö-
menjas. ísl. nr. 4447. 5) BIs. 39—40. 6) Versiö er í Raiionale fol
5 dorso. 7) Nr. 3341, 2397. 8) Nr. 1931. 9) T. d. D. L II, 474.

NR. 6

í HJALTADAL

379

geyma helga dóma í krossmörkum — líka öðrum en
þeim, sem bornir voru á brjósti; er ekki getið um slíkt
hér nema einu sinni, »silfurkross með helgum dóm-
um« ^). Krossar voru optast vígðir ^). Um verðmæti
krossa er sjaldan getið, einu sinni er nefndur »kross
með líkneskjum. jafngóður fjórum mörkum« ^), Af kross-
um átti Hóladómkirka:
1396. Krucifixum *).

1525. 1) Koparkross forgyltan með undirstöðum.

2) Kross uppi yfir kórdyrum gyltan.

3) Kross með undirstöðum i krossstúku.

4) Merkiskrossa tvo.
1550. 1) Koparkross á háaltari^)

2) Píslarmark yfir háaltari gjört með tönn.

3) Stóran kross yfir kórdyrum.

4) Látúnskross.

5) Pislarmark.

6) annað ^).

Átt hefur kirkjan fjölda krossa fyrir 1396; svo er t.
d. getið um að 1224 hafi brostið þar úr krossi') og
þókti ganga jartegn næst. Á dögum Auðunnar biskups
hefur og kirkjan átt stóran kross, sem stóð innarlega i
kirkjunni og var helgur dómur Guðmundar biskups
settur fyrir framan hann ^). Kross sá sem nú er i dóm-
kirkjunni er liklega frá því eptir siðaskiptín.

6) Sá siður er æfagamali í kristni, að kirkjur séu
prýddar myndum dýrlinga, sérstaklega þeirra er kirkjur
eru helgaðar. Er þetta svo áreiðanlegt, að opt má ráða
helgun kírkju af myndaeign hennar. Á myndunum er
sýndur guðdómurinn og ýmsar persónur hans, dýrhng-
arnir og jafnvel heilir viðburðir úr sögu þeirra. Skal
ekki vikið að myndum, sem eru á tabúlum, bríkum,
dúkum og krossum, þær hafa sérstakt hlutverk að ínna
í kirkjunni. Hér er átt við myndir þær, sem stóðu hér

1) D. I, II, 474. 2) Z). J. 1. 135 og víðar. 3) D. 1. II, 743.
4) Fokiö 1394 hefur veriö nærgöngult viö krossana, úr þvi kirk-
jan á ekki nema einn. 5) Bersýnilega sami og 1525. 6) 1 biskups
kapellu. 7) L A. 186. 8) B. S. I, 829.

380

DÓMKIRKJAN A HÓLUM

SAFN V

og hvar í kirkjunni, henni til prýðis og dýrlingunum
Ul beiðurs. Ekki verður hægt að gjöra þeim nein fuU-
nægjandi skil hér, því ikonographian — myndafræðin —
er iangviðtækasta grein kirkjufornfræðinnar, og myndi
hún — þó að eins við ísland væri miðað — verða of
riimfrek^), Myndir guðs og heilagra voru gjörðar eptir
alveg föstum reglum; hafði hver sitt auðkenni svo að
hann þektist frá öðrum, og skal að þvi vikið nokkuð.
•Guð faðir er öldungur með kórónu, ríkisepli og veldi-
sprota. Kristur er ýmist skegglaus^) eða með alskegg
klofið eins og enn er venja, og eins og hann er sýndur
á öllum krossmörkum þeim, sem nefnd hafa verið, en
alt af ungur maður^). Hann ber opt rikisepli og kór-
ónu eða þyrnikórónu; auðkenni hans eru naglaförin
fjögur og síðusárið (stigmata). Heílagur andi er sýndur
í dúfulíki. Af því að dýrlingar þeir, sem kirkjur hér
hafa verið helgaðar, vafalaust hafa verið sýndir hér á
myndum, skal gelið auðkenna þeirra.

Marla guðs móðir: lilja eða einhyringur eða sveinn-
inn Jesús; er hún stundum krýnd^), standandi á hálf-
tungli^) eða í sporöskjulöguðum baug úr stjörnum
(mandorla) ®). Pétar postuli: lyklar*^). Ólafur konungur:
öxi ^), maður ^) eða undir fótum dreki með manns-
höfði kryndu ^**); líka riðandi^^). Þorlákur biskup: ekkert.
Nikulás biskup: bók og þrjár kúlur; akkeri; lægir sjó
og vinda^^). Jón postuli: örn (guðspjallamerkið); kaleik-
ur og í naðra*^). Jón skirari: guðslamb^*). Andrés post-

1) Merkast rit 5 peirrí greín: Kunsile: Ikonographie der Heil-'
igen, Freib. im Br. 1926. 2) Svo t. d. í AM. 479 4to. 3) Tii eru
ýmsar lýsingar á Kristi t. d. 1 Prosographiu Lentulusar og lijá
Jóhannesi frá DamaslcuSj sem pykjast vera sannsögulegar, en eru
hugarburöur einn, og ber ekki saman. 4) T. d. AM, 249 4to (ís-
lenzkt hdr.) 5) Pjóömenjas. ísl. nr, 3340. 6) T. d. á Grundar-
korpóralshúsinu, Pjóömenjas. ísl. nr. 7053. 7) Pjóöm. ísl 3482.
S) Þjóöm, ísl. 3327. 9) AM. 68 fol. 10) AM. 160 4to. 11) D. L II,
469. 12) Á skildi Reykhólakórkápunnar (Pjóöm. ísl. 2458) er
hann á skipí að lægja öldurnar. Einn skipverji spýr i stafni. 13)
Á Hítardalsbdkinni, Pjóöm. ísl. 3317-22. 14) AM. 233 a. fol.

1

:nr. 6

í HJALTADAL

381

á eða með skákross^). Mikael hÖfuðengiU: spjót eða
sverð. Tómas erkibiskup: sverð stendur í höfdi hans.
Laurentínas píslarvoitur : með rist*) eða logandi dalma-
tíku. Marteinn biskup: með sverð eða gæs eða skiptum
kufli eða ríðandi^). Katrín mœr og píslarvottur : hjól og
sverð^). Magnús Egiajarl: sverð^). Cecilia mœr: stendur í
katH; sár á hnalcka; leikur á organ (á síðari öldum).
Blasius biskup: ullarkambur; tvö krosslögð kerti. Páll
posiuli: sverð eitt®); jafn vel tvö. Siephán frumvoitur:
steinar. Maria Magdalena: smyrslabuðkur. Barlam postuli:
hnífur; ber afflegna húð sína á handlegg. Jakob postuli
eldri: pílagrímsbúningur eða sverð. Margrét mœr: dreki
og sverð. Agatha mœr: töng og eldberi. Anna móðir
Mariu: sýnd með Mariu og Jesú (mettercia) '), stundum
berandi Maríu og María Jesúm^). Augusíinus kirkjufað-
ir: bjarta með eina eða tvær örfar í gegnum. Clemens
páfi: akkevl Sebastianus píslarvottur : nakinn, bundinn við
staur, gegnstunginn með örfum, stundum riðandi með
örfar i hendi. Agnes mœr: lamb. Ambrosius biskup: bi-
flugnabú og svipa. Barbara mœr: guðslikamahús; sverð.
Benedikt ábóti ffrá Nurcia): bikar og i naðra, eða brotin
krús. Cosmas og Damianus píslarvotlar: meðalaglös og
læknísáhöld. Dominicus píslarvoítur (Africanus): stjarna
á enni eða brjósti. Egidius ábóíi (Gisli): hind. Dionysius
píslaruottur : höfuðlaus; ber höfuðið i hendinni. Oallus
ábóti: bjarndýr. Germanus pislarvoiiur : ekkerL Gervasius
'& Protasius píslarvottar: Gervasius með kylfu eða ham-
ar, Protasius með sverð. Greqorius páft: dúfa á öxl hans.
Guðmundur biskup: ekkert. Hieronymus kirkjufaðir: Ijón^).
Lúkas guðspjallamaður: vængjaður uxi. Mauriiius & socii:
blakkur riddari með fána og sjö stjörnum í hendi.
Mattheus postuli: vængjaður maður (guðspjallamerki),
eða algeir. Ellefu þúsund meyjar: örvar. Lucia mœr: ber

— — .. — . , . — " — -i — ^ — ■ . ' — ' • » — I — — — —

1) Pjóöm. ísl. 2441. AM. 646, 4to. 2) Svo á Grundartabúlunni
í pjóömenjas. Dana. 3) Á Mööruvallatabúlunni i þjóðmenjas. ísl.
•6430. 4) Pjóöm. ísl. 4333. 5) Pjóöra. fsl. 2027. 6) Á Reynislaöa-
bríkinni. fjóöm. ísl. 1064. 7) Pjóöm. ísl. 2027, 2069. 8) Svo á
myndinni á Hólakórkápunni. 9) Mynd hans á Hólakórkápunni-

382

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

út stungin augu sin á skál eða bók; svöðusár á bringu.
Sixtas (Xystus) páfi: ölmusupunglir, sverð. Sunnefa :
heldur á bjargi. Thómas posiuli: lensa og hornmál
(vinkill), Urbanur páfi: sverð. Vincentius djákni: hrafn.

Eitt var sameiginlegt með öllum helgimyndum, að um
höfuðin var optast geislabaugur. Það er ekki að marka
þó bann sé ekki á þeim myndum, sem nú eru til, hann
er brotnaður af. Myndirnar voru með þrennu móti,
skornar, steyptar eða högnar (sculpturæ), pentaðar (pi-
cturæ), eða hvorttveggja. Höggmyndirnar voru nefndar
líkneski *), pentmyndirnar voru nefndar skriptir ^),
spjöld^) eða blöð^). Var málverkið og nefnt flatskript^)
í mótsettningu við blað með uppkast^), sem var mitt
á milli hkneskis og skriptar (rehef), en orðið bilæti ')
(Billede af Polypthycbum) er nafn á hvaða mynd sem
er. Þó þýðir hkneski á stöku stað máluð mynd — flat-
skript — t. d. Maríuhkneski á blaði^) o. s. frv. Likneski
koma fyrir úr kopar^) messing^®), alabastri*^) og tré^
þótt aldrei sé það nefnt, svo hefur það þótt sjálfsagt,
enda er fjöldin allur af hkneskjum, sem enn eru til úr
tré. Tréhkneskjur voru optast holar (hola ofan í höfuð
og hviltt i bak) svo að þær springju síður. Skyldi viður
vel þur, en þar sem hann sprakk var felt og límt og
lagður yfir magfaldur límplástur, siðan var alt likneskið
grunnað með stempur (af latnesku sögninni temper-
are), sem var limkvoða, og fágað nema þar sem guU-
farga eður silfurfarga skyldi; þar var en borið á stemp-
ur og lagt ofan í stemprið blautt blaðsilfur og siðan gljáð
með úlfs- eða hundstönn; var síðan dreyft á gullfargi
nokkrum sinnum. Þegar þurt var orðið, var það af lik-
neskjunni, sem penta skyldi með steini (mála) grunnað

1) T. d. D. L III, 350. 2) T. d. D. L II, 576. 3) T. d, D. /.
II, 448. 4) T. d. D. L III, 512. 5) D. L II, 576. 6) D. L IV, 514.
7) D. L V, 520. 8) Z). /. III, 528. Úr pessari óreglulegu notkun
orösins líkneski gjörir Wailem (bis. 40) alt of mikiö, og þaö er
beint rangt að orðiö skript sé nokkurntíma notaö 1 merkingunni
likneski. 9) T. d. D. L IV, 49. 10) T. d. D. L IV, 196. 11) T. d.
D, L IV, 78.

NR. G í HJALTADAL 383

r

með hvítu og bleiku og síðan pentað með þeim litum
sem hæfði. En litina skyldi blanda (mala, það voru
steinlitir) með olíu og tempra (breyta Htbrigðum) með
hvítum Ht. Svona lýsir eitt merkilegt islenzkt handrit
Hkneskjusmíð^), og eru þær Hkneskjur, sem nú eru til
gjörðar á þann veg, jafnvel líkneskjur gjörðar löngu
■eftir siðaskiptin t. d. Ólafshkneskið frá Kálfafelh^), sem
er frá 17. öld. Af flestum gömlum myndum er nú forni
hturinn farinn, en nýtízku grindverkahtur kominn i
staðinn. Frá skriptunum var gengið alveg eins ef þær
voru gerðar á tré^); væru þær gjörðar á skinn eins og
væntanlega opt hefur verið, að minsta kosti öU blöð,
var frágangurinn annar. Likneski voru alt af pentuð,
slétt pentuð*) sem kallað var, og ef meira var við haft
með silfur- eða gull-farg^). Það er bersýnilegt á leiðar-
vísinum um líkneskjusmíð að það hefur verið til að þau
væru gjörð hér á landi, enda er nefnt »ÖnnuIikneski
með islenzkt farganct^), en ekki eru nú til mörg, sem
bera það með sér að þau séu hérlend smíð. Mun þó
algengara hafa verið að líkneskin væru erlend, því bæði
er getið um líkneski keypt i Noregi '), og þegar Hóla-
dómkirkja 1329 eignast Guðmundarlikneski, kemur það
og er því ytra gert. Um umbúnað likneskja er opt
sagt að þær séu með ))húsi og hurðum«^); er i þjóð-
menjasafni voru ein slik ólafsmynd ^**) og er hún greini-
lega íslenzk. Ein shk Mariumynd islenzk er til í þjóð-
menjasafni Dana^*). Önnur Mariumynd í þjóðmenja-
safni Dana, sem Wallem^^) telur vera Mariumynd i
húsi og hurðum, er greinileg brík yíir altari. Með ein-

1) Kálund: Alfrœdi islenzk. Kbh. 1908. bls. 89-9L 2) Pjóö-
nienjas. nr. 3165. AÖ dómi Matth. PórÖarsonar norskt Pjódmenja-
^afn bls 10. 3) T. d. Mööruvallatabúlan. 4) T. d. D. I. III, 263.
5) T. d. /. V, 302. 6) D. J. VII, 199. 7) D. /. IV, 106. 8) /, A. 206.
9) T. d. D, /. V, 302. 10) Nr. 3327. Wallem segir bls. 48 aö í
Þjóömenjasafni sé mynd af Maríu og Önnu 1,10 m. á hæö, og sé
hún meö huröum. Á hann par, aö pvi er viröist, viö nr. 2069,
€n hún er huröalaus. 11) Nr. 19014. Mj^nd hjá Wallem bls. 47.
12) Bls. 46; raynd hennar á sömu síöu.

384 DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN Y

•

kennilegri likneskjum nriá telja »Jónshöfuð með diski«,
sem Glaumbæjarkirkja átti 1461 ^), — mynd af höfði Jóns
skirara, en hann var hálshöggvinn og höfuð hans fært
dóttur Herodias á diski (Matth. 14, 8.), hér á landi hafa
slikar myndir verið hafðar yfir kórdyrum ^). Þessi mynd
var all algeng í útlöndum^). Um verð líkneskís er sjald-
an getið; nefnt er líkneski, er eigi heíur kostað minna
en 6 aura í Noregi*). Skriptirnar voru ýmist gerðar á
tré eða bókfell. Tréskriptir eru nú engar til, en í all-
mörgum islenzkum handritum eru til skriptir, það er
að segja stór málverk, og er ekki átt við smámyndir i
upphafsstöfum ^). Skriptirnar sýndu ekki að eins manns-
myndir heldur og heila viðburði, svo sem »skript sú,
sem er á uppreistarsaga«®). Skriptir voru eins og lik-
neskin bæði steindar^) og gyltar®). Á flatskriptir og
skriptir með uppkast hefur verið drepið. Segir efnið
þar nokkuð til. Skriptir með alabastur^), tönn^**) og
tin ^^) hljóta að hafa verið upphleyptar. Gætu tann-
myndirnar i Þjóðmenjas. ísl. nr. 81 og 420 og Maríu-
myndin úr tönn, sem er i Vídalinssafni verið »skriptir
með tönn«. Sama er um Þjóðmenjas. ísl. nn 2444, ef
að sú tilgáta mín, að þetta sé textaspjald, skyldi vera
röng^^) sem varla kemur til. Nefndar eru skriptir með
hurðum ^^) og hafa það væntanlega verið skriptir með
uppkast. Getið er nokkurra íslenzkra myndasmiða. Ste-
fán Hauksson, sá er þjónaði Laurentiusi biskupi vetur-
inn 1322—23 var »hinn mesti meistari á margar listir^
gullsmið, gröpt og uppkast« ^*) og hefur hann eptir
þessu verið höggmyndasmiður. í »Alfræði islenzk« í
kaflanum um líkneskjusmíð er bréf frá manni, sem kallar
sig T, til múnks, sem kallaður er bróðir Magnús^^), og

1) D. L V, 331. 2) D. I. V, 631. 3) Olte I, 578. 4) D. L IV,
106. 5) T. d. AM. 68, 233, 249 c, d, e fol. 135, 233, a 479 4to, Gl.
kgl. sml, 3270, 4to. Stockholmssafn 5, fol, 16., 4to, Pjóöm. ísl. nr.
4678, og miklu víöar. 6) D. L II, 665. 7) D. L IV, 44. 8) D, L H,-
117. 9) D. /. IV, 47. 10) D, L IV, 62. 11) D. L II, 741. 12) Eg
er alveg ósampykkur Matth. fóröarsyni (Pjóðmenjasafn 13) um
aö þeUa geti hafa veriö paxspjald. 13) T. d. D. L III, 520. 14)
S. I, 843. 15) Kalund: Alfræöi Islenzk bls. 89.

NR. 6

í HJALTADAL

38S

hljóta báðir að hafa verið líkneskjusmiðir, Með Hákoni
Björgynjarbiskupi Þórissyni var á árabilinu 1335— 133&
Þórarinn nokkur Eiriksson, sem kallaður var pentur.
Hafði honum orðið það á að særa sira Ásgrím i Vatns-
firði i kirkjugarði^, og því ílúði hann á vegu Björgynj-
arbiskups. Er Björgynjarbiskup hvað eptir annað að
biðja gott fyrir hann við þá Jónana, Halldórsson og
Indriðason, Skálholtsbiskupa og segir, að Þórarinn
kunni »nokkuð svo« að penta og skrifa. Magnús prest-
ur Þórhallsson lýsti alla Flateyjarbók þ. e. að segja
málaði í henni myndirnar, en um hann vita menn ekk-
ert annað, þó hann reyndar komi við tvo gjörninga
vestra 1397*). Enn er getið um að Bjarni jungherra
Ivarsson lýsti messubók þá, er hann gaf Múnkaþverár-
klaustri 1473, en Jón Þorláksson hafði skrifað^). Mar-
teinn, síðar evangeliskur biskup, Einarsson hafði lært
málverk i Englandi, og málaði að fyrirlagi Ögmundar
biskups Skálholtskirkju þá er brann 1526«), en hvort
hann hefur verið húsamálari eða listmálari hermir sag-
an ekki. Sama er að segja um Atla prest og skrifara,.
sem á dögum Páls biskups pentaði alt ræfur og bjórinn
i Skálholtskirkjustöpli')- Svo mun hér óhætt að nefna
Margréti högu, konu Þóris prests, og Þorstein þann, er
Þorláksskrín smíðaði «), þó að þess sé um hvorugt bein-
linis getið að þau hafi smíðað likneskjur. Hóladóm-
kirkja átti:

1374. Mannlikan tvö með kopar gylt.

1396. Sama.

1525. 1) Maríulikneski tvö gylt (i Önnustúku).

2) Sama (i Maríustúku).

3) Jóns likneski baptistæ með stein.

4) Jóns líkneski [Hólabiskups] stórt forgylt ^).

1) /. A. 349. 2) D, L II, 723, 731. 3) Flaieyjarbók Oslo 1860
—68 I, framhliö blaösins, sem er framan viö fyrstu síöu (blaö-
síöutalslaus). 4) D. I. VI, 32-34. 5) D. 1. V, 728. 6) B, S, II,
251—52. 7) B. 5. I, 132. 8) B. S. I, 143—4. 9) Petta er óefaö
sama likneskiö, sem Auöun biskup hóf samskot til um Skagafjörö-
og hver skattraaöur skyldi gefa einn klipping til. B. S. I, 893.

386

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

5) Guðmundar líkneski gylt^).

6) Ólafs likneski með stein, litt gylt.

7) Ólafs líkneski gylt.

8) Englar fjórir gyltir.

9) Thumas likneski eða Nikolai^).

10) Prjú líkneski með stein, lýtt gylt, yfir kór-
dyrum,

11) Látúnslikneski lítil tvö.

12) Líkneski með stein.

13) Meyjalikneski 4.

14) Koparhöfuð tvö«).

15) Líkneski íimm^).

1550. 1) Mariulíkneski tvö með hurðum^).

2) Jóns likneski, baptistæ með alabasturstein.
3; Jóns líkneski stórt forgylt í Jónsstúku^).

4) Guðmundarlikneski.

5) ólafs líkneski með stein.

6) — — stórt forgylt.

7) Önnu likneski.

8) Líkneski fjögur yfir háaltari aieð alabast-
urstein.

9) Líkneski tvö með stein.

10) Látúnsbiskupar tveir^).

11) Likneski.

1) Sama Hkneskið og hingaö íluttist til lands 1329. /. A. 206.
2) Það var ekki nieð öUu dætnalaust aö menn ekki víssu hvers
var mynd, þaö hefur væntanlega vantað auökennið. T. d. er
nefnd wSkript sancte Lucia enn sumir kaUa heimrama (D, I. IX,
196). Oddakirkja álU Heimramslíkneski (D. I, VI, 630) og Illugi
nokkur Heímramsson er nefndur fyrir norðan land 1494 (D. L VII,
229). Er þessa getiö af þvi, að erfitt hefur reynst að koraa heit-
inu heim viö nokkurn dýrling — mun pó vera Emmeramus písl-
arvottur úr Regensburg (messa 22. sept.). 3) Parf ekki að vera
likneski, en ekki hægt að heimfæra það annað en hingað. 4) í
biskupskapellu. 5) Kirkjan á og )>kross meö festi á Mariulík-
neski(( og þá væntanlega annað af þessum. 6) BæÖi likneskin
sömu og til voru 1525. MeÖ Jónsstúku er ekki átt viÖ sérstaka
stuku, heldur þann part kórsins — austari partinn — þar sem
Jónssi.rin slóð. 7) Petta eru sömu líkneskin, sem kirkjan átti
1374 og alt af síðan.

NR. 6

í HJALTADAL

387

12) Koppur^) með silfur á Mariulíkneski annað.

13) Líkneski þrjú lítiP).

Á þessu má sjá að líkneskin dreyfðust um alla
kirkju, en tiéldu sig ekki einvörðungu á kórnum, eins
og Wallem segir^). f*að er mjög einkennilegt að kirkjan
1374 og 1396 á ekki nema tvö koparmannlíkan, ef eptir
máldaganum er farið, því bæði veit maður að Guð-
mundarlíkneskið var keypt 1329, að Jónslikneskið út-
vegaði Auðun biskup og að líkneski þessi björguðust i
fokinu 1394*), enda eru þau til bæði 1525 og 1550. Það
er því víst að þessir máldagar eru ekki tæmandi, Það
má merkilegt heita að raáldagarnir engar skriptir nefna,
því vitanlega hefur kirkjan átt töluvert af þeim, en svona
er það. Wallem segist^) ekki vita til að líkneskjum eða
myndum væru gefnar gjafir, sem hengdar væru hjá
þeim (vótivgjafir). Þetta var þó algengt hér; það er
enginn vafi á þvi, að gullnistu og silfurkrossar þeir, sem
hengdir voru á likneskin voru einmitt gjafir af þvi tæi.
1522 hét Ögmundur biskup í sjávarháska á höfuðdrottn-
inguna »jungfru sanctæ Mariæ, sem heiðrast og dyrkast
á Hofstöðum fyrir norðan land í Hólabiskupsdæmi
(Hofstaða-Maria)«, »að láta gjöra skip af silfri um fimm
lóð og hengja upp i sagðri Hofstaðakirkju« ®), og opt er
þess getið i jartegnabók Þorláks biskups, að dýrlingnum
væri gefið vax, vaðmál o. s. frv., þó það sé nokkuð
annars eðlís.

7.) Þegar búið var að brjóta brauðið i messu og hafa
yfir »Agnus dei« gaf prestur pax sem kallað var'), þ.
e. að segja hann og djákninn kystust fyrir altarinu og
buðu hvor öðrum frið (sPax tecum«). Með sama hættí
kystust djákni og súbdjákni og svo koll af kolli allir á
kór eptir mannvirðingum, en i kirkjunni skyldi »hver
annan kyssa. karlmenn sin í millum, en kvenmenn sin
í millum« og skyldi »sá koss vera með fullum kærleika
svo af hjarta sem af líkam«®), segir árið 1346. Siður

1) Stendur svo í írumr.» en á óefaö að vera hnappur. 2) í
biskupskapellu, 3) Bls. 43. 4) /. A, 368. 5) Bls. 44. 6) D, I. ]X,
98. 7) AM. 266, 4lo bls. 3. 8) D. /. II, 842-3.

25

388

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

þessi var auðvitað töluverðum vandkvæðum bundinn,
og á 13. öldinni íór hann að leggjast niður, og voru
menn í staðin látnir kyssa svo nefnt paxspjald^) eða
paxblað^) (osculatorium, pax). Hófst sá siður á Eng-
landi um 1250^), en hér sýnist hann vera að komast á fyrri
helming 14. aldar, því fyrst er paxspjald nefnt hér 1307,
en kirkjuskipan Árna erkibiskups 1346, sem vitnað var
i, gjörir ekki ráð fyrir þeim^), Bar prestur eða djákn
það til fólksins í bandi — strengjum — , sem hann hafði
um hálsinn og fastir voru áspjaldinu; því er nefnt pax-
blað strengjalaust^). Ekki voru þessir strengir, eins og
Wallem heldur, ætlaðir til að hengja upp paxspjaldið á
vegg*^). Wallem styður þessa skoðun sína með því, að
getið er um ))paxspjald lítið á altari fyrir Bartholomeocc ').
Einslökum dýrhngum og öltörum gáfust opt gripir, sem
ekki skyldi nota nema þar, og svo er bersýnilega hér.
Pax hvorki stóð eða hékk á altari eins og Wallem held-
ur, það hékk um hálsinn á presti meðan verið var að
nota það, annars var það geymt þar sem bezt gengdi.
Gerðin var ýmisleg. Paxspjöld eru nefnd úr tré^), steind^)
með blek (þ. e. a, s. teiknuð) ^**), gylt^^) með uppkast
(o: rehef)") og írsk^^), en þau voru smelt og sett steín-
um. Paxspjöld voru bæði búin til hér og eins innflutt^*).
Munurinn á paxblaði og paxspjaldi, hafi hann verið
nokkur, var sá að spjaldið var úr tré, en blaðið úr
bókfelli. Orðin páskablað^^) og páskaspjald^®) er stund-
um koma fyrir eru óefað afbökun á orðunum paxblað
og paxspjald, þvi ekkert kirkjuáhald þekkist, sem hægt
væri að samstæða þau við. Á paxspjöldin voru mark-
aðar ýmsar myndir, guðslömb, krossfestingin, María með

1) T. d. D. /. II, 361. 2) T. d. D. I. II, 428. 3) Cox: English
church furnilure bls. 49. 4) Wállem segir bls. 85, aö paxspjald
væri )>den plade, hvorpaa nadvergæsferne trykkede kys under
den hellige kommunion((; paö er rangt. 5) D. L II, 551. 6) Bls.
86. 7) D. /. III. 515. 8) /). 7. V, 307. 9) /). /. V, 405. 10) D. L
III, 583. 11) D. I. IV, 139. 12) D. I. III, 590. 13) D. L V, 314.
14) D. L V, 319. 15) T. d. D. L III, 256. 16) T. d. D, L III, 515.

NR. 6

í HJALTADAL

389

Jesú o. s. frv, I leiðarvísir um Þjóðmenjasafnið eru
talin seks paxspjöld þar, en það fær ekki staðist, Þrjú af
þeim (nr. 1722, 2104, 2552) eru áreiðanlega frá þvi eptir
siðaskiptin, tvö (nr. 37, 2129) eru áreiðanlega textaspjöld,
og hið sjötta (nr, 2444) að öllum likindum einnig. Apt-
ur á móti er í þjóðmenjasafni voru lítið paxspjald úr
málmblendingi og á mörkuð María með Jesú og latínu-
bæn; á bakinu eru móttök fyrir strengi^). Hóladóm-
kirkja átti:

1374. 1) Paxspjöld smá þrjú.
2) — slór tvö.

1396. Paxspjöld fimm.

1525. 1) 7 pax, 4 hversdaglega, en 2 hátíðlega, ann-

að gylt *).

2) 3 spjöld gylt á formessualtari ^) á hátiðir.

3) Stórt agnus^) með silfur,
1550. Pax fimm,

8,) I kirkjum eins og hómilíubókin lýsir þeim')
voru setupallar með veggjum fram^). Ekki sýnist þó
alment hafa verið til þess ætlast að menn sætu í kirkjun-
um. »Standi karlmenn sunnan i kirkjunni, en konur
norðana stendur 1 skipan Árna biskups 1269^). Hins-
vegar gjörir þó skipan Árna erkibiskups ráð fyrir þvi,
að menn megi »sitjandi messu hlýðacc að nokkru ")•
t'egar fram á 15. öldina líður eru þó nokkrum sinnum
nefndir kirkjubekkir. 1487 átti kirkjan á ReynivöUum í
Kjós að »vera með gólfi og bekkjum«"), og 1491 þarf
að bæta Eyrarkirkju í Bitru »að þaki og bekkjum inn-
an« ^^), Hér sýnist siðurinn vera að komast á. Bekkir
voru annarstaðar i kirkjum á Norðurlöndum, og enn
eru til í þjóðmenjasafni Dana bekkjarbrúðurnar úr dóm-
kirkjunni í Kirkjubæ á Færeyjum. í dómkirkjunni á Hól-

1) Cox: English church furniture bls. 50. 2) Pjóðmenjasafn
bls. 13. 3) Nr. 1922. 4) Ekki nema 6 þó seu kölluö 7. 5) Pelta
Þýöir ekki aö þau stæöu á formessualtari, iieldur aö þar skyldi
nota þau. 6) Pax var stundum nefnt agnus. 7) Sjá bls. 170—76.
8) Sjá mynd XV, h. 9) D. L II, 50. 10) D. L II, 842. 11) D. /.
VI, 587. 12) D. L VII, 86,

25*

390

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

um voru og bekkir, að minsta kosti að einhverju leyti.
Hvort knébeðir hafi verið i kirkjum svo sem nú tiðk-
ast er óvíst, að visu er talað um að menn í kirkjum
falli á knébeð^), en af því er þó ekkert ákveðið hægt
að ráða. Um formana (slalla) á stærri kirkjum, klaust-
urkirkjum og dómkirkjum, þar sem klerkar, konventu-
og kórs-bræður sátu og íluttu tíðir sínar, hefur verið
talað. Nú sátu prestar þegar messan var flutt, meðan
sungnir voru vissir partar hennar; þurftu þeir því að
hafa stól til þess, enda eru opt nefndir stólar á kirkj-
um, sem ekki geta hafa verið til annars. Nöfnin voru
margvísleg: stóll'-*), idrkjustóll^), setstóll^), prestsstóU ^)
og frammistöðustóU*^), en það var kallað að hafa frammi-
stöðu að syngja messu eða tíðir. Að þvi er efnið snertir
er nefndur fjalastóU^) og eikarstóU^). Um frágang stól-
anna er nefnt, að þeir séu læstir^) eða að geyma megi i
þeim messuföt^^), eða þeir eru blátt áfram nefndir messu-
fatastólar ^'), sem bersýnilega alt er sami frágangurinn.
I skrúðhúslausum kirkjum, þar sem prestur hafði aUa
bækistöð sína fyrir og eptir embætti á kórnum eins og
alment var^^) mátti til með að nota hverja skonsu
undir messureiðu, og voru stólarnir kjörnir til að hafa
geymslu undir setunni. Þar sem færi var á þvi, að
prestur syngi messu með djáknum þurfti annað hvort
þrjá stóla, sinn handa hvorum djákna og presti, eða
bekk handa öUum. Grundarstólarnir i þjóðmenjasafni
Dana^^) eru óefað prests og djáknastóU, en ekki hús-
bónda og hústrúarstóll eins og Matth, Þórðarson viU
vera láta, í annars ágætri grein um þá^^). Dregur hann
það af þvi að annar stóUinn er minni. Þessir stólar
voru þó í upphafi þrir eins og Matthías færir góð rök
fyrir. En til hvers var þá þriðji stólUnn? Annar stóUinn
er minni, og ef þriðji stóUinn væri til enn myndi hann

1) T. d. B, S. I, 352. 2) T. d. D. L I, 255. 3) T. d. D. 1. Uh
169, 4) T. d. D. 1. V, 315. 5) T. d. D. /. IV, 64. 6) T. d. D. I. IX,
314. 7) D. L III, 566 8) D. L VII, 740. 9) T. d. D. J. V, 252.
10) D L II, 466. II) D. L V, 675. 12) B. S. I, 438. 13) Nr. 7726
og 7727. 14) A. /. F. F. 1917, 1-8 meö myndum.

NR. 6

í HJALTADAL

391

jafnstór tninni stólnum. Grundarstólarnir eru óefað
frammistöðustólar, stóri stóllinn preststóll og minni
stóllinn annar djáknastóllinn, en þriðji stóllinn sem nú
er tindur, var hinn. Stóllinn fra Draflastöðum er og
óefað preststóll. Allir eiga þessir stólar sammerkt í einu,
að það má geyma i setunum, sem eru kassar, og ann-
ar Grundarstóllinn (7727) er beint læstur. Á stærri kirkj-
um, þar sem daglega var höfð frammistaða, skiptust
prestar kirkjunnar vikulega á að syngja hámessuna og
tiðirnar, og var kallað að sá er það gerði hefði viku-
hald^) (hebdomadarius); á slíkum kirkjum var frammi-
stöðuformi þ. e. að segja einn stóll þrískiptur. Neínt er;
»þrir dúkar með einum löngum á frammistöðuformaa **),
Þetta er ekki hægt að misskilja, dúkarnir þrir eru hver
á sitt sæti (bancalium), en langi dúkurinn er á bakið
(dorsale). Voru frammistöðuformar (lat. scamnum) al-
þektir annarstaðar, og allviða úr steini og veggfastir*).
Framistöðustólarnir voru ýmist úr tré eða járni sbr.
stólaeign HóJakirkju. Auk hinna fjögra naglföstu kórs-
bræðraforma átti Hóladómkirkja:

1396. Járnstól nýan.

1525, 1) Járnstóla tvo.
2) Stóla tvo.

1550. Frammistöðustóla tvo og þriðja járnstól.

9.) Er sungnar voru messur eða tíðir, höfðu klerkar
fyrir sér bækur. Voru bækurnar hafðar á lespúltum,
svo nefndum lektörum^) eða bókalektörum^), Voru þeir
þrennskonar: altarislektarar, guðspjallalektarar og gólf-
lektarar. Altarislektarar (lectorilia gestatoria) voru lausir
á altarinu og báru þeir messubókina; það eru nefndir
»Iektarar litlir á altan«') allopt; víðast þar sem nefndir
eru lektarar í máldögunum, er átt við þá. Þessir lekt-
arar stóðu ýmist sunnan eða norðan á altari eptir því
hvar prestur stóð í þann svipinn. Það er því allundar-
legt að getið er um lektara fastan við altari*), og verður

1) Pjóömenjas. ísl. nr. 443. 2) jB. S. II, 146. 3) Ð. I. V, 548.
4) Oíte I, 291. Cox: English church furniture 67—74. 5) T. d. D.
l 1, 402. 6) T. d, D. I. III, 92 7) T. d. D. I. V, 702. 8) D. 1. IV, 172.

392

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

að skilja það svo, að hann hafi verið hlekkjaður við
altarið á svo langri festi, að hægt hafi verið að flytja
hann til eptir þörfum. Guðspjallalektarar stóðu á gólfi
Dorðan megin altaris og voru gólffastir (lectorilia sta-
taria); báru þeir textann er djákninn söng guðspjall.
Gólflektarar eða lektarar með gólfum^) voru með tvennu
móti, fastir (stataria) og lausir (gestatoria). Fastir lekt-
arar stóðu á miðju gólfi og báru hinar stóru tíðabæk-
ur, aspiciensbækur, sem allir gátu lesið á í senn. Lausir
lektarar voru bæði guðspjallalektarar og tíðalektarar, og
fluttir til eptir þörfum. Var hægt að leggja þá saman
eins og lektarana í stiftskirkjunni í Oberwesel^), og voru
þeir því og nefndir bókaskref*). Hæð gólflektara má
marka af þvi, að nefndur er lektaradúkur glitaður hálf
sjötta alin (isl.)^). Þessir dúkar féllu gólfsiðir niður í
bak og fyrir; hefur því lektarinn verið hér um bil 2^U
al. isl. á hæð. Lektarar voru og nefndir bókaformar*^)
eða bókastólar^); þetta er vafalaust og sýnir það orða-
tiltækið ))bókarstóll litill á altaria^). Nefndur er lektari
með reiðustóP). I skipan Jóns Halldórssonar^"), og
reyndar viðar, er reiða nefnd svo að hún getur ekki annað
merkt en sakramentið; merkir reiðustóU því hirzlu und-
ir sakramentið, sakramentishús (repositorium). í Sturl-
ungu (Oxfordútg, L 227) segir að maður hafi verið
særður í kirkju »innar við reiðustól<(; hefur verkið þótt
að verra, er það var unnið hjá sakramentinu. ReiðustóU
var prýðileg hirzla, er stóð á háum stöpli, og var hún í
flestum erlendum kirkjum, en hér sýnist hún hafa verið
fátíð; var sakramentið hér optast geymt t messufatakistu
eða almariu (sbr. bls. 395). Hóladómkirkja átti:

1525. 1) Lektara tvo.

2) Lektara litla fjóra á öltörunum,
en það segir sig sjálft, að ekki koma öll kurl til grafar,

10.) í fyrstu kristni tiðkuðust klukkur ekki, en voru

1) D, L IV, 169. 2) D, I. IV, 195. 3) Otle I, 302. 4) T. d. D.
I. IV, 86. 5) D. L V, 308. 6) T. d. D. L V, 403. 7) T. d. D, L II.
62. 8) D. L IV, 62. 9) D. L II, 408, 10) D. L II, 809.

NR. 6

í HJALTADAL

393

alsiða í heiðni. Þegar um hægðist fyrir kristnum tóku
þeir upp siðinn, enda höfðu Gyðingar notað þær. Á 9.
öld voru þær af n^'ju orðnar alsiða. Klukkna er hér
getið frá fyrstu Islands byggingu. Þegar Ingólfur kom
hingað ))voru hér menn kristnir, þeir er Norðmenn
kalla papa«, sem skildu eptir hér ))bækur irskar og
bjöllur og bagla«*). Var þá notkun klukkna að mestu
eins og nú er. Klukkur voru með þrennu móti. Stórar
klukkur — útiklukkur samhringjur ^), söngmeyjar*)
er ýmist voru i stöpli, klukknahúsi, eða utan á suður-
gafli kirknanna^), og smáklukkur®) á kór^ ^ða bjöllur
á kór^), smábjöllur^) og handklukkur^**), uppihaldsklukk-
ur ") og handbjöllur ^^). Utiklukkurnar voru notaðar
til að kalla saman söfnuðinn til guðsþjónustu. Þær voru
optast gjörðar úr bronsi, venjulegast c. 80^[o kopar og
2070 af tini og ofurlítið af silfri. Ef fleiri klukkur voru,
voru þær samstiltar í prim, terts, kvint og oktav (þrí-
hljóm) og hétu þá söngmeyjar ^^) eða samhringjur.
Klukkum var hringt allan ársins hring nema frá skír-
degi — þá voru klukkustrengir knýtlir upp — og til
Gloría á laugardag fyrir pásk^ ^**). Þegar prestur gekk
til altaris og frá, var hringt smábjöllum (campanella)
á kór. Þégar haldið var upp holdi og blóði vors herra
Jesu Christi skyldi klykt til þess^^), og voru til þess
hafðar handklukkurnar og handbjöllurnar (tintinnabula),
Þó var frá skírdegi til laugardags fyrir páska i stað
þeirra notað áhald, sem kallað var dymbill. Er þvi um
1636 lýst svo í eignaskrá Vatnsfjarðar kirkju: Æirn dym-
biU eður þrihyrnt tré með nockrum gömlum járnpijpum

1) íslendingabók útg. Golther Halle a. d. S. 1892. bls. 4. sbr.
fíauksbók Kbh. 1892—96, bls. 4. 2) T. d. D. /. II, 359. 3) D. L II, 438
og vídar. 4) D. L I, 471. 5) Sjá II, kafla ritsins. 6) D, L III, 72.
7) T. d. D. L III, 572. 8) D. L V, 314. 9) D, L III, 125. 10) D,
L III, 81. 11) D. /. III, 121. 12) D. L III, 566, 13) Auk annara
klukkna lét Laurentius biskup flytja söngmeyjar fimm noröur á
Mööruvelli, er hann var aö koma klaustrinu par á laggirnar
aptur. S. I, 858. 14) AM. 266. 4to bls. 2. 15) D. L II, 24.

E

394

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

og stiett af trie under« ^). Þessi lýsing virðist þó eins og
hún er eiga við hljóðfæri, nema rétt lýsing á tveim
mismunandi hlutum hafi brenglast saman. Dymbill var
tréplata og á henni hamar, sem barðist við plötuna ef
hún var skeliin. DymbiU er viða nefndur^) og á eínum
stað jafnvel dynbjalla^), sem er bersýnileg leiðrétting
afskrifara, er kannast hefur við það orð úr Gretlu.
Varla er þó skildleiki með þeim orðum, og ekki við
orðið dumbell, sem Cleasby nefnir, því dumbell þýðir
rambald. Eins hefur og verið gizkað á, að dymbill væri
af dumbur. Sennilegast er það með hljóðlíkingu dregið
af latneska orðinu tintinabulum, sem þýðir klukka. Nefnd
er böng^), Er það óefað klukka, sem ekki var hringt
með streng, heldur barin með kólfi — bönguð og böng
(flt. bengur) beint myndað af sögninni að banga. Elztu
klukkur eru mikið til jafn víðar að ofan og neðan, en
yngri klukur viðari að neðan. Ofan á klukkunum voru
margir kengir (corona) og í þá fest rambaldið. Á stóru
klukkunum voru opt áletranir. Af áletrunum á islenzk-
um klukkum er kunnust þessi:

Vox mea est batnba, possum depellere Satan**)

Áletranir tvær á klukkum Hóladómkirkju eru prentað-
ar annarstaðar í riti þessu^). Klukkusteypari þekkist sá
einn, er í þeim áletrunum getur: Hinrik Koch í Ham-
burg. Virðist Hólakirkja bæði fyrir og eptir siðaskiptin
hafa látið gjöra klukkur sínar þar, þvi ein klukka var
steypt þar fyrir ólaf Hjaltason '). Vígsla klukkna var
nefnd skírn — af því að klukkurnar voru þvegnar i
vigslunni^); fengu þær í vígslu nafn af þeim, sem þær
voru helgaðar. Svo var til ólafsklukka á Völlum í Svarf-

1) Ny kgl. Sml. 1847, 4to fol. 61-66. 2) T. d. D. I, III, 257.
3) Z). L IV, 130 sbr. oröamuninn. 4) T. d. D. L IIÍ, 502. 5) Jón
Árnason: Pjódsögur og œviniýri. 6) BIs. 59. 7) D, L III, 609; á
henni stóð: Herra Ólafur heiðursmann { eð hélt með prýði Hóla-
rann | meta klukku innt staðarins torg | meta maka lét in Ham-
borck. Svona höfðu Hamborgararnir áletrunina. í Árbókum
Espólins er vísan rétt. 8) Pontiflcale romanum, de benedictione
signi vel campanæ.

NR. 6

f HJALTADAL

39S

aðardal 1525^) og postulaklukkur á Hólum, en Lauren-
tius biskup lét flytja þær norður á Möðruvelli ^). Klukk-
ur drógu og stundum nafn af gefandanum t. d. Péturs-
nautur, Árnanautur^). í þjóðmenjasafninu eru til nokkr-
ar klukkur frá því fyrir siðaskiptin, Hóladómkirkja atti:
1525. 1) Klukkur 12 uppi í stöplinum, 1 kólflaus niðri.

2) Smáklukkur 7.

3) Klukkur 3 kólflausar í skrúðliúsínu.
1550, 1) Klukkur stórar 7.

2) minni 4.

3) Smáklukkur 7,

4) Smábjöllur 3.

5) Klukku stóra, Jónsklukku ^).

6) Mariuklukku stóra, átti kirkjan sjálf til
hennar koparinn^).

7) Klukkur ívær stórar nýjar^).

8) Klukku eina lítla^).

Klukkukostur fyrir 1525 hefur óefað verið nægur,^
þvi dómkirkjan gat á dögum Laurentiusar lagt Möðru-
völlum til að minsta kosti 7 klukkur. í lýsingu á útför
Guðmundar biskups^) sést að kirkjan hefur átt margar
klukkur, minst 5-6.

11.) Utanum hinar margvíslegu eigur kirknana þurfti
auðvitað hirzlur, enda gjörir skipan Eilifs og Jóns ráð
fyrir að hver kirkja eigi læsta hirzlu^). Aðallega eiga
kirkjurnar kistu undir messuföt, og auðséð er á AM.
266, 4to að það er einasta hirzlan, sem búist er við á
kirkjum, því þar segir (bls. 2) að á skírdag skuli láta
sakramentið ))hreinlega i messufatakistu eða alma-
rium, ef til er«. Messufatakista^) og messuklæðakista ^)
eru algengustu heitin; sjaldnar er nefnd skrúðakista ^**)
og einu sinni skrúðastokkur "). Eru þessi ilát nefnd

1) D. L IX, 333. 2) B. S. I, 858. 3) D, L 1, 472. 4) Petta er
önnur peirra klukkna, sem biskup Jón lagöi tiJ, sjá bls. 59. 5)
»Viö Ós« p. e. í kirkjunni víö Kolbeinsárós. 6) J5. 5. I, 585-6.
7) D. L II, 518. 8) T. d. D. L II, 359. 9) T. d. D. L II, 428. 10)
T. d. D. L líf, 160. 11) D. L V, 262.

396

DOMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

bæði læst^) eða með lás^) og ólæst^). Að því er til
efnisins kemur er nefnd járnkista*), þó vitanlega hafi
kisturnar að jafnaði verið úr tré. Um gerðina er þess
einu sinni getið að kista væri flatlokuð^). Minst hefur
áður verið á messufatastóla. Annarstaðar voru algengar
sérstakar hirzlur undir einstök föt t. d. kórkápur^); hér
á landi mun þó litið hafa verið af sliku, þó nefnd sé
að vísu höklakista '). Til er í þjóðmenjasafni voru^)
prýðileg, útskorin framhlið af skrúðakistu, frá Skálholts-
kirkju með gotneskri gerð, flæmsk að uppruna®) og frá
15. öld. Frá sania tíma er skrúðakista frá Hóladóm-
kirkju^^*) járnbent; böndin þó nokkuð skemd, en ann-
ars óbrotin. Nefnt er almarium ") eða almaría ^'), skáp-
ur, sem ætlað var að geyma kaleik og patinu og sUka
kirkjugripi. Pó sýnir Hólamáldaginn 1550 að hún hafi
hér einnig verið höfð undir messuföt. Almaria er dregið
af latneska orðinu armarium (afarma: vopn, áhald)^^).
Undir bækur kirkna voru hafðar bókakistur**) eða bóka-
stokkar^^). Hóladómkirkja átti:

1374. 1) Kistur 6 læstar.
2) — 3 ólæstar.

1396. — 2^').

1500. Biskupskistu.

1525. 1) Biskupskistu.

2) Klerkakistur tvær.

3) Klerkaalmariu,

4) Djáknakistur tvær.
1550. 1) Biskupskistu.

2) Klerkakistur tvær.

3) Kaleikaalmariu.

1) T. d. D. L II, 449. 2) D. I. V, 331. 3) T. d. D. L II. 693.
4) /). /, V. 266. 5) D. L V, 346. 6) Cox: English church furni-
ture, bls. 316-17. 1) D. L IV, 114. 8) Nr. 2437. 9) Pjóðmenja'
safn, bls. 34 segir hana pýzka. 10) Pjóömenjas. ísl. Nr. 8313. U)
T. D. L III, 160. 12) T. d. D. /. IX, 306. 13) Wallem, bls. 96.
nefnir stakk, og messufatastakk meö hirzlum, en paö er eins og
hver maöur sér misskilnigur. 14) T. d. D. /. II, 454. 15) D. L
III, 577. 16) Bersýnilega hefur fariö nokkuö af kislum í fokinu 1394.

NR. 6

í HJALTADAL

397

4) Djáknakistur þrjár.

5) Höklaalmariu ^).

6) Kistur stórar, góðar, járnaðar þrjár^).

7) Stokkar 6 góðir.

12. ) Flestar kirkjur áttu graftóP) þ. e. þelahögg*),
klakahögg^) eða grjótbrjót®) til að pjakka meðjarðveg-
inn og pál og reku^) til að taka með gröfma. Venju-
legast var að jarðsetja lík kistulaus hér á landi®), Andlit
hins látna var nakið fram á siðustu stundu, og þá fyrst
saumuð yfir það blæja^) eða líkvitilF*>). Stóðu likin
síðan á börum^^) og áttu margar kirkjur það áhald^^).
Yfir þær og likið var lagt líkaábreiðsP). Stundum var,
þegar börurnar stóðu í kirkju, höfð grind^^) utan um
þær, en undir ábreiðslinu, svo það færi betur. Yfir gröf-
ina tekna voru lögð grafartré**) — eins og enn er, og
líkið lagt á þau. Er renna skyldi þvi ofan í gröfina var
það gjört með krókum, sem fest var í líkaumbúnaðinn,
^n krækt úr er líkið var komið á sinn stað, og hafa
þeir þvi vafalaust verið á stöngum. Voru áhöld þessi
nefnd likabroddar ^^), krakar^^) eða likakrákar"). Hefur
nokkuð verið um merkingu orðsins skrifað^^), en allar
skýringar sem fram hafa komið eru bersýnilega rangar.
Skýringin, sem hér er sett virðist til mála geta komið.
Sögnín að kraka þýðir enn sama og að krækja (kraka
Gitthvað upp úr t. d. sjónum), Hólamáldagarnir nefna
engin graftól, en vitanlega hefur dómkirkjan átt þau tiP**),

13. ) Pegar komið er út fyrir hið þrönga svið al-

1) Paö mun vera þetta sem Wallem (bls. 97.) hefur mislesiö
bókaalmaria. 2) Þjóömenjas. ísl. nr. 8313 vafalaust ein þeirra,
3) Ð. L I, 420. 4) D. L I, 402. 5) D. L II, 425. 6) D. L IV, 148.
'^) Ð, L II, 442. 8) Um greptrun og umbúnaö líka, sjá bls. 326
-7. 9) /. A. 288. 10) D. /. I. 404. II) B. S. 11, 146. 12) T. d.
-ö. /. 11, 455. 13) T. d. D. L V, C3I. 14) D. L V, 267. 15) T. d.

V, 252. 16) D. L II, 442. 17) T. d. D. L I, 417. 18) T. d. Lœv^
<^ómslislafélagsri(in VII. 248—50, VIII, 71-6. 19) Wallem. telur (bls,
116) broddstaf meö graftólum; paö er rangt. Broddstafi áltu kirkj-
tirnar handa prestunum, er peir á vetrardögum purftu aö syufíja
^ utkirkju. Skípan Gyrös biskups sýnir og aö kírkjan lét sér ant
aö prestar kæmust klakklaust kirkna á millum (ö. /. III. 130).

398 DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

lilúrgiskra gripa, eiga kirkjurnar afarmikið af hlutum,
sem sumpart eru alveg ókirkjulegir, svo sem ýmisleg
búsgögn t. d. kvarnir^) o. fl., en sumpart beinlínis eða
óbeinlínis koma að haldi við kirkjusiðina. Þegar út í
það er komið fara máldagarnir að gjörast ónákvæmir^
Hólamáldaginn 1396 segir þetta beint sjálfur í niðurlag-
inu, þar stendur: »eru nú óreiknuð sum ornamenta
kirkjunnar((. Hóladómkirkja átti:
1550. Kirkjutölur með agat^).

Þetta er óefað einasti vottur talnabanda hér. Múnk-
ar höfðu að vísu afarlengi talið bænir sinar á hnút-
um á snæri, en hinn heilagi Dominicus de Guzman kom
á talnabandskeðju með kúlum í munkareglu sinni
árið 1240. Það varð fyrst alment á 16. öldinni, en hef-
ur bersýnilega verið farið að tylla hér tánum er siða-
skiptin hófust. Af öðrum slikum hálíliturgískum gripuin
sem Hóladómkirkja átti skal fyrst telja:

1550. 1) Skæri.

2) Klippujárn tvenn,
og voru þau geymd í kaleikaalmariu, og því enginn
vafi á, að það séu skæri þau, sem biskupar notuðu er
þeir vigðu klerka krúnuvígslu. Var það fyrsta vigslan,
er kennimenn tóku og klipti biskup þá höfuð þeirra á
fjórum stöðum ^), en upp frá þvi áttu þeir að raka
krúnu sina. Máldagarnir telja Hóladómkirkju eiga:

1374. Kamb og busta.

1396. Sama.

1525. Kamba tvo annan með tönn, en annan með tre.
1550, Sama.

Slikt áttu margar kirkjur^), og áttu jafnvel spegil^)
eða skuggsjón^). Þegar prestar skrýddust komst har

1) Cederschiöld segir í A. 0. 1887 bls. 59, aö kvarnir pær.
sem eru nefndar í máldögum hafi veriÖ haföar til aö mala hveit-
iö i ofláturnar, og hefur Wallem paö eptir honum (bls. 77). Pelta
er þó rangt; biskupsstólarnir sáu fyrir hveiti, en prófaslar býttu
þvi út jBeö prestum (D. I. II, 800). Kvarnirnar voru venjuleg
búsgögn. 2) í biskupskapellu. 3) Pontificale romanum, de clcrico
faciendo. 4) T. d. D. 1. II, 429. 5) D. L III, 564. 6) D. L IV, l^i*

1

NR. 6 í HJALTADAL 399

þeirra opt í ólag, og voru þessi týgi höfð til að hagræða
því aptur. En átti dómkirkjan:

1396. Stafi tvo.

1525. Frammistöðustaíi tvo.

Kapituli var á Hólum, sem getið hefur verið (bls.
210—15). Var einn kórsbræðra forsöngvari (primicerius)
og bar hann staf, sem hann stjórnaði með söngnum,
og er »taktstokkur<( vorra daga afsprengur hans. Eru
þetta slíkir stafir. Voru þeir háir sem baglar og opt
jafn prýðilegir þeim (sbr. nr. 121 í Domschatz í Köln).

Einkennilegt er hve dómkirkjan á mikið af mæli-
tækjum, og að þau skulu vera úr göfugum málmum,
«em bendir til að þeim hafi verið ætlað að mæla eitt-
hvað annað en ótíndan varning; en hvað? Það mun
þó engin ráðgáta vera. I vorþingssamþykt Árnesinga um
fjárlag, sem Jón Sigurðsson telur vera frá 1200 eða eldri
segir: »Gull ok silfr skal vega at metum biskups eða
þeim öðrum, er þar sé jöfn við«^). Er hér bersýnilega
um vogartæki til slíks að ræða. Kirkjan má því með
«anni heita löggildingarstofa þeirrar tíðar, þar sem henni
var ætlað ^ð hafa bæði rétta vog og stiku^). Áhöldin
^ru talin með kirkjugripum eins og þau væru í þeirra
röð, sýnir það hve hæpið er að fara eptir því, í hvaða
sambandi máldagar telja gripi. Dómkirkjan átti:

1374. 1) Mensura með silfur.

2) — — (annan).

1396. 1) — —

2) Mensura,
1500, Mensura þrjá.
1525. 1) Metaskálar.

2) Reizlu.
1550, Mensura þrjá með silfur,

Meðal þeirra hluta, sem Hóladómkirkja á bæði 1525
<>g 1550 er lausnarsteinn. Aðrar kirkjur eiga slikisteina ^)
til að slétta með tröf sín — corporalia og slíkt, og sól-
arsteina*) (»sólskífur«) jafnvel með umbúningi^), en

1) Ð, I. I, 316. 2) Sbr. bls. 93 pessa rits. 3) T. d. D. L II,
403. 4) T. d. D. /. II, 451. 5) D. I. III, 560.

400

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

lausnarstein á engin önnur. Það var suðrænn ávöxtur,
sem barst hingað með Golfstraumnum. Eg hlýt að fallast
á skoðun Wallems^) að hér sé einhver hjátrú á ferðinni.
Miðaldakirkjan var annað en hjátrúarlaus, t. d. var al-
menn trú að corporale varnaði eldsuppkomu. Því buðu
kirkjuskipanir frá Cluny að alt af skyldi corporale vera
til taks í kirkjunum^). Hvaða hjátrú fylgdi veit ég þó ekki-

Getíð var hér um íslenzkan listamann í Noregi,
Stephán Hauksson. Svo segir að Laurentius biskup léti
))hann búa Jóns bolla Hólabiskups, hvern hann hafðí til
Róms«^). Var þetta minnisskál Jóns biskups ætluð til
veraldlegrar drykkju. Af stað þessum sýnist Laurentius
hafa farið til Rómar, með bollann, í því skyni að gefa
hann þar, Með öllu er þó ókunnugt að Laurenlius bafi
þangað komið, enda á Hóladómkirkja:

1374. JónsboIIa með loki.

1396. — —

1550. Jónskúpu með loki.
Sögnin er þvi eitthvað skekt,

Þeir kirkjugripir, sem hér hefur verið Qallað nvn
lúta flestallir að hinni andlegu starfsemi kirkjunnar eða
voru kristninni til prýði. Þó bregða máldagarnir upp
annarri ásjónu kirkjunnar, og skal að eins drepið á það
til gamans. Hóladómkirkja átti nefnilega:

1396. 1) Hálsjárn og

2) Fingrajárn tvenn,
og er þetta nefnt beint innan um kirkjugripina: ))cruci-
fixum, fingrajárn tvenn, járnstika með skipi, sessur 2
illar, hálsjárn, messubrefver«. Eptir farandi klausa úr
Flateyjarannál*) er nægileg skýring við þetta: ))Jón
biskup [Sigurðsson] fangaði Arngrím, Eystein og Magn-
úr bræður i Þykkvabæ fyrir það er þeir höfðu barið a
Porláki ábóta sinum. Þeir urðu og opinberir að saurlifi^
sumir að barneign. Var Amgrimur settur i tájárn, en
Eysteinn i hálsjárn. Hólabiskup [Ormur Ásláksson]

1) Bls. 123. 2) Braan: Paramenlik II. útg. bls. 208. 3)
5. I, 843 sbr. 900 4) /. A. 402 sbr. 274.

NR. 6 í HJALTADAL 4q1

fangaði þrjá bræður á Möðruvöllum og járnaði fyrir
þær sakir hann gaf þeirn<(.

Hóladómkirkja átti:
1396. 1) Kirkjubrotsvið.

2) Glergluggabrot og

3) Blý af kirkju,

og voru það leifar úr kirkjufokinu 1394.

14.) Áður en skillst er við gripi Hólakirkju skal minst
á áhald, sem Hóladómkirkja vafalaust hefur átt; það er
organ, Þegar þeir biskuparnir Jón Halldórsson og Laur-
entius voru i málaþjarki sínu út úr Möðruvallaklaustri,
sendi Jón biskup síra Arngrím Brandsson, síðar ábóta
utan sín vegna. En síra Arngrimur sló slöku við mála-
reksturinn, og var i þess stað að nema organlist^) eða
organsmíð ^) eða hvorttveggja hjá meistara nokkrum.
Var sú list þá ný í Noregi, þvi organsláttar er fyrst
getið þar á dögum Eiriks konungs prestahatara (1280—
1299)^). Orgön voru ekki merkileg í þá daga — um 12
pípur með jafnmörgum tónum. Pó að málareksturinn
feri síra Arngrími lítt úr hendi, hafðist það af ferð
hans, að hann var með ))organum« meðferðis þegar
hann kom heim 1329^). Áhald þetta hefur þótt hið
mesta gersemi, og óefað verið afardýrt, enda var það
uni þær mundir alls ekki búið að ryðja sér neitt veru-
lega til rúms i álfunni; það varð ekki fyrri en á 15.
öld. það er því ekki að furða þó að langt líði þar til
getið sé um organ aptur í íslenzkum heimildum. 1394
átti Miklabæjarkirkja í Blönduhlíð »járnstyku með pípur
^ð sungið er við« ^) og er hér óefað átt við organ.
Miklabæjarkirkja var í betri kirkna röð, — þar voru
tveir prestar og djákni^), — en ekki með allra stærstu
kirkjum. Úr þvi bæði syðri dómkirkjan og nágranna-
kirkja Hóladómkirkju áttu organ, hefur metnaður Hóla-
biskupa sennilega séð fyrir þvi að dómkirkjan væri
ekki síðri. I eignaskrá Vatnsfjarðarkirkju frá 1636 er

1) B. S. I, 868. 2) S. I, 908. 3) Dietrichson bls. 124. 4>
- A. 397. 5) D. I, III, 565. 6) D. I. V, 360.

402

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

E

SAFN V

nefndur: ))einn dymbiU eður þrihyrnt tré með nokkr-
um gömlnm járnpípum og síétt af tré undir«^). Er auð-
séð að þetta er ekki dymbill, þótt svo sé kallað, heldur
vafalaust organ, sem hefur verið ónýtt orðið. Það hafa
ef til vill viðar verið til orgön á íslandi á miðöldum,
þó nú sjái þess hvergi stað; Islendingar voru og eru
enn nýungagjarnir og tilhaldssamir, og spyrja þá ekki
^lt af pyngju eða forsjálni ráða.

Þegar rent er augum yfir bókaskrár íslenzkra
kirkjumáldaga reynist eignin bæði lítil og ófjölskrúðug.
Eru það allajafna litið annað en tíðabækur, sem fyrir
manni verða, og þó af svo skornum skamt, að sumar
kirkjur eiga engar, en aðrar svo fáar að ekki voru þær
messu- eða tíðafærar á sínar eigin bækur. Hér áttu ekki
að eins minni kirkjur hlut að máh', heldur einnig heldri
kirkjur. T. d. vantaði Sauðaneskirkju 1360 tíðabækur
frá páskum til Jónsmessu eða 2—3 mánuði^). Mun hér
orsökin til þess að Gyrður biskup skipar 1359 að prest-
ar skuli hafa eignast tíðabækur innan fimm ára"). En
um vandræðin verður að kenna hinu gífurlega bóka-
verði þeirra daga, Aðrar bækar, sem kirkjur áttu voru
helst heilagramannasögur á norrænu, íslendingasögur
og íslenzk guðslög og manna. Af útlendum bókum var
sáralitið, og mun þvi meðfram hafa valdið kunnáttuleysi
klerka*^). Ýmsar heldri kirkjur eru þó í þessu efni betur
á vegi staddar, svo Reykholtskirkja, sem 1358 átti 33
bækur^); ekki er þó getið hvers efnis þær voru, en
allar voru þær metnar á 10 hundr. Sé hundrað reiknað
á 350 kr. eins og gjört er í B-dálkunum á bls 102—117
í þessu riti, sem mun of litið, hefðu þær alls kostað

1) Ny kgl. Sml. 1847, 4to bls. 61-66. 2) D. L I, 156. 3) D.
L III, 129 sbr. D. L II, 791 og Grg. I, 18. 4) Hvaö af peim var
heimtaö, sjá D. L III. 151. 5) D, L III, 123.

NR. 6

f HJALTADAL

403

3500 kn, eða að meðaltali hver 106 kr. 33 aur. í nútíðarfé;
mundi bókaeign manna litil nú, ef bækur væru með þvi
búðarverði. Kirkjan á Völlum í Svarfaðardal átti 1318 101
bók^); mun sú mikla bókaeign stafa af þvi, að sú kirkja
var gefin kórsbróður þeim á Hólum, er þar var skóla-
ttieistari, sem æfinleg prófenta^). Þetta eru stór bóka-
söfn á þeirrar tíðar vísu hérlenda, en það er að vonum
að þeirra er annars helzt að leita á klaustrum og dóm-
kirkjum, og hafa slíkar stofnanir snemma verið birgar
af bókum, því þegar klaustur var sett á Helgafelli
1186 (flutt úr Flatey) átti það þegar 100 (120?) bækur^).
Per hér tafla yfir stærstu kirknabókasöfn þar sem til-
greind eru bókanöfn, og er þeim flokkað eptir efni:

I. Helgisiöabækur

ÍI. LögfræÖirit

Ill- Heilög RitnÍDg, guöfræöi-

og uppbyggingarrit

ÍV. Kenslubækur

V. Norræn rit

^I. Ónafngreind rit

AUs

•

*

Munkaþverá
1525 ')

Vellir
1318

•

>

Möðruvallaki
1461 ')

> CM

U y-i
•O

>o

Reynistaöur
1525')

f ingeyrar
1525 •)

18

4

79

73

66

26

32

»

2

4

»

1

»

15

37

22

1

»

1

1

»

8

3

»

»

»

»

3

9

19

»

15

12

10

65

))

»

2

»

»

3

101

60

127

76

82

39

46

í^ótt nútíðarmanni finnist lítið um tölurnar eru þetta
stór bókasöfn^**). í þessu efni sem öðrum ber þó Hóla-
dómkirkja höfuð og herðar yfir aðrar kirkjur. Það eru

1) D, 1. lí, 455. 2) Bls. 213 í þessu riti. 3) D. 1. I, 282. 4)
IV, 110-11, Máldaginn líklega ófuUkominn. 5) D, L V, 286
"^91. Atti auk þess »margar skrár aðrar mjög gamlar«. 6) D, I,
ÍX. 317-18. 7) Ibid. 305-7. 8) Ibid. 320-21. 9) Ibid. 313-14.
^lhr máldagarnir frá 1525 væntanlega ófulikomnir. 10) Um ís-
^enzk fornbókasöfn hefur Emil Olmer ritaö gagnslilla bók: Bog-
^amlingar i Mand 1179~m0, Göteborg 1902.

26

404

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM

SAFN V

einir Hólamáldagarnir frá 1374, 1396, 1525 og 1550, sem
telja fram bækur kirkjunnar. Eptirfarandi tafla sýnir
bókatölu hvers máldaga flokkaða eptir efni:

1374 1396 1525 ISSQ

8

56

105

112

II. Gudfræðirit, predikanir, uppbyggileg rit

»

10

25

3

III. Heilög Ritning, einstök rit henuar ....

»

2

4

2

IV. Kirkjulög

13

6

»

6

6

»

»

17

20

3

»

130

166

»

AIIs 8 234 332 120

I máldaganum 1396 er stofninn undir VII. lið þessi:
))hálfur fimti tugur bóka i spjöldum((, »spjaldalausar
60((, ))ótaldar skrár, hálfur þriðji tugur, ónýtarcc. I mál-
dögunum 1374 og 1550 koma bersýnilega ekki öll kurl
til grafar. Máldaginn 1396 sýnir, sem vitanlegt var, að
tjónið af fokinu 1394^) er mjög ýkt í annálum. Efbæk-
ur hefðu allar farist, eins og þeir herma, ætti kirkjan að
hafa keypt 234 bækur á 2 árum. Séu tvær bækur látnar
Jafngilda hundraði, sem nærri lætur, væri það jafnt tæpu
hundraði hundraða tólfræðu, eða tæpar 42,000 kr. sé
hundrað reiknað 350 kr. Þetta nær auðvitað engri átt.
Bókaruslið, sem kirkjan átti það ár tekur af öU tvímæli*
því enginn lætur sér detta 1 hug að kirkjan hafi farið
að kaupa það tvö árin þar á undan.

Ekki þykir ástæða til að telja hér rit þau hin nor-
rænu, er kirkjan hefur átt; segir titiU þeirra þeim, er
máldagana nota, til sin. Sama er og um þau rit, sem
svo eru titluð, hvort sem það er á latinu eða íslenzku,
að það liggur á lausu, og skal þó gjörð ein undantekn-
ing. 1525 átti kirkjan biblíu á norrænu. Þótt talið sé að
Guðbrandur biskup hafi fyrstur þýtt bibliuna á islenzku,
eins og hann sjálfur gefur í skyn í formálanum fyr^^
henni, hefur hann þó einmitt sjálfur seinna, að þvi ^r
virðist tilneyddur, i formálanum fyrir Summaria orðio

1) BIs. 15 í þessu riti.

NR. 6

í HJALTADAL

405

að jála að hann stæði þar á gömlum merg. Að hann hafi
notað þýðingu Odds Gottskálkssonar svo ótæpt, að kalla
megi að hann hafl prentað hana upp dylst engum, sem
saman ber. Nú gæti biblía sú, er dómkirkjan átti 1525
auðvitað verið hin norska bibh'uþýðing eða bibbuút-
dráttur, sem kallaður er Sljórn. Eins vel gæti þó verið,
og er jafnvel líklegra, að þetta væri sjálfstæð íslenzk bib-
líuþýðing, og styðst það við margt. í biskupasögum og
heilagramannasögum úir og grúir af tilvitnunum í biblí-
una, er öllum háttar svo, að lítt er hugsanlegt að þær
séu þýddar í hvern svipinn úr látneska textanum. Og
eins er í hómilíunum og samskonar ritum. í Árna safni
eru og ýmisleg brot að því er virðist úr fornum bibliu-
þýðingum. Um Jón biskup Arason er kunnugt að hann
lét prenta helgidagapistla og guðspjöll á Breiðabólsstað ^),
eða jafnvel guðspjöllin fjögur; voru þau á íslenzku og
hafa þótt hlutgeng úr þvi Brynjólfur biskup lét grafa
þau með sér^). En er og þess að geta, að víst er um
heila kafla ritningarinnar að þeir bafa fyrir siðaskipti
verið til á íslenzku, því Möðruvallaklaustur átti 1461
bæði Genesis (1. Mósebók) og Makkabeabækurnar i ís-
lenskri þýðingu^). t*ó að það kynni að sýnast óþarfi
má og geta þess hér, að það hefur aldrei i kaþólskum
sið veríð mönnum meinað að hnýsast í ritninguna.

Upptalning helgisiðabókanna mundi og vera alveg
gagnslaus nema fylgdi nákvæm skýring helgisiðanna i
þá daga,.sem væri ærið efni í stórt rit, og verður ekki
farið út i það hér, þvi sumum kynni annars að þykja
vikið fuU langt frá aðalefni þessa rits. Hér skulu þvi
að eins skýrð þau bókaheiti og orð i bókaheitum í
Hólamáldögunum, sem ekki eru auðskilin, svo að menn
þessu leyti megi hafa nokkurt gagn af þeim.
I. Messu- og tíðabækur. Vegna þess hve bækur voru
dýrar, var langalgengast að bækur þessar væru ekki í
heilu líki, heldur i mörgum pörtum, svo að margar

1) B. S. II, 441. 2) Biskupasögar Jóns Halldórssonar II, 377.
' 3) Z). /. v, 290.

26*

406

DÓMKIRKJAN Á HÓLUM SAFN V

bækur þurfti unz komia var heil tida- eða messubók.
Var reynt að hafa þessa skiptingu sem haganlegasta og
eðlilegasta efni bókanna. Alment var að þær næðu að
eins yfir nokkurn part ársins t. d. messubók frá Jóns-
messu baptistae til Maríumessu fyrri, og tiðabókum var
og stundum, eins og enn í dag, skipt eptir árstíðum t. d.
brefveri tvö, annað á vetur annað á sumar. Hitt var
ekki síður alment að skipta þeim niður í de tempore,
de sanctis og commonsbækur (commune suífragium),
eptir innri skiptingu ritanna, De tempore bók náði yfir
stórhátíðirnar og þær messur, sem eptir þeim fóru
(sunnudagar), de sanctis bók náði yfir helgra manna-
messur, neraa örfáar, er af sérstökum ástæðum hafa
lent í de tempore partinum, en commonsbók náði yfir
sameiginleg messu- og tíðaform þeirra dýrhnga, er svo
eru neðarlega á metorðastiganum, að þeir hafa ekki sér-
stakt messu- eða tíðaform, t. d. messubók de tempore,
brefver de sanctis, brefver með common. Það var og
rajög algengt að hafa báðar skiptingar í senn, svo messu-
bók de sanctis frá Jónsmessu baptistæ til Theodori mar-
tyris. Langalgengast var þó að safna einstökum saro-
stæðum pörtum tíða eða messu, þeim er breytilegir eru,
á eina bók, þvi á þann veg mátti kurla niður i smæst
kver.

A. Messubœkur höfðu að geyma helgisiðu þá, er
hafðir voru er altarissakramenti var framið, en sú at-
höfn hét messa. Hólamáldagar nefna þær bækur messu-
bók, missale (latneska heitið), og altarisbók. Orðið
messubók hefur þó þráfaldlega þrengri merkingu; merk-
ir þá hverja bók er heldur einhvern messupart, sbr.
messubók er heldur grallara. Formessubók og formessu-
kver, sem er sama, nefna þeir og. Voru á því kveri
messur þær er syngja skyldi við formessualtari ^) (altare
laicorum), sem var altari þar er messur voru sungnar
við fyrir almenning, raótsett háaltari, þar sem kórs-
bræðrum á dómkirkjum, og munkum og nunnum a

1) Sjá bls. 207 þessa rits.

NR. 6

f HJALTADAL

407

klaustrum var sungin skyldumessa þeirra (missa con-
ventualis)*), svo og almenningi á hæstu hátiðum. Þegar
messubókin var bútuð niður í einstaka parta messunn-
ar kom ekki alt af að eins einn til greina í einu heldur
opt tveir eða fleiri. Fyrir manni verður collectarium
bók sem hélt messubæn fyrir pistil (collecta, oratio),
fyrir lágasöng (secreta) og eptir holdtekju (postcom-
munis); annarstaðar hélt þó bók með þessu nafni á
naiðöldum ekki messu heldur tíðabænir. Það tekur þó
af skarið um að hér hafi ekki verið svo, að Hólakirkja
átti 1525 collectarium með gröll[urjum, en grallari (gra-
duale) var lítill ritningarstaður (responsorium), er var
vixlsunginn eptir pistil. Grallari, gradall (graduale) var
bók er í öndverðu hélt grallara einan, en síðar alla
hina breytilegu kórsöngsparta messunnar (introitus,
graduale, alleluja, tractus, offertorium, communio);
heita þeir á lat. versus og er þar af versagrallari, sem
er sama og grallari. Kyriale hélí þá parta messunnar,
sem kórsungnir eru, en eru eins i öllum messum (Kyrie,
Gloria, Credo, Sanctus, Agnus dei) svo og messusvör.
Passionall hélt píningarsögurnar þrjár (Matth., Mark.,
Joh.), sem sungnar eru á pálmadag, þriðjudag í dymbil-
viku og föstudaginn langa^). Sequentiur (sequentiae) eru
Ijóð er sungin voru eptir grallara, og nú eru að
öaestu horfin. Bókin er þær geymdi hét sequentiona-
rium eða sekventiubók. Guðspjöllin fjögur voru á text-
eða lextabókum (textus evangehorum) og tónuð
^Ptir honum í messunni; voru þau optast í dýrindis-
spjöldum. Geta má þess hér, að Hólakirkja átti 1550
guðspjallabók með pappir á norrænu, og er það liklega
só, er Jón biskup VI. lét prenta. Lágisöngur var sá part-
messunnar er geymdi innsetningarorðin og annað
Þar að lútandi, og var nefndur svo af því að hann var
nafður yfir i hljóði, var og kallaður kani (á lat. canon);
hann var á kanabókum. Eins og tekið hefur verið fram
er skiptingin ekki alt af sjálfri sér samkvæm og fyrir

1) Bls. 206 hér. 2) Annarstaöar slundum tiöir píslarvotta.

408

DÓMKIRKJAN A HÓLUM

SAFN V

kemur að jafnvel alveg ósamstæðir hlutir lenda saman
t. d. kanabók er heldur orationes i hátiðamessum og
benedíctiones epistolis, sem er misskript fyrir episcopi;
blessanir er biskup gaf voru til forna með afarmörg-
um hætti þó nú séu þær að eins með einum. Skipting
þessi er og samfara skíptingu í de tempore og de sanctis,
og nær stundum um part úr ári. Væru bækurnar með
nótum voru þær nefndar syngjandi. Orðið historia í
messubókartitli merkir messuskipan einstaks dags (otíi-
cium).

B. Tíðabœkur höfðu að geyma helgisiðuna á hinum
einstöku bænastundum dagsins (tiðir, horae) og var
skipt með alveg sama hætti og messubókum. Nafnið á
ritinu sem heild er brefver (breviarium), historíubók,
tólf mánaða tiðir. Frammistöðubækur voru afarstór
brefver, er ætlað var að standa á kóri, og voru með svo
stóru letri að margir gátu lesið á þær og úr fjarska;
voru líka kallaðar aspiciensbækur. Ferðabrefverin hafa
auðvitað verið mjög lítil. 1550 átti kirkjan Dbrefver 17
á pappir prentuð hér 1 landia, sem Jón Arason gaf út
1534 ^). Samsvarandi grallaranum, hélt lesgrallarinn
(antiphonarium) ritningarstaði tiðanna (antiphonae)

1) Isaak ColJijn bókav. í Stokkbolmi hefur þóttst finna tvö
blöö úr þvi í bandi á ísl. handr. þar. Páli E, Ólason tekur peit^
opt upp eptir honum og kallar á einum staö bókina »Breviariuni
(eöa Missionale) Holensea (Uppiök sálma og sálmalaga, Rvík 192'!»
bls. 26). Helgisiöarit meö heitinu missionale hefur aldrei veriö
til, en sé átt viö missale, þá er paö heimildarlaust, þvi i titlinunaf
sem Grunnavikur-Jón tilfærir oröiéttan er bókin kölluö öbrevi-
ariaa. Ég get pess bér aö P. E. Ó. hefur í sama riti (bls. 27) niis-
skiliö oröiö ))adauctum(( i niöurlagi brefversins; paö þýöir pa^
ekki ))aukiö« heldur ))prýtta, Blööin, sem CoUijn fann geta p
ómögulega veriö úr Breviarium Holense, pvl pau eru í ^^^'
en Grunnavíkur-Jón, sem sá paö, segir aö paö hafi veriö ))forma
quarta«, og meö latneskum söngvum meö fegurstu löguro.
blööuuum eru antiphonur og yfir peim ættu nóturnar aö vera,
en eru engar, Jón segir og bókina hafa veriö meö rauöum greini-
rósum (lemna, lemma), en greinirósirnar á blööum CoIIijns eru
svartar. Pau samsvara pví ekki lýsingunni og hljóta aö vera
ööru brefveri.

NR. G

í HJALTADAL

409

nieð nótum. Psaltarinn hélt Daviðssálma og var hon-
um sk^'pt niður á dagana til söngs, en lokið á mán-
uði. Hymnarius hélt ymna tíðanna og var einn í hverri
hinna 8 tíða sólarhringsins. Capitularius hélt capitula,
smákafla úr ritningunni er tónaðir voru i hverri tið,
Lesbók hélt les þau, sem í tíðunum voru (í óttusöng
og prima) 9 eða 3 (sbr. þriggja lestra hald, níu lestra
hald) og voru úr ritninguniii, kirkjufeðrunum og heil-
agra manna sögum^). Stundum voru brefver skorðuð
við einstakar hátiðir eða hátíðakerfi t. d. jólabrefver,
páskabrefver, langaföstubrefver, eða einstakar tíðir svo
sem prímalestrarbók, eða tiðategundir t. d. sálutiðabók
(fyrir framliðnum). Enn fremur var tiðunum skipt eptir
metorðaflokkum^) t. d. lesbók de sanclis um öll duplex*
Nefndir eru Maríupsaltarar; voru það Ijóðaðar tíðir guðs
móður til dýrðar, sem voru mikið um hönd hafðar af
klerkum, en ekki voru þær lögskipaðar eða liður i helgi-
siðakerfinu. Tiðabækur voru nefndar nótaðar eða syngj-
^ndi ef með nótum voru; annars lesandi. Með tíðabók-
um verður að telja martyrologium '), skrá yfir dýrlinga
kirkjunnar flokkaða eptir helgidögum; var sungið á
dómkirkjum á hverjum degi hverra messur bæru upp
á næsta dag.

II. Orðubæfcar (ordinalia, orður) voru leiðarvísar
um messu- og tíðasöng allan ársins hring og héldu skrá
yfir alla breytilega parta messu og tíða með tilgreindum
^pphöfum, og jafnvel lýsingum á einstöku fátíðum at-
höfnum*). Ekki var þó hægt að syngja tiðir eða mess-
á þær. Eru nokkrar til í Árnasafni.

IIL Aðrar helglsiðabœlíiir. A. Biskupsbœkur (ponti-
flcale) *) voru handbækur er héldu biskupsverk (biskups,
prests, kirkju- og kriámavígsla, biskupun barna o. s. frv.).

1) Sbr. B, 5. 1. 401—4. 2) Hér á landi: summum festum, duplex
^ajor, minor, semiduplex, simplex, (D, L VII, 464). Annarstaöar
«ilíUö frábrugiö. 3) í máld. 1550 er i Fornbréfasafni nefnt wmor-
tuariom((. í frumr. slendur »mouj(( og á vafalaust aö lesa úr því
»martyrologiuni«. 4) T. d. AM. 791, 4to. 5) Olmer heldur bls. 8
þetta séu ))Biskupasögur«; paö er raogt.

r

410

DÓMKIRJAN Á HÓLUM

SAFN V

Ferðabók biskups var sama rit í handhægara frágangi. Hér
var en sem fyr kloíið úr, því dómkirkjan átti kirkju-
vigslukver.

B. Handbók, pastorall hafði að geyma prestsverk
(skirn, hjónavigslu, særingar, kertavígslu og ösku, yfir-
söngva, prosessíur o. s. frv,), Einnig hér var klofið úr
benedictionale, bók er hélt yíirsöngva presta, sem flestir
voru fyrir- og yfirbænareðlis (benedictiones invocativse),
er engum hlut veittu innra, óafmáanlegt helgimark, í
mólsetningu við vigslur biskupa (consecrationes), sem
veittu óafmáanlega eðlishelgi (benedictiones constitutivæ)*
Eins var klofið frá processionale, er hélt leiðarvísir um
prósessíur,

C. Tonarius var forsögn með nótum um tón guð-
spjals, pistils, bæna, lestra, kapítula o. s. frv, og 8 lög-
um við psaltarann og lofsöng Mariu »Magnificat« (Luk.
1. 46—55) og hið 9. við Ps. 113 (114 eða 115 í isL
biblium), Eru lögin við psaltarann og )>Magnificat« í
AM. 792 4to ^).

IV. Áðrar bsekur Hólaðómkirbju^).

A. Postillur.

1. Sermonsbók stór, er heitir Vincentius, sermones
Vincenlii de sanctis, = »Sermones de tempore et de
sanctis« eptir Vincentius Ferrerius de Valentia, pre-
dikarabróður, d. 1419 (dýrlingur).

2. Sermonsbók de Jacobi Voragine, = Sermones eplir
Jakob de Voragine, predikarabróður og erkibiskup
(1230—98), frægan ræðumann.

B, Ouðfrœði og uppbgggingarrit

1. Ratioaale = )>Rationale divinorum officiorum« eptir
GuiIIelmus Durandus biskup (d. 1333), frægan skóla-
speking og lögfræðing (doctor resolutissimus), eða
»Divinorum officiorum ac eorundem rationum brevis

1) Prentaö bls. 144, í ^íslenzkl þjóðlagasaíini hjá Bjarna
ÞorsteÍDSsyni, sem þó ekkí hefur áttað sig á hvaö paö vseri.
2) Peim titlum er segja greinilega til sín og þeim, sem eru svo
almennir ad ekkert verður af ráðið er slept.

NR. 6 í HJALTADAL 411

explicatio«, einnig nefnt x>RationaIe div. offlc«., eptir
Johannes Beleth (d. 1202).

2. Vitta patrum = ))Vitæ patrum«, eptir Hieronymus
kirkjuföður.

3. Dialogus = »Dialogus de vita et miraculis patrum«
eptir Gregor páfa mikla; var til á islenzku^).

4. Flores virginis = »Flores excerpti ex opusculis S.
Bernardi abbatis in laudem virginis gloriosae« eptir
Hilarion munk.

5. Glossa psalterii. — Höf. ókunnur. Ritið prentað
einu sinni fyrir 1500, en ókunnngt um ár og
stað.

6. Expositiones evangeliorum = Guðspjallaskýringar
Gregors páfa mikla.

7. Strepitus judicii = »Strepitus judicialis« eptir heilag-
an Ephrám (Syrus, d. 375).

8. Thomas de Aquina, prima pars sancti Thomae de
Aquina = »Summa theologiae« eptir Th. de
Aquina (doctor angelicus), d. 1274.

9. De tractatus virtutum = »Tractatus de vitiis et
virtutibus« eptir sama.

10. Manipulum curatorum = »Manipulus curatorum«
eptir Guido de Monte Rochen (15. útg. 1470).

11. Albertus magnus = »Compendium theologicae veri-
tatis« eptir Albert greifa af Bollstádt (d. 1280), biskup
i Regensburg.

12. Summa angelica = »Summa angelica de casibus
conscientiae« eptir Angelus de Clavasio.

13. Dormi secure = »Sermones dormi secure« eptir
Johannes de Verdena.

14. Brigitarbók i norrænu = »Revelationes S. Birgittae«
eða »Orations S. Birgittae«; af síðara ritinu 8 útg.
fyrir 1500.

15. Alexander = »Summa universae theologiae« eptir
Alexander magnus (doctor irrefragabilis), d. 1345.

1) Ð. I, IX, 314. Brot prentaö i Leifum, 18-86, 151—154.

412 DÓMKIRJAN Á HÓLUM SAFN V

G. Kirkjulög,

1, Decretum, decretum Gratiani = Fyrsta heildarlaga-
safn fyrir alla kirkjuna, er Gratian munkur og há-
skólakennari í Bologna safnaði 1140—1150.

2, Decretalium Gregorii, decretalius Gregorii, decre-
tales, decretorum = Decretales Gregorii, sem Ray-
mund af Pennaforte samdi upp úr kirkjulögum eptir
daga Gratians; einnig nefndt ))Liber extra (þ. e.
extra decretum)«; er í 5 bókum.

3. Sextus, sextus decretalium = Kirkjulög frá dögum
Gregors IX. til daga Bonifacius VIII. Talin sjötta
bók af decretaliis; þar af nafnið.

4. Clementinae dextera et sinistra pars = »Constitu-
tiones Clementinaea. Klemes páíi V. safnaði kirkju-
lögum frá Boniíaciusi VIII. fram á sina daga, og
er það þetta rit. Stundum nefnt liber septimus.
Ritin 1—4 hélu einu heiti ))Corpus juris canonicicc
og voru lög kirkjunnar fram til 1917, að lögbók
Piusar X. »Codex juris canonicicc nam þau úrgildi.
D. Lagaskýringar (glossa — lagaskýringar — og

apparatus — réttartilfelli (concret) með lausnum).

1. Casus Johannis = Commentaria Johannis de Ana-
nia við Decretales.

2. Casus Bernhardi, liber casuum decretalium =
»Casus longi super quinque libros decretalium« eptir
Bernhard Parmensis,

3. Godfredus = »Summa super titulos decretalium«
eptir Godfred af Trani.

4. Remundus, summa Remundi = »Summa de casi-
bus poenitentiaIibus« eptir Raymund af Pennaforte.

5. Formularius = Laga — og bréfaformæli ; kunnast
er slíkt rit eptir Carolus Manekea.

6. Resolutorius dubiorum circa ceiebrationem = »Re-
solutorium dubiorum circa celebrationem missarum
occurrentium« eptir Johannes de Lapide.

7. Corrector = »Corrector sive medicus« 19. bók af
»GoIlectarium Brocardicum« eptir Burkhard af
Mainz,

NR. 6

í HJALTADAL

413

8. Modus legendi = »Modus legendi abbreviaturas in
utroque jure«. Útg. Nurnberg 1476.

E. Frœðirit

1. Doctrinale = ))Doctrinale clericoruma eptir Alanus
ab Insulis.

2. Ecclesia historia = Kirkjusaga Eusebiusar eða
Beda munks.

3. Brito = »Dictionarius Britonum continens tria
idiomata videlicet brittanicum, gallicum et latinumc<.
Brito er til í AM. 203, 8vo.

4. Catholico[n] = Brito. Brito var líka kallaður »Cath-
oHcon abbreviatum«.

5. Ysodorus ethymologiarum = »Libri viginti ethymo-
logiarum« eptir Isodorus Hispalensis, biskup i Se-
villa (d. 536).

6. Huguicio = »De vitricationibus muneralium voca-
bulorum« eptir Ugution.

7. Grecismus = Kenslubók í grisku eptir Eberhardus

Bethuniensis.

8. Discipulus = Elucidarius; prentaður (eptirmynd)
Kbh. 1869 og í Hauksbók Kbh. 1896.

9. Lombardica historia = »Legenda aurea sive historia
lombardinacc eptir Jacobus de Voragine; heimsfrægt
rit. Hér er varla um »De gestis langobardorum«
eptir Paulus diaconus að ræða, þó að það rit væri
þýtt á islenzku.

10. Bohetius de philosophiae consolatione = »De phil-
osophiae consolatione<( eptir Annius Manhus Tor-
quatus Severinus Boetius. Skýringar til við það rit
eptir Thomas de Aquina.

F. Ýmislegt

Proprietarium = Máldagabók.

Lagfæringar og viðaukar.

BIs. 13, 10. 1. a. n. ef gamla, 1. ef hin gamla. BIs. 29. í íalinu; á eptir Á á Rang-
árvðllum komi: Akrar í BlÖnduhh'Ö : Pétur postuh' (D. I. XII, 26). BIs. 30, í 18. nmgr.
253 I. 254. BIs. 31, í talinu aptan við Bjarnarnes í HornafirÖi; María komi: Ólafur (Eptir
1491 — 1518; D. I. VII, 35). Bls. 31, í talinu ; á eptir Breiöabólsstaöur í Olfusi liomi:
BreiöhoU: Blasius (B. S. I, 390). Bls. 35, í talinu; á eptir Flaiev á BreiöafirÖi Uomi-.
Fhigumýri: Péfur postuli (D. I. IV, 511). Bls. 36; á eptir Glæsibær : Nikuláskomi: María,.
Mihael (D. I. II, 358). Ðls. 41 í talinu ; á eptir Hvoll í Saurbæ homi: Húsafell : María,.
Cecilia (D. 1. VII, 737). Bls. 41, í 14 nmgr. 265 1. 266. Bls. 48, 4. 1. a. o. Pétur postulii
I. María, Pétur postuli, Dionysius, Ðarbara. BIs. 48, í talinu; á eptir Reykholt í Reyhholts-
dal líomi: Reykir í Fiókadal: María Magdalena (D. I. III, 671). BIs. 48, 4. nmgr. 466 I.
477. BIs. 54, í talinu; á eptir Víðivelhr komi: VíÖvík: Ambrosius (D. I. IV, 511); á eptir
Pverá í Laxárdal í Pingeyjarsýslu komi : Þverá í Skagafiröi: Pétur (D. I. IV, 511). BIs.
55, 3. nmgr. 443 I. 444. BIs. 71, 7. 1. a. n. spargit 1. spergif, BIs. 81, 8. I. a. n. synlegt
I. nauðsynlegt. Bls. 92, 16. I. a. o. á eptir nagla i") komi : Pess eru og dæmi aö börn léku
sér í kirkjum (B. S. I, 792). BIs, 111, 8. I. a. o. alua I. alna. BIs. 113, 11. I. a. n. á
undan Eptír komi; c). BIs. 120, í upptalningunni ; á eptir Svínafell komi: HöfÖabrekka c.
1178 (B. S. I, 282). Ðls. 121, í upptalningunni ; á eptir Dómkirkjan í Skálholti komi : Sfein-
ar undir EyjafjöIIum 1320 (I. A. 204); á eptir Dómkirkjan á Hólum komi: MöOruvellir *
Hörgárdal 1421 (I. A. 293). Bls. 125, í uppíalningunni ; ii undan KirUja Oxa HjaUasonar
komi: Bær á Rauðasandi (B. S. I, 645), Bær í Borgarfiröi (B. S. I, 645); á eptir kirkja
viö Kolbeinsárós komi: Valþjófsstaöur (Ð, S. I, 285). BIs. 130, í 4. nmgr. 1877 I. 1887.
Bls. 131, í 7. nmgr. á eptir bls. komi ; 50. BIs. 139, 15. 1. a. o. hellakirlíjur I, hellrakirkj-
ur; 20. I. a. o. ískra 1. írskra BIs. 210, 17. 1, a. o. kanókdæminu I. kanókadæminu. Bls^
224, 8. I. a. o. pontificale I. Ponttficale. BIs. 226, 12. 1. a. n. munka I. munka, og. Ðls.
231, 6. 1. a, n, pillolus I. pileolus. BIs. 248, 21. 1, a. n, á eptir hringum ^) kom'i: (~ síri-
dúkur sbr. D. I. III, 123, af fornfrönsku oröi ciré). Bls. 249, I. 1. a. n. bls. 13 I. bls. 14.
ÐIs. 250, 10. I. a. n. þunnur, I. þunnur, optast. ÐIs. 254, 6. I. a. o. barnslega fallega I.
barnslega, fallega. BIs. 261, 6. I. a. o. þekkist I. þekkist og. BIs. 284, 7. I, a. o. eptir
baculus, komi: cambucea. Ðls. 287, 13. I. a. o. Olturu I. Olturu. BIs. 292. 20. I. a. n. tíÖ-
asi U fíQkast. BIs. 295» 17. I. a. o. antimensale 1. antemensale. BIs. 309, 9. I. a. o. eptir
skyldi homi ' prestur. Ðls. 322^ 11. 1. a. n. úri !• ÚTf. Ðls. 344^ 2. 1. a- n. 1824 1* 1874«
Bls. 349, 3. 1. n. 111. 1. 111, 145. Bls. 351, 1. L a. o. salt I. salt vizlíunnan BIs. 370>
7. nmgr, lesist D. I. V, 594- Bls. 377, 19. 1- a. n. monstsansfótur 1- monslransfótur,

f

-

í

Efnisyfirlit.

Heimildarrit Bls. 3-6

I. Saga dómkirkjunnar Bls. 7—64

Dómkirkiur í NiÖaróserkibískupsdæmi 7. — HeimÍIdir að sögu dómkirkjunnar 8. —
Oxa kirkia Hjaltasonar 8—9. — Kirkja jóns biskups Ogmundssonar 9—14. — Aldur ]óns-
biskups-sagnanna þriggja 10—13. — Kirkja Jörundar biskups 14—15. — SfeÍnkirkja Auð-
unnar biskups 15—18. — Kirkja Péturs biskups 18—22. — Múr Gottskálks blskups (Auö-
unarkirkja) 18. — Viðgerðir Gottskálks og Olafs Rögnvaldssonar 19, — Sloíiö á Hólum
19. — Lýsing á fokinu 1624 21—23. — GuÖbrandskirkia bygÖ 20—24. — Gísla kirkja
-Magnússonar 24—27. — Kirknatal á Hólum 27—28. — Verndardýrlingar íslenzkra kirkna
"28—58. — Skrá um þær og þá 29—55. — Hvaö margar kirkjur helgaöar hverium dýrlingi
56—58. — Kristskírkiur 58. — Hverjum Hóladómkirkja var helguö 58—63. — Áletranir
lílukknanna á Hólum 59. — Yfirlit yfir helganir Hóladómkirkna 63—64.

fslenzkar kírkjur alment á míðöldunum ÐIs. 65 — 186

Ofsavöxtur veraldarráða kivkjunnar 65—70. — Tala kirkna og kennimanna í báöum
biskupsdœmum á vmsum tímum 66—69. — Tala landsmanna og íbúa í biskupsdæmunum á
14. öld 66. — Klerkar og kirkjur oE margar 69. — Þrátt fyrir Fátækf er áhaldaeign kirkna
rikmannleg 69—70. — Lega kirkna í austur og vesiur og mörkun kirkjugrundvallar 70—71
— ^irkjugarðar 71—84. ~ GraptarlausÍr kirkjugaröar 72. — Kirkjugaröur á Gásum 72— 73
■~ Ferstrendir kirkjugaröar 74. — Hringmyndaöir kirkjugarÖar 74—84. — Orsakir þeirrar
lögunar 75-77, - Vígiskirkjugarðar hér og eriendis 77-78, - Vígískírkíugaröurinn
Vatnsfirði 79-84, - Neöanjaröargöng af kirkjunni í bæinn 81. - Afsfaða kirkjunnar viö bæi
-arhúsin 82. - Kagaðarvöröurnar á Vatnsfjaröarhálsi 82-84. - Notkun kirkna í kirkju
Þaríir og að kirkjulögum 85-91. - Kirkjugriöin og afleiöingar þeirra 85-91. — Kirkja
^öfö til íbúðar 85--86. — Kirkja höfö sem náöhús 86. - Kirkja höíö sem spífali 87. —
f^Iúið á kirkju 87. — Aíbrotamenn njóta kirkiugriöa 87—88. — Lausafé nýtur kirkjugriÖa
— Umsátur um kirkjur 88. - Griðmenn sveltir og dreittir Ínni á kirkjum 88. — 7ón
Gerreksson og kirkjugriðin 88-89. — Minni griö á bænhúsum enn kirkjum 89. — Vopna-
burður í kirkjum 89, - Virðingin fyrir kirkjugriöum 89-90. - Barist á kirkjum 90. -
EmsetumannaskÝli hjá kirkjum 91. - Veraldleg notkun kirkna 91-98. - Tíðindi berast á
íiirkjum 91. ~ Kirkjur og hlutar þeirra fundarhús 92. - Dansað á kirkjum 92. - Stefnur

r

416

negldar á kirkjudyr 92. — Barnaleikar á kirkjum (sjá : Lagfæringar og viöaukar). ~ Ætí-
leiÖingar og hjónavígslur í kirkjugörÖum 93. — Sfikumál á kirkjum 93. — Opinberar aug-
lýsingar á kirkjum 93—94. — Kirkjur skemmur og fjárhús 94—95. — Búiö á dómkirkju 96.

— Bardagar hjá kirkjum og skemdir af því 96—98. — Kirkja höfö aö vamargaröi 97. —
Herbúöir í kirkjuslöpli 97. — Ástand, viBhald ogverBmætikirkna98—118. — Ástand kirkna
ílt 98-100. — SkálholtsdÓmkirkja 99. - Verö á 51 kirkju nýbygöri (tafla) 102-105. -
Verö á 31 kirkju eins og þær voru á síg komnar (taíla) 105—106. — Álagiö á sömu kirkj-
ur (tafla) 106-107. — Hluífall milli stærÖar kirkna og verÖs 110—114. — Viröingarregl-
urnar 111. — Ástand klausfurkirkna rétí eptir siðaskiptin 113. — Byggingarkostnaöur
Hj'aröarholtskirkju 114—115. — Hluffall milli álags og ásigkomulags kirkna 115 — 117. —
AlmenningsálitiÖ og ástand kirkna 117—118. — Atdur og endalok ísíenzkra kirkna 118—122^
Aldur einstakra kirkna 118—120. — KÍrkjufok (sjá og: Lagfæringar og viÖaukar) 120—121. —
Kirkjubrunar (sjá og: Lagfæringar og vÍÖaukar) 121 — 122. — Stærð kirkna Off efni 123--134.
Steinkirkjur 123—125. — TrékÍrkjur (sbr: Lagfæringar og viÖaukar) og einkenni þeirra
125—127. — Torfkirkjur og írskur uppruni þeirra 127. — StærÖ einsfakra kirkna 127—132.

— >Kirkjugólfiö'< á Kirkjubæ 131. — Erlendar smákirkjur 132. — Kirk;umyndin á Valþjófs-
staöarhurÖinni 132. — Viröingarreglurnar og kirkjustærÖin 133—134. — Stærö Gunn-
steinstaÖakirkju 134. — Byggingarfyrirkomulag og smiðahættir kirkna 134—186. — Nafn-
greindir byggingarmeistarar 134—135. — Umhverfi kirkju 03 nöfn þess 135. — Einstakir
partar kirkju; nöfn þeirra 135—136. — Stokkkirkjur og stafkirkjur 137—148. — Hellra-
kirkjur 139. — Flestar ísl. trékirkjur stokkkirkjur 145—146. — Stokkkirkjur meÖ norsku
lagi og Greensteadlagi 146. — ValþjófsstaÖarhuröin ; aldur hennar 146—148. — Grunnar
trékirkna ; hvernig þær voru stjóraöar niöur 148—149. — Grind trékirkna 149—150. —
Greining milli tré- og torfkirkna 150—153. — Torfkirkjur meÖ sérbygöri forkirkju og kór
153—154, — Hvelfdir kórar; kórinn á Reynisfaö 154-155. — KÍrkjur meö austur og vest-
ur kór 155—162. — Hvernig það sniö barst hingaö 157. — Uppruní þess byggingarsniös 158

— 162. — íslenzkar trékirkjur meö stöpli 162. — Kirkjan í stöplinum í Skálholfi 163. —
Kapellur og stúkur 163—166. — Sfúka og stúlka 165. — Skrúðhús 166, — Grunnflöfur ís-
lenzkra trékirkna; sniÖ hans 166—167. — Snið (stíll) íslenzkra trékirkna 167—168. — Lista-
gildi ísl. kirkna 169-170. — Torfkirkjulýsingin í hómilíubókunum 170-173. — Norska
hómílíubókin svokallaÖa er íslenzk 172—173. — Timbur- og risverk forfJíirkna 174~176- "
Kirkjugólf 176—177, — Kirkjuhuröir og lásar 177. — Kirkjugluggar 177—178. — Qlermál-
verk 178. — Sœti í kirkjum 178—179. — Torfkirkjuveggir og fyrirkomulag þeirra; kirkju-
skof 179—180. — Hornsfeínarnir í Hífardal 180. — VindskeiÖar og kross á kirkiubursf ISO.

— Kórdyr og lestrarkór 180. — Kirkjur málaöar og bræddar 181. — KÍrkjuþak 181—182.
Hvar klukkur voru í kirkjum 182. — Gunnsteinsstaöakirkja 182—186. — TorfkÍrkiuIíkaníÖ'
í Þióömeniasafní 186.

1' ^

IIL Hóladómkirkia utan og Jnnan,

Hús, snpir og bækur Bls. 186—413

Dómkirkjan sjálf BIs. 186-222

Skálholtskirkja 188-190. - ]óns kirkja 191—195. lörundarkirkja 196—198. - Pét*
urskirkja 198—222. -~ StærÖin 198-200. — Skipun hennar og gerö ; hirkjusókn; hvaÖ

417

hirhjan ióU 200—208. — KórsfóUr. Kórsbræöur og Uapítuli á Hólum 208—216. — Grafír
innan kirkju 216—221. — Útgröptur 1918 218—221. — Leiöi ]óns Arasonar 219-221. —
SfoÐir líirkjunnar og gerö 221—222. — Múrinn um hana 222.

Gripir Hólakirkju BIs. 222-402

Dagleg fÖt presta og munka 223—229. — Vopnaburöur presta 224. — Vosklæðin
227, — Hár þeirra og skegg 227—228. — Höíuöföt og fóiabúnaÖur 228—229. — Messustakk-
ar og bíretti 229—232. — Skrúði 232—289, — Messuföt, hvaÖ merkir; verömæfi þeirra
232—235. — Messuföt til moldar 235. — Greining skrúöa 236. — Undirklæði 236—245. —
Höfuölín 236—238. — Serkur 238—239. — Lindi 239—240. — Sloppur 240—243. — Róket
og Rikkilín 243—245. — Yfirkíæði 245—269. — Liíir og nofkun þeirra 245—248. — Efni
þeirra 248-253. — Skreyting 253—256. — Súbíill 256-257. — Dalmatíka 258-263. —
Hökull 263—267. - Kórkápa 267-269. — AuðkennisfÖt 269—274. — Handlín 269-270. —
Stóla 270—272. — Pallium 272—273. — Rafionale; víÖtækari notkun þess, enn hingaö til
hefur þeksf 273—274. — Fóía- handa- og höfuð-búnaður 274—281. — Sokkar og skór 275,

— Glófar 276. — Mífur; eldra aö uppruna en haldiÖ er 276—281. — Ýmsir hlutir 281 —287 .

— Fingurgull 282—283. — Drióstkross 283—284. — Bagall 284—285. — Knjádúkur 285—
286. — Eldböllur 286—287. — Ölturu 287—301. — Altarissteinar 289-291. — Alfaristeg-
undir 291. — Alfarisbrikur 292—295. ■- Tabula 295—301, — Síærö altara 296. - StærÖ
bríka og tabulorum 298. — Skrín á ölturum 299. — Hútuölíuru 30O-30I. — Altarisskvúði'
301—321. — Altarisklæöi 301—302. — Altarisdúkar 302-307. — Corporale 307-310. —
Vesperale 310—312. — Bríkarkiæöí 312—313. — Fordúkur 313—314. — Brúnir 314—315..

— Sudarium 315. — Hulduklæöi yfir propiíiaforium 315-316. — Handklæöi 316-318. —
Krismaklæöi 318-319. - Vængir 319-321. — Kirkjuskrúði 321-337. — HulduklæÖi 321
—323. — FöstufÍald 323—324. - Lektaradúkur 324. - FontklæÖi 324—325. — Gunnfánar
325—226. - LíkaábreiÖsl 326-327. — Koddar 327. - SætabúnaÖur 327-328. — Refill 329
—331. — Tjöld 331—332. — Brún og boröi 332—333. — Bjór 333—334. — Gólfábreiöur og
biarníeldir 334—335. — Ýmiskonar dúkar 335—337. — Hirkjuáhöld 337—402. — Flokkun
þeirra 337. — Kaleíkar] 337—340. — Guöslíkamahús og hírzíur 340—343. — Monstrantía
343—345. — Hömplar 345—346, — Baksturiárn og skafiárn 346—347. — Olía, balsam og
krisma 348. — Krismaspýfa 349. — Dreglar 349. — Krismaker 350. — Skírn; skírnarfontur
350—354. — Lausnarvendir 354. — Vafn vígf og óvígf; ílát undir þaö; stðkklar; sacrarium
354—357. — Helgir dómar og skrín 358—363. — Kertastikur og kerfahiálmar 363—365. —
Páskakerti 365—366. — Kertaformar; kerti og vax 366—367. — "Cressefs-, kolur og lamp-
ar 368-369. - Lýsikistur, luktir. eldsvirki 370. - Glóöarker og acerur; eldberar 371-374.
~~ Vax 374. - Píslarmörk 374—379. — Skripfir og líkneski 379-387. — Auökenni heÍIagra
a myndum 380—382. — LíkneskÍusmíö 382—383. — Nafngreindir mYndasmiðir og skrifarar.
384—385. — Heimram 386. — Paxspjöld 387— 389. — Prestasæfi ; frammistööuformar 389—
■^^I- — Lekíarar; reiðusfóll 391—392. — Kiukkur 392—395. — Skrúöa- og áhaldahírzlur
395—397, ~ Graftól 397. — Talnabönd 398. — Skæri 398. — Kambur, skuggsiá og bursti
398—399. — Frammistööusfafir 399. ~ Mensurar og metaskálar 399. — Lausnarsteinn, sliki-
steinn, sólarsfeinn 399-400. - Hiátrú í kirkiunni 400. - Háls- og táiárn 400-401. —
Kirkjubrotsbrak 401. - Organ 401-402.

r

418

Baeliur Hólakirkju Bls, 402-413

BóUasöfn; efni rita og verðmæti 402—404. — Tjón af íiirkjufokinu 1394 ýkt 404, —
Biblíuþýðing fyrir siöaskiptin 404—405. — Messubækur og tíöabækur; skiptíng þeirra 405
—406. — De tempore og de sanctis bækur 406. — Messubækur og skipting þeirra 406 — 408.
— Tíöabækur og skipting þeirra 408—409. — Breviarium Holense gjörtíní 408, — Oröu-
bækur 409, — Biskupsbækur 409—410, — Handbækur 410. — Tonarius 410. — PostiUur
410, — Guðfræöí og uppbvggingarrit 410—411. — Kirkiulög 411—412. — Lagaskyrinsar
412-413. - Fræöirit 413. - 'í'ms rit 413.

Lasfæringar og vÍÖaukar

Ritinu fylgja XVI uppdrættir og 12 myndir

Bls. 414

SAFN

TII

SÖGU ISLANDS OG ISLENSKRA

BÓKMENTA

AÐ FORNÚ OG NÝJU

GEFIÐ UT

HINU ISLENSKA BÖKMENTAI JELAGI

V. 1.

REYKJAVÍK

IMíKNTAÐ í PUENTSMTÐJUNNr GUTKNBKUG

I

•

I

SAFJN

TIL

SÖGU ISLANDS OG ISLENSKRA

BÓKMENTA

AÐ FORNU OG NYJU

GEFIÐ UT

AF

HINU ISLENSKA BÓKMENTAFJELAGI

REYKJAVÍK

PRENTAÐ í PnF.NTSMlÐ.lCNNl GUTENREHG

SAFN

TIL

SÖGU ÍSLAÍÍDS OG ÍSLENSKRA

BÓKMENTA

AÐ FORNU OG-NÝJU

GEFIÐ ÚT

Al'

HINU ÍSLENSKA BÓKMENTAFJELAGI

V. 3.

REYKJAVÍK

PRENTAÐ Í PRENTSMIUJUNNI GUTENBEUG

SAFIN

TIL

SÖGU ÍSLANDS OG ÍSLENZKRA

BÓKMENTA

AÐ FORNU OG NYJU

GEFIÐ UT AF

AF

HINU ÍSLENZKA BÓKMENTAPELAGI

V. 4.

REYKJAVÍK

PRENTAÐ í PUENTSMIÐJUNNI GUI^^NBERG

I

' I
t •

lí

f

1

\

Leiðréttingar (við nr. 6)

BIs. 73. 1. I. a. n. XII 1. XIII.

81. 8. 1. a. D. sýnlegt I. nauðsynlegt.

82. 7. 1. a. o. unum 1. num.

92. 16. I. a. o. nagla 1. nagla, þetta greinilega.

93. 12. 1. a. n. nn 1, íf.

100. 4. 1. a. o. tæpur 1. liöugur.
110. 7. 1. a. n. vel 1. vel lil.
123, 3. 1. a. n. III. 1. 111.

t

I

c

3

i
t
i

■

4

■

c

1916

t

. ..: . .1 Tj-: -^d ^.^

SAFN

TIL

SÖGU ISLANDS OG ÍSLENZKRA

BÓKMENTA

AÐ FORNU OG NÝJU

GEFIÐ UT AF

fl

HINU ÍSLENZKÁ BÖKMENTAFÉLÁGI

REY KJ AVÍ K

PRENTAÐ í PBENTSMIÐJUNNI GUTENBERG

/

SAF.N

TIL

SOGU ISLi^ISDS OG ISLENZKRA

BÓKMENTA

AÐ FORNU OG NÝJU

GEFIÐ UT AF

HINU ÍSLENZKA. BÓKMENTlFÉLiGl

V. 6.

REYKJAVtK

PRENTAÐ f PRENTSMIÐJUNNI GUTENBERG

SAFN

TIL

SlÖGU ISLÁNDS OG ISLENZKRA

BÓKMENTA

AÐ FORNU OG NÝJU

GEFIÐ ÚT AF
HINU ÍSLENZKA BÓKMENTAFÉLAGI

r

V. 6.

REYKJAVÍK

■PRENTAÐ í PRENTSMIÐJUNNI GUTENBEUG

■

» ,1

i

i

t

-■ ^

1929

í ■

i ■

t

F

1

1 00427792 - 6